قۇت- بەرەكە تۇنعان قۇتپان جىلى بوساعادان اتتادى

 قۇتتى، بەرەكەلى بولىپ، بايلىعىمەن بارشاعا باقىت سىيلاسىن دەگەن تىلەكپەن حالقىمىز ءيت جىلىن ەركەلەتىپ «قۇتپان» دەپ اتاعان. ءيت جىلىنىڭ باستالۋى وسى اق تىلەۋدى راستاعانداي.

ءيت جىلى - 12 مۇشەل جىل تارتىبىندە ون ءبىرىنشى كەزەكتە كەلەدى ەكەن دە، ون ءبىر سانى ءبىردىڭ قايتا باستان باستالاتىن سانى دەپ قارالادى. قازاق حالقى ءيت جىلىن جاقسىلىقتىڭ باستاماسى، باق پەن ىرىستىڭ جولاشارى دەپ ەسەپتەلەدى. ەجەلگى حالىق اراسىنداعى ەسەپشىلەر ءيت جىلىنىڭ ءوزىن اق ءيت، سارى ءيت، قىزىل، كوك، قارا ءيت دەپ بەس تۇرگە بولەدى ەكەن. سونىمەن بىرگە مۇنى بەس نارسەگە (توپىراق نەمەسە جەر، التىن، سۋ، وت، اعاش نەمەسە وسىمدىك) دە بايلانىستىرادى. بۇل ايتىلىمدار بويىنشا بيىلعى ءيت جىلى (2018 - جىل) سارى ءيت جىلىنا جاتادى. سوندا وسى بەس رەڭدەگى ءيت كەزەكتەسىپ جارتى عاسىردا ءبىر اينالىپ كەلگەن سارى ءيتتىڭ سارى ءتۇسىن التىنعا، سارى توپىراققا بالاپ «بيىلعى ءيت جىلى بايلىق پەن مول ءونىم جىلى بولعاي» دەپ قۇتپان جىلىنىڭ بارشاعا قۇت سىيلاۋىن تىلەيدى.

ءيت - جەتى قازىنانىڭ ءبىرى

جەتى قازىنانىڭ ءبىرى سانالاتىن ءيت ون ەكى مۇشەل جىلدىڭ ءبىرى، جەتى قازىنانىڭ باستىسى. «ءيت» ءسوزىنىڭ تۇرىك تىلدەرىنە ەجەلدەن ءتول اتاۋ ەكەندىگىن ەرتەدەگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى دەرەكتەر دالەلدەيدى. ءيت - ادامنىڭ جاقىن سەرىگى. ىقىلىم زاماننان بەرى مال شارۋاشىلىعىن ءوز تىرشىلىگىنىڭ تىرەگى ەتىپ كەلگەن ۇلتىمىز ءۇشىن يت قورا مەن ءۇيدى كۇزەتىپ، مال مەن جاندى جىرتقىشتان، ۇرى- قارىدان قورعاپ، جاپان تۇزدە جالعىز- جارىم جۇرگەندە يەسىنە ەس بولاتىن جاقىن دوسى.

قالاي دەگەنمەن جەتى قازىنادان ءيت تۇقىمى ويىپ ءتۇرىپ ورىن العان. ءبىراق قازاق كەز كەلگەن ءيتتى ەمەس، ءيتتىڭ سىرتتانىن، جۇيرىك، العىر قۇماي تازىنى قازىناعا ەنگىزگەن. جەتى قازىنانىڭ قاتارىندا جۇيرىك ات، قىران بۇركىت، بەرەن مىلتىق قاتارلى ەر جىگىتتىڭ اجىراماس سەرىگى رەتىندە ءيت تە ورىن العان.

 ەردىڭ قاناتى - ات، ءيت - ءۇيدىڭ قۇلاعى، تاماعى مەن كيىمىن «اسىراۋشى» - بۇركىت، قورعانار قارۋى - مىلتىق (بالكىم ەرتەرەكتە ساداق بولۋى ىقتيمال) بولىپ، جەتى قازىنادان زاڭدى تۇردە ورىن العان. ال قازىنانىڭ قالعان ۇشەۋىن اركىم ءارقالاي پايىمدايدى. ونىڭ ءبىرى كىمگە دە بولسا قاجەتتى ءىلىم- ءبىلىم نەمەسە زاتتىق ءتۇرى كىتاپ جەتى قازىناعا ەنەدى. ال قالعان ەكەۋى تالاس تۋدىراتىن زاتتار. جەتى قازىناعا حالقىنا پايدا كەلتىرەتىن ەر جىگىت جانە اقىلدى، سۇلۋ ايەل ەنەدى دەسە، بىرەۋلەر شاڭىراقتىڭ قۇتى، ىرىس نەسىبەسىنىڭ تۇراعى - قارا قازان مەن بايلىقتىڭ كوزى، بەرەكەنىڭ كەپىلى - ديىرمەن ەنەدى دەيدى. قالاي دەگەنمەن ايەل ءۇيدىڭ قۇت- بەرەكەسى دەسەك، ونىڭ تۇراعى قارا قازان حالىقتىڭ ءداستۇرلى تانىم- تۇسىنىگىندە ءبىر- بىرىمەن استاسىپ تۇرعان، سيمۆوليكالىق جاعىنان ۇقساس. «قارا قازان» دەپ تە بەكەرگە ايتىلماعان، ونىڭ ابدەن توزىعى جەتسە دە لاقتىرىپ تاستاماي يتكە يتاياق جاساپ بەرەدى. بۇل ءيت پەن قازاننىڭ قازاق تۇسىنىگىندەگى حالىق سەنىمىندەگى قۇندىلىعى مەن ءمان- ماڭىزى تۇرعىسىنان ءبىر- بىرىنە جاقىن ۇعىمدار جانە ەكەۋى دە قۇت پەن بەرەكەنىڭ تۇراعىنا سانالادى.

ءيت تۋرالى ىرىم- تىيىمدار

ءيتتى قانشا قاستەرلەگەنىمەن اس تاعامدارعا، اسىرەسە اق تاعامدارعا ءيتتىڭ اۋزىنىڭ تيگەنىن قازاقتار جامان ىرىمعا جوريدى. سوندىقتان كيىز ۇيگە ءيت وڭاي كىرىپ كەتپەس ءۇشىن «ەرگەنەك» (ەرگەنشەك) دەپ اتالاتىن جىڭىشكە اعاشتاردان جاسالعان اعاش سالادى، تورلى بوگەتتى كيىز ەسىك ىشىنەن ىستەيدى. قازاقتا «ەسىكتەن ەرگەنەك كەتسە، يتتەن ۇيات كەتەدى» دەگەن ءسوز سودان تۋعان.

سويىلعان مالدىڭ ەتىنە ادام اۋىز تيمەي ءيت يىسكەپ نەمەسە اۋىز ءتيىپ قويسا، ەت «حارامدالدى» دەپ ىرىمدايدى قازاق سەنىمىندە. ءيتتىڭ قىسقا- قىسقا، ءۇزىپ- ءۇزىپ ۇلۋى جاقسىلىق نىشانى دەيدى قازاق. ال ونىڭ مەزگىلسىز ۋاقىتتا قاسقىرشا ۇزاق ۇلۋى، قىڭسىلاۋى جاماندىققا جورىلادى. ءيت ۇلىسا ءولىم- ءجىتىم بولادى، ەلگە جاماندىق، باقىتسىزدىق كەلەدى، تابيعات اپاتى (جەر سىلكىنۋ، سەل، كوشكىن، تاسقىن، بوران) دەپ ىرىمداپ ۇلىعان ءيتتى ۇرىپ، اۋىلدان قۋادى.

قازاقتا: «ءيت كوككە، ياعني اسپانعا قاراپ ۇرسە سول ءۇيدىڭ شاڭىراق يەسىنە «كورىنەدى»، ءۇي يەسى ولەدى دەپ ىرىمداپ جوريتىن عۇرىپ بار. مۇندايدا كەيدە ءيتتى ءولتىرىپ، جەرگە كومىپ، ۇستىنە جەتى كىسى قارا تاس تاستاپ باستىرىپ، تۇكىرىپ «پالە- جالا ءوز باسىڭمەن كەتسىن»، - دەپ جاتادى. مۇنداي ىرىم- تىيىمدار ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ كوبىندە ۇشىراسادى.

سونىمەن بىرگە ادامدار ءيت تالاستىرۋ ارقىلى ساپالى ءيت تۇقىمدارىن تاڭداپ الىپ، ولاردى اڭشىلىققا، مالشىلىققا، تاعى باسقاداي ماقساتتارعا پايدالانىپ كەلگەن. كەيدە اۋىلدىڭ قارادومالاقتارى «ءيت تالاستىرىپ» كوڭىل كوتەرىپ جاتاتىنىن بىلەمىز.

بۇرىنعى كەزدەگى الاساپىران ءناۋبات زامانداردا جان ساۋعالاۋ قامىمەن «ۇركە، ۇدەرە» كوشكەندە ءيتتى سەرىك ەتىپ، ولارعا دا شاما- شارقىنا سايكەس قاجەتتى زاتتارىن تەڭدەپ ارتقان. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا امالى قالماعان نەمەسە تاقىر كەدەيلىكتەن وسىنداي ايانىشتى حالگە دۋشار بولۋدى قازاق «يتكە قوس ارتقانداي» دەگەن بەينەلى سوزبەن سۋرەتتەگەن.

قازاق ءيتتىڭ ەلەستى، بەلگىسىز زاتتىق ەمەس بەينەلەردى سەزۋگە، كورۋگە، بىلۋگە قابىلەتتى قاسيەتى بار دەيدى. ەرتەدە ءيت باقسىلاردىڭ جىنىن كورگىش كەلەدى، باقسى وتىرعان ءۇيدىڭ «بوساعاسىن قابادى» دەپ سەنگەن. سول ءتارىزدى يت بالە- جالا، جىن- شايتاندى دا كورىپ، ولارعا ۇرەدى دەيدى. ال ەگەر ءيت يەسىنە قاراي جۇگىرسە تەكتەن- تەك ەمەس. ول شىن مانىندە يەسىنە قاراي كەلە جاتقان بالە- جالانى كورىپ، ونى حابارلاۋعا اسىعا ۇمتىلادى دەگەن ءاپسانا بار.

 ءيتتىڭ ادامنىڭ تۇسىنە ەنۋىندە ادامدار ءار- ءتۇرلى جورىعان: ەگەر تۇسىڭدە ءيت كورسەڭ، ادال دوسىڭا ساتتىلىك بولادى. جۇگىرگەن ءيت كورىنسە، وندا ءوزىڭ جاڭا ورىنعا جايعاسۋىڭ مۇمكىن. قارا ءيت تۇسكە ەنسە - دۇشپاندارىڭنان ساقتانۋ كەرەك، اق ءيت تۇسكە كىرسە - جاقسىلىقتىڭ نىشانى، ىرىس قۇت كەلەدى. ال، تۇسكە ءتورت كوز ءيت كىرسە نەمەسە اق ءتوس قارا ءيت كورىنسە بۇلار دۇشپاندارىڭ، ولاردان ساقتانۋدىڭ قامىن ويلانۋ كەرەك، دەيدى ءتۇس جورۋشىلار.

يەسىنە شىن بەرىلگەن تازى وعان قاۋىپ تونگەندە ءوزىن ولىمگە قيۋعا دەيىن باراتىن ادال جانۋار. ءيت ادامعا جاقىن تابيعات انا پەرزەنتى بولعاندىقتان ءيت جىلى كەلگەندە ادامدار ويعا العان ءىسى ورىندالادى، توقشىلىق پەن مولشىلىق بولادى، ولقىلىقتىڭ ورنى تولىپ، تىنىشتىقتا بەيبىت مامىراجاي زامان بولادى دەپ سەنگەن. قورىتىپ ايتقاندا، يتكە قاتىستى قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى تانىمى، ىرىم- تىيىم، سەنىم- نانىمى ەتنوستىڭ مادەنيەتىنە، سالتىنا قوعامدىق ومىرىندە وزىندىك ءرول اتقارعان.

 ءسوز سوڭىندا وقىرماندار نازارىنا ەل اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن ءيت تۋرالى ماقال ماتەلدەردى ۇسىنامىز.

ءيت - جەتى قازىنانىڭ ءبىرى؛

ەسىكتەن ەرگەنەك كەتسە، يتتەن يبا كەتەدى؛

جەڭگەن ءيت جەلكەسىنەن تالايدى؛

ءيتتىڭ قۇنى - ءبىر كۇشىك؛

ءيتتىڭ باسىن التىن تاباققا سالساڭ، شورشىپ تۇسەر؛

ءيت تە كيىمگە قاراپ ۇرەدى؛

ءيت اۋزى تيگەنمەن، داريا سۋى ارام بولماس؛

ءيتىن جامانداساڭ يەسىنە تيەدى؛

ءيت ۇرگەن جەردە اۋىل بار؛

يتكە تەمىر نە كەرەك؟

ءيت بالاسى جۇرە ازار؛

ىسقىرعان جىلان شاقپايدى، ۇرەگەن ءيت قاپپايدى؛

جاقسى ءيت ولىگىن كورسەتپەيدى؛

اسىراندى كۇشىك اۋزىڭدى جالايدى؛

ءيتتى قوناق جاراسپاس؛

اۋىل ءيتىنىڭ دوستىعى، ورتاعا سۇيەك تاستاعانشا؛

سۇيەكپەن ۇرعان ءيت قىڭسىلامايدى؛

قويعا قاسقىر شاپسا، ءيت سەمىرەدى؛

ءيت ۇيالاسىنان قورىقپاس؛

ءيت ءيتتى جۇمسايدى، ءيت قۇيرىعىن جۇمسايدى؛

تۇلكى العان يتتە سىن بولماس؛

تابانى قىشىعان ءيت كەرۋەنگە ۇرەدى؛

ءيتتىڭ جاتقان جەرى - توسەگى؛

ءيتتىڭ ىشىنە سارىماي جاقپايدى؛

ءيتتى تەپسەڭ - ىرىسىڭدى تەبەسىڭ؛

ءيت جوقتا شوشقا ۇرەدى؛

ءيت ءالى جەتكەنىن تالار؛

ءيت قورىعان جەرگە ءوش؛

جامان كۇشىكتىڭ اتىن ءبورىباسار قويار؛

يتكە ۇكى جاراسپايدى؛

ءيت ارىق بولسا، اۋىلدىڭ نامىسى؛

ءيت اتاسىن تانىماس؛

ءبىر ءيت كورىپ ۇرەدى، ەكى ءيت ەرىپ ۇرەدى؛

ءيت جەمەس اسىنان دامەتەدى؛

قازانىڭنان قاقپاق كەتسە، يتتەن قاناعات كەتەر؛

ءيت تويعان جەرىنە، ەر تۋعان ەلىنە؛

ءيت يەسى ءۇشىن جۇگىرەدى، قۇس تاماعى ءۇشىن ۇشادى؛

ولسە - ءيت تەرىسى، ولمەسە - قوي تەرىسى؛

ءيتتىڭ ىرىلداسقانى - امانداسقانى؛

يتكە ارتقان قوس جولدا قالار؛

ءيت نە جەسە سونى قۇسادى؛

ءيت ءبىر سۇرىنسە، قىرىق سۇرىنەدى؛

اۆتور: ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى