ەكونوميكا ءوسىمى، سالىق كودەكسى جانە وتباسىنداعى جاڭا جىل - تيمۋر سۇلەيمەنوۆ نەمەن ماقتانا الادى

- تيمۋر مۇرات ۇلى، وسىدان تۋرا 1 جىل بۇرىن ءسىز لاۋازىمدى قىزمەتىڭىزگە كىرىستىڭىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزە الدىڭىز؟

- 11 ايدىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 11 پايىزدى قۇرادى. ال جەلتوقساننىڭ قورىتىندىسىندا بۇل ءوسىم 4 پايىزدى قۇرايدى دەپ بولجاۋعا بارلىق نەگىز بار. ياعني، ەكونوميكامىز 2015-2016 -جىلدارداعى بەلگىلى ءبىر ءوسىم قارقىنى باياۋلاعاننان كەيىنگى كەزەڭنەن سوڭ تۇراقتى وسىمگە بەت الدى. بۇل - ەكونوميكا تۇرعىسىنان الىپ قاراعانداعى باستى جەتىستىك.

 بۇعان قوسا، ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى دا ساقتاي الدىق. تەڭگەنىڭ ورتاجىلدىق باعامى 2015 -جىلمەن سالىستىرعاندا 5 پايىزدان استامعا ازايدى. بىزدە ينفلياتسيا دەڭگەيى دە تومەن. ەگەر 2015 -جىلى ينفلياتسيا 14,7, ال 2016 -جىلى 8,5 پايىز بولسا، اعىمداعى جىلدى 7 پايىزدان ءسال جوعارى دەڭگەيدە اياقتايمىز. ياعني، 6-8 پايىزدىق ءدالىزدىڭ ءدال ورتاسىندا بولماق. ينفلياتسيانىڭ تومەن دەڭگەيى - بۇل ەكونوميكا مەن حالىق تابىسىنىڭ شىنايى ءوسىمى. ينۆەستيتسيا دا جاقسى ءوستى. 11 ايدىڭ قورىتىندىسىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 2016 -جىلمەن سالىستىرعاندا 5 پايىزدان استامعا ارتتى. بۇل - ەكى ەسە ءوسىم. بۇل سيفر بيزنەستىڭ جالپى سەنىمدىلىگىن، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى ەكەندىگىن جانە وعان اقشا سالۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.

جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىزدى قۇرادى. مۇنداي تومەن كورسەتكىشپەن ماقتانا الارلىق ەلدەردىڭ قاراسى از. بۇعان قوسا، ەسەپتەۋ بارىسىندا قولدانىلاتىن ادىستەمە كەڭەستىك ەمەس، تۇرپايى ءادىس ەمەس. بۇل ادىستەمە دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن، حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى، بۇۇ جانە بىزگە تاۋەلسىز رەيتينگ بەرەتىن رەيتينگتىك اگەنتتىكتەرمەن بىرگە ازىرلەنگەن. ستاتيستيكالىق ادىستەمەگە قاتىستى بىزدە ەش ۋاقىتتا قانداي دا ءبىر ماسەلە تۋىنداعان ەمەس.

- ءوزىڭىز باسقاراتىن ۆەدومستۆو ءۇشىن ءوتىپ بارا جاتقان جىلدىڭ ىشىندە بارىنشا ماڭىزدى بولعان قانداي 5 وقيعانى اتار ەدىڭىز؟

- سالىق كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى ەڭ ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل قولدانىستاعى كودەكسكە تۇزەتۋلەر بلوگى ەمەس. بۇل تۇبەگەيلى جاڭا قۇجات. جەكەلەگەن جۇمىس توبى ساراپشىلار، بلوگەرلەر، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى ەڭ باستى بيزنەستى، ياعني مۇددەلى بارلىق تاراپتاردى تارتۋ ارقىلى اتالعان قۇجاتپەن كۇنى- ءتۇنى جۇمىس ىستەدى. سالىق كودەكسى سىندى دەڭگەيدەگى قۇجات سيرەك قابىلدانادى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بۇكىل تاريحىنداعى بۇل سالىق كودەكسىنىڭ ءۇشىنشى رەداكتسياسى. ارينە سوندىقتان دا ءتاسىل بارىنشا سالماقتانعان ءارى سالىستىرا تەكسەرىلگەن بولدى. ءتيىمسىز جەڭىلدىكتەردى الىپ تاستاماس بۇرىن ودان تيىمدىلىك بولدى ما، بولمادى ما سونى قارادىق. جاڭا جەڭىلدىكتەر بەرمەس بۇرىن بيۋدجەتتىڭ نە جوعالتاتىندىعىن نەمەسە الاتىندىعىن ەسەپتەدىك. قورىتىندىسىندا، ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا، بيۋدجەت مۇددەسىن قامتاماسىز ەتەتىن جاقسى، تەگەرىمدەلگەن قۇجات شىقتى.

ەكىنشىسى - بۇل 2025 -جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ ازىرلەنۋى. بۇل - ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالاسىنا قاتىسى بار وتە ۇلكەن كەشەندى قۇجات. ياعني، ول تاياۋ 8 جىلعا ارنالعان دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر ۆەكتورى مەن فوكۋسىنا قاتىستى. تاياۋ ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسى ونى ماقۇلداپ، 2018 -جىلدان باستاپ تىكەلەي جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەمىز دەپ سەنەمىن.

 ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو ءۇشىن، جالپى تولىقتاي العاندا ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى تاعى ءبىر قۇجات - بۇل 26 - جەلتوقساندا پرەزيدەنت قول قويعان كەدەن كودەكسى. ول ەۋرازيالىق كودەكسكە (ەاەو كەدەن كودەكسى) نەگىزدەلگەنىمەن بيزنەسپەن جانە وزگە دە ارىپتەستەرىمىزبەن كوپتەگەن نورما ەنگىزدىك. ولار كەدەندىك رەتتەۋ جانە اكىمشىلەۋ بيزنەسكە جەڭىل بولۋ ءۇشىن جاسالدى. جاڭا كەدەن كودەكسى ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق شەكارامىزدىڭ جۇمىس ىستەۋىن سەنىمدى قامتاماسىز ەتەدى.

ءبىز ازىرلەگەن ءتورتىنشى قۇجات جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ودان ارى دامىتۋعا قاتىستى. 2018 -جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ تۇرعىنى 2 مىڭنان اساتىن ءبىرقاتار اۋىلىندا بيۋدجەتتىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيى پايدا بولادى. جالپى، بىزدە رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق جانە اۋداندىق بيۋدجەت بار. ءبىراق، اۋىل، اۋىلدىق وكرۋگ، قالا دەڭگەيىندە ەشقانداي بيۋدجەت بولعان ەمەس. ولار اۋداننان سمەتا بويىنشا قارجىلاندىرىلاتىن. ەندى اۋىل اكىمدەرىنىڭ كىرىس كوزدەرى پايدا بولادى جانە سول ارقىلى جەرگىلىكتى باستامالاردى قارجىلاندىرىپ، قورشاۋلاردى سىرلاۋعا، قانداي دا ءبىر كىشىگىرىم جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە، مەكتەپكە نەمەسە بالاباقشا قاجەتتى زاتتاردى ساتىپ الۋعا جاعدايلارى جەتەدى. ءبىز ولارعا سالىقتىڭ جەتى ءتۇرىن، سونىمەن قاتار بەلگىلى ءبىر ايىپپۇلداردى سالۋ مۇمكىنشىلىگىن قالدىردىق.

 ءبىز ۇلتتىق ەكسپورتىق ستراتەگيانى دا ازىرلەدىك. بۇعان دەيىن ينفراقۇرىلىمعا ايتارلىقتار قورىمىزدىڭ ەسەبىنەن قارجى سالىپ كەلدىك. ءبىراق، ەندى مۇنى تۇراقتى نەگىزدە جاساي المايتىندىعىمىزدى كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان دا بىزگە قازىرگى ۋاقىتتا وزگە درايۆەر ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. ال ول ەكسپورت بولۋى ءتيىس. ونى جۇيەلەۋ، دۇرىس راسىمدەۋ جانە قايدا، قالاي جانە نەنى ەكسپورتتاۋ قاجەتتىگىنىڭ بارلىق قۇرالدارىن جيناقتاۋ ءۇشىن ەكسپورتتىق ستراتەگيا ازىرلەندى.

- سالىق كودەكسى ەلىمىزدەگى بيزنەس جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتەتىندىگى بەلگىلى. دەگەنمەن تاۋ- كەن مەتاللۋرگيالىق سەكتور وكىلدەرى سالىقتىق جۇكتەمە سول قالپىندا قالدى دەگەن پىكىرلەرىن بىلدىرگەن بولاتىن. ءبىر سالىق الىنىپ، كەلەسى قوسىلعان. مۇنداي پىكىرلەرگە قالاي قارايسىز؟

 - بۇل پىكىر ەمەس، ناعىز شىندىق. ءبىز تاۋ- كەن سالاسى ءۇشىن كومىرگە جوعارى تابىس سالىعىن الىپ تاستادىق جانە سالىق جۇكتەمەسىن تولىقتاي ەكسپورتقا ارنالعان رەنتالىق سالىققا اۋىستىردىق. سالىقتىڭ ارتىق سانى ءبىزدى ايتا قويارلىقتاي الاڭداتىپ وتىرعان جوق. بىزگە بەلگىلى ءبىر سالادان فيسكالدى الىمدار دەڭگەيىن ساقتاۋ ماڭىزدى. ەگەر وعان سالىقتاردىڭ ەڭ از سانىمەن قول جەتكىزىلەتىن بولسا، وندا نەگە سونى جاساماسقا؟ ءبىز ەش ۋاقىتتا دا تاۋ- كەن نەمەسە مۇناي سالاسى ءۇشىن سالىقتىق جۇكتەمەنى جەڭىلدەتەمىز دەپ ايتقان ەمەسپىز. بۇعان قوسا، تاۋ- كەنشىلەردىڭ وزدەرى بىزگە كەلىپ، ينۆەستورلار سالىق سانىنىڭ كوپتىگىنەن قورقاتىندىعىن ايتقان ەدى. ياعني، ولار جۇكتەمەدەن ەمەس سالىقتاردىڭ ءارتۇرلى سانىنىڭ كوپتىگىنەن قورقادى. سوندىقتان سالىق جۇكتەمەسى سول دەڭگەيدە ساقتالادى. ءبىراق، سالىقتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ايتارلىقتاي جەڭىلدەي تۇسەدى.

- ءسىزدىڭ ۆەدومستۆوڭىز ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتە مۇناي باعاسىن باررەلىنە 45 دوللار دەپ بەكىتكەن بولاتىن. نە ءۇشىن ونى قازاقستان ءۇشىن بارىنشا وڭتايلى دەپ سانايسىز؟

- ءبىز الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ بولجامدارى مەن بيۋدجەت پارامەترلەرىن اعىمداعى جىلدىڭ تامىز- قىركۇيەك ايلارىندا قالىپاستىردىق. سول كەزدە باعا كونيۋنكتۋراسى قازىرگىدەي 65 دوللار بولعان ەمەس. شامامەن 50-52 دوللار ەدى. سوندىقتان دا بىزدىڭشە، 45 دوللار تەڭگەرىمدەلگەن، دۇرىس كونسەرۆاتيۆتى باعا. ادەتتە مۇنايدى ەكسپورتتاۋشى ەلدەر مۇناي باعاسىن ءبىرشاما تومەن، ال يمپورتتاۋشى ەلدەر كەرىسىنشە جوعارى بەلگىلەيدى. قازاقستان ەكسپورتتاۋشى ەل بولعاندىقتان ماكروەكونوميكالىق، گەوساياسي تالىقسىتپالاردى ەسكەرە وتىرىپ، 45 دوللار شەگىندە بەلگىلەۋدى شەشتىك. دەگەنمەن، بيۋدجەتتىك زاڭناما اياسىندا الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋ بولجامدارى مەن بيۋدجەتىتك پارامەترلەردى ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بار. ەگەر مۇناي باعاسى 65 دوللار بولىپ ۇزاققا تۇراقتايتىندىعىن بايقاساق، وندا بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋعا ەشكىم كەدەرگى بولا المايدى.

- جاڭا جىل كەلە جاتىر. وسى رەتتە قازاقستاندىقتاردى ازىق- تۇلىك باعاسى الاڭداتارلىعى انىق. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، مونوپولياعا قارسى قىزمەتتىڭ قادالاعاۋ قىزمەتىن كۇشەيتۋ قاجەت ەمەس پە؟

- ءبىر جاعىنان ءبىز نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋدامىز جانە وندا باعانى مەملەكەتتىك باقىلاۋعا ورىن جوق. ەكىنشى جاعىنان جەرگىلىكتى تۇرعىن بولعاننان كەيىن مەن باعانىڭ ۇنەمى قۇبىلىپ تۇرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنەمىن جانە كەيدە بۇعان كەيىستىك تە تانىتاسىڭ. ءبىراق، وعان كىم ىقپال ەتەدى؟ ءبىزدىڭ بيزنەس. شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن اينالىساتىن تانىستارىمىز، ارىپتەستەرىمىز جانە دوستارىمىز كوپ قوي. باعانى سولار بەلگىلەيدى. ءىرى كوتەرمە ساۋدامەن اينالىساتىندارمەن مونوپولياعا قارسى قىزمەت جۇمىس ىستەيدى. الايدا بولشەك ساۋدانى ناننىڭ باعاسىن 120, ال ەرتەڭ 150 تەڭگەگە كوتەرۋدى بيزنەس شەشەدى. سوندىقتان دا، مەنىڭشە، بۇل جەردە تىكەلەي مەملەكەتتىك رەتتەۋ دۇرىس بولماس.

مۇمكىن اكىمدەر جاعداي كۇرت ۋشىققان كەزدە بيزنەسپەن سويلەسىپ، ءبىر اپتا بويى باعانى كوتەرۋگە بولمايتىندىعىنا كەڭەس بەرۋى قاجەت شىعار. ءبىراق، مۇنىڭ ءوزى دە جۇيەلى سيپاتقا يە بولماۋى ءتيىس. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى - بۇل جەلىلەرمەن، كوتەرمە ساۋدامەن اينالىساتىندارمەن جۇمىس ىستەۋ. ەگەر «اتامەكەن» ولاردى شاقىرىپ الىپ، باعانى كوتەرمەيمىز دەپ ايتسا، سول دۇرىسىراق بولار. مەملەكەتتى ولارعا بارىپ توقپاقتاپ، ماجبۇرلەۋگە يتەرمەلەۋدەن گورى بيزنەستىڭ ىشىندە قانداي دا ءبىر كورپوراتيۆتىك ادەپ، ادال باسەكەلەستىك ەرەجەسىن ازىرلەۋ قاجەت. ءبىز كومەك بەرە الامىز. ماسەلەن، بيزنەس باعانى كوتەرمەيمىن دەدى دەيىك. وندا ءبىز وعان سۋبسيديا بەرىپ، ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ستاۆكاسىن تومەندەتۋ سياقتى كومەك ۇسىنا الامىز.

- قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى وتباسىنىڭ كىرىسى مەن شىعىسىن بولۋمەن كىم اينالىساتىندىعى قىزىق بولىپ وتىرعانى.

- بىزدە بارلىق شىعىس تا، كىرىس تە تۇسىنىكتى. ول ايدان ايعا وزگەرمەيدى دەسەك تە بولادى. سوندىقتان دا بىزدە ايتا قويارلىقتاي ۇلكەن جوسپارلاۋ جوق. كەيبىرەۋلەرىن ايەلىم، ەندى ءبىرىن مەن تولەيمىن. بارلىق وتباسىندا دا ءدال سولاي شىعار.

 - سوڭعى سۇراعىم، وتباسىمەن جاڭا جىلدى قالاي قارسى الاسىز جانە كەلەر جىلعا قانداي جوسپارلار ءتۇزىپ وتىرسىز؟

- ادەتتە، ءبىز جاڭا جىلدى جۇبايىم ەكەۋىمىز ەكى وتباسىمەن، مەنىڭ اتا- انام جانە جۇبايىمنىڭ اتا- اناسىمەن قارسى الامىز. ويتكەنى، ەكەۋىمىز دە ءبىر قالادان، پاۆلوداردانبىز. ءار ۋاقىتتا دا نە ءبىز پاۆلودارعا بارامىز نە ولار استاناعا كەلەدى. ماسكەۋدە تۇرعانىمىزدا اتا- انالارىمىز بىزگە كەلەتىن، قارسى الاتىنبىز. جاڭا جىلدى اتا- انالارىمىزسىز قارسى العان كەز ەش ۋاقىتتا بولعان ەمەس. بيىل دا پاۆلودارعا بارامىز.

- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

اۋدارما: مارلان جيەمباي

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى