احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اقتىق ءسوزى - كەسكىن
جالعان جالامەن ايىپتالعان جانداردىڭ دەنى ۇلتىمىز ءۇشىن شىبىن جانى شىرقىراپ، ايانباي ەڭبەك ەتكەن ەرلەر ەدى. ولاردان ايىرىلۋ حالىققا وڭاي تيگەن جوق. ورىندارى بەرتىنگە دەيىن ويسىراپ قالدى. اتاقتى «ەلۋ سەگىزىنشى» باپپەن ۇستالىپ كەتكەن جاندار تۇرمەدە نەبىر ازاپ پەن قورلىقتى باستان وتكەردى.
قورلىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى ءوز ۇلتىنان شىققان ازاماتتاردىڭ تەرگەۋگە الىپ، «تۋعان حالقىڭا جاۋسىڭ» دەپ ماسقارالاۋى ەدى. سونداي ازاپ پەن مازاقتى باستان وتكەرگەندەردىڭ ءبىرى ۇلت ۇستازى - احمەت بايتۇرسىنوۆ بولدى.
وتىز جەتىنشى جىلى ءتورتىنشى ءارى سوڭعى رەت ۇستالعان احاڭدى ءوزىنىڭ جەرلەسى، قىزمەتكە ەندى كىرگەن جاس جىگىت نۇرجانوۆ دەگەن قازاق تەرگەيدى. ول بەرىرەكتە سول كەزەڭدە ەسكە ءتۇسىرىپ، بىلاي دەگەن ەكەن: «احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ بارلىق شىعارمالارىن تەرگەۋدەن بۇرىن تۇگەل وقىپ الدىم. سونسوڭ تەرگەۋ ۇستىندە ونىڭ الاشورداشىل ەكەنىن بۇلتارتپادىم. سوندا ا. بايتۇرسىنوۆ ماعان: «ءبارىبىر مەنىڭ ايتقانىما يلانبايدى ەكەن سىزدەر، ولاي بولسا وزدەرىڭىزگە كەرەكتىلەرىڭىزدى جازا بەرىڭىزدەر، مەن قول قويىپ بەرە بەرەيىن، وقىماي-اق قويامىن قولىمدى» دەدى».
تۇرمەدە نەبىر ازاپ پەن قورلىقتى كورىپ، كوكىرەگىن مۇڭ باسقان اقىن ءوزىنىڭ كوپتەن بەرگى قادىرلەس جولداسى، ءارى سىرلاس ءىنىسى بولىپ كەتكەن فايزوللا ساتىپالدى ۇلىنا حات جولدايدى. بۇل احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ سوڭعى حاتى بولسا كەرەك. حاتتا ول ءوز باسىنا تۇسكەن اۋىر قاسىرەتتى، قىساستىق پەن زورلىقتى ايتىپ شاعىنادى.
ايتسە ءوزىنىڭ ءاۋ باستان تۋرا جولدا بولعانىن جانە ەشۋاقىتتا قاتە قادامعا بارماعانىنا ەش كۇمان كەلتىرمەي، ءتۇبى اقتالىپ شىعارىنا سەنىم بىلدىرەدى. سولاي بولدى دا. 1988 -جىلى اقىن اقتالدى. ونىڭ ولمەس مۇراسى ۇرپاقپەن قايتا قاۋىشتى. وسى تۇستا حاميتبەك مۇسابايەۆ اقىننىڭ سوناۋ 1937 -جىلى جازعان سوڭعى حاتىن نەگىزگە الا وتىرىپ «قان شەڭگەل» دەگەن تولعاۋ جازدى. اباقتىداعى اقىننىڭ مۇڭ- زارى بايان ەتىلگەن بۇل تولعاۋعا ناعاشىباي الپىسوۆ ءان شىعارعان، بۇگىنگى تاڭدا بۇل تۋىندىنى جاس جىرشى- تەرمەشى ابزال الپىس ورىنداپ، ناسيحاتتاپ ءجۇر. سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا سول تولعاۋدىڭ تولىق ءماتىنىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
حاميتبەك مۇسابايەۆ، اقىن
(تولعاۋ)
فايزوللا دوسىم، اسا قىمباتتى!
مۇڭ مەنەن ازاپ جانىما باتتى.
وتپەلى ءداۋىر - وكىنىش... ۋ ى،
اساۋ وزەندەي تولقىنى قاتتى.
وزىڭە ايان - ءومىرىم، ءىسىم،
كوردىم عوي بەينەت تۋعان ەل ءۇشىن.
جابىلعان ناقاق جالانى ويلاسام،
وزەگىم كۇيىپ، ورتەنەد ءىشىم.
ويسوقتى بولىپ، قاتتى عوي باسىم،
كوزىمنەن كول بوپ اقتى عوي جاسىم.
سەرگەلدەڭ كەشىپ، سارعايىپ سانام،
توبەمنەن تۋرا ءتۇستى عوي جاسىن.
كوبەيگەن شاقتا ساقالدىڭ اعى،
كەتتى عوي تايىپ اعاڭنىڭ باعى.
تەمىر قۇرساۋلى تۇرمەگە مىناۋ،
بەسىنشى رەتمەن قامالدىم تاعى.
انا سۇتىنەن اقىندىق دارىپ،
جىر جازىپ ەدىم، وتىرمىن نالىپ.
«حالىق جاۋى» بولىپ قاسىرەت شەككەن،
بۇل كۇنى ەندى مەن دە ءبىر ءعارىپ.
ەزىلىپ جۇرەك، ەگىلىپ جۇيە،
وزىڭە ءوزىڭ بولا الماي يە.
ەنەسى ولگەن بوتاداي بوزداپ،
وكىنەسىڭ كەپ وزەگىڭ كۇيە.
دامىلداپ ءبىر سات تابا الماي تاعات،
كەتتىم دەپ اپىر-اۋ، قاي جەردەن اعات.
تۇسەسىڭ ويعا ءيىر دە ءشيىر...
ەلەستەپ كوزگە ماقسات پەن مۇرات.
جەگەنىم - جەلىم، ىشكەنىم - ءىرىڭ،
تۇسىنەر ءتۇبى - ءپىر تۇتقان حالقىم.
باستى كىنا بوپ تاعىلدى-اۋ، قالقام،
سۇيگەنىم تۋعان ۇلتىمنىڭ ءتىلىن.
بولا ما سۇمدىق دال مۇنان وتكەن،
ستالين زاڭى شىقتى عوي شەكتەن.
جاۋاپتى جەردە بەزبۇيرەك جاندار،
اياۋدى بىلمەس، مەيىرىمسىز نەتكەن.
تەگىندە ءبارىن العان عوي تاڭداپ،
قول قويدىرادى ازاپتاپ، زورلاپ.
سەنبەيدى-اۋ ايتقان سوزىڭە ادال،
مازاق قىلادى تابالاپ، قورلاپ.
كورسە عوي شىركىن، ءتاڭىرىنىڭ ءوزى،
تارتىلار ەدى- اۋ ار ءىستىڭ تەزى.
تۇنجىراپ تۋعان بۇل مۇرتتى كوسەم،
قىلدى عوي ابدەن حالىقتى مەزى.
سەرپىلىپ سوندا اشىلار تۇمان،
تىيىلار ءجونسىز كۇدىك پەن كۇمان.
كەساپات كۇندەر كەلمەسكە كەتىپ،
تۋادى انىق نۇرلى ءبىر زامان.
جاسىمدا مىناۋ الپىستان اسقان،
نۇر تايىپ بەتتەن اجارىم قاشقان.
وتىرمىن مەڭ- زەڭ ايىپقا باستىپ،
تۋعان حالقىما اتانىپ دۇشپان.
سىرقىراپ جان-ءتان، سىزدايدى جۇرەك،
ەلەنبەي استە ەلگە ەتكەن ەڭبەك.
ەڭسەمدى باسىپ، ەسىمدى العان،
اشىلار قاشان بۇل قارا تۇنەك.
سوڭىمنان ەرگەن قۋاتتى ءبىر لەك،
ۇركەردەي شوعىر كەلە جاتقان تۇيدەك.
ءمىرجاقىپ، ساكەن، ماعجان مەن مۇحتار،
بولسا ەكەن امان دەپ تىلەپ تىلەك.
اتىرام تاڭدى، باتىرام كۇندى،
بار شىعار جاندار مەنەن دە مۇڭدى.
قانشاما ازار بەرسە دە داتتاپ.
مويىندامادىم تاعىلعان ءمىندى.
سەزەدى جۇرەك... اجالىم جاقىن،
ولمەيدى بوسقا ازامات اقىن.
وزىڭە دوسىم، امانات جىرىم،
بۇل جازعان تەگى ەڭ سوڭعى حاتىم.
وتانعا سەنەم، حالقىما سەنەم،
ايتىڭدار مەنەن ۇرپاققا سالەم.
جەتكىزەر ءتۇبى ەلىمە بايتاق،
اتىمدى مەنىڭ اقسۇڭقار ولەڭ.
اۋىسار ۇرپاق، الماسار جىلدار،
ۋاقىتپەن ءبىزدىڭ جالعاسىر جىلدار.
جويار ما قۇنىن ەلگە ەتكەن ەڭبەك،
ەگەر دە ۇرپاق تابىلسا قۇندار.
كەلەدى الىسىپ اق پەنەن قارا،
قايعى مەن قۋانىش، باق پەنەن نالا.
ەجەلدەن بەرى وتۋدە وسىلاي،
جاعا جىرتىسىپ شىندىق پەن جالا.
جەڭەدى ءتۇبى ادىلەت ءبىراق،
بولادى انىق جاۋاپ پەن سۇراق.
اشىلسا كوزى باسىنان تۇنىپ،
مۇحيتقا اينالار جىلعا مەن بۇلاق.
تىنباعان ءبىر سات سۇيۋدەن حالقىن،
سادۋاقاسوۆ سماعۇل مارقۇم: -
گولوشەكين مەن ستالين ءبىزدى،
تۇيىققا تىرەر، - دەپ ءوتتى ار كۇن.
ۇعار ما ايتشى، عالىمدى نادان؟
قاجىتتى ءبىزدى قانشەڭگەل زامان.
جاتىرمىن تىلەپ بەيىمبەت، ءىلياس،
اليحاندار بولسا دەپ امان.
شاكارىم - اعام، جۇسىپبەك - ءىنىم،
بىرەۋى - ايىم، بىرەۋى - كۇنىم.
اقيىق ەدى- اۋ، وپات بوپ كەتتى،
سۇيۋدەن تىنباي حالقى مەنەن ەلىن.
ۇستايمىن مەن دە سولاردىڭ جولىن،
اجال مەن اپات وڭىم مەن سولىم.
بولسا ەگەر قاتەم، كەشە گور ەلىم،
كۇتكەنىم ەندى مەنىڭ دە ءولىم.
ساعىنتتى مەنى سۇيىكتى مەكەن،
تۇسىمە كىردى اپام مەن كوكەم.
ون سەگىز جىلعا سوتتالعان ەدى-اۋ،
پاتشاعا قارسى كۇرەستەن اكەم.
مەرزىمىن وتەپ قايتقاندا ەلگە،
قارسى الدىق شىعىپ جازيرا بەلدە.
«اقكولىم ساعان جەتتىم بە شىن» دەپ،
توپىراقتى ءسۇيدى جاتا قاپ جەرگە.
مەنى دە شىرماپ ساعىنىش سونداي،
اقكولدى ويلاپ، قۇمارىم قانباي.
وتىرمىن دوسىم، ەرتەڭىم ماعان،
سىيلايدى ەكەن تاعدىردى قانداي؟
اقكولدە شىركىن، كوزىمدى جۇمسام،
ءبىر تومپەشىك بوپ سول جەردە قالسام.
ارمانىم جوق قوي، ءقابىرىمدى سوندا،
قۇشاقتاپ تۇرسا مايقارا جۋسان.
«قازاق ەمەس، ءبىز ەجەلدەن قىرعىز،
اتالىپ سولاي جازىلعان ەلمىز.
سەن كەلىپ ونى قازاق دەپ جازدىڭ،
دەيسىڭ وقۋدى قازاقشا جۇرگىز».
حالىقپىز كۇنشىل بىرلىگى وسال،
ءبىلىمسىز، ويسىز، تىرلىگى ناشار.
رۋ- رۋ بوپ شۋىلداپ ءجۇرمىز،
ۇلت بولماساق بەرەكە قاشار.
«ويلادىڭ جاۋلىق سوۆەتكە ار كۇن،
مىسالدار جازىپ دۇركىن دە دۇركىن.
الىپپە جاساپ، «ءتىل - قۇرال» قىلدىڭ،
زورلاپ كىرگىزىپ ارابتىڭ ءارىپىن.
بىتەدى ەرتەڭ ءدامىڭ مەن تۇزىڭ،
بۇگىننەن باستاپ تىرلىكتەن بەزىن.
ورىسقا ۇيلەندىڭ، سەبەبىن ايتساق،
جەك كورەسىڭ سەن قازاقتىڭ قىزىن.
وتىرىك دەپ ايتشى وسىنىڭ ءبارى،
بولمايدى ەندى قۋلىعىڭ ءدارى.
«حالىق جاۋىسىڭ» بەتىن بوياعان،
ءومىر سۇرمەيسىڭ سەن مۇنان ءارى».
وسىلاي دەپ ءبىر قانقۇيلى قازاق،
باسىما مەنىڭ ءتوندىردى توزاق.
دەدىم مەن وعان: - بىلگەنىڭدى ىستە،
سەندەرگە ەندى بولا المان مازاق!
سۇردىك قوي ءومىر سۇرەڭسىز شاقتا،
تاستالدىق جانعان قىپ- قىزىل شوققا.
ءبىر كەزدە ساعان امانات قىلعان،
مۇرامدى جەتكىز كەلەر ۇرپاققا.
ەلۋ جىل وتەر نەمەسە عاسىر،
ايىعار سوندا بۇگىنگى تاسىر.
تەكسەرۋ بولار تاريحقا تۇگەل،
تالقىعا تۇسەر جاسىق پەن اسىل.
سەنەمىن دوسىم، ولگەنمەن ءوزىم،
ۇرپاققا جەتىپ ولمەيدى سەزىم.
اقيقات تاڭى اتادى انىق،
وسىعان مەنىڭ جەتەدى كوزىم!
(ولەڭ العاش 1989 -جىلى قاراشانىڭ 8 ى كۇنى «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان)
