مۇحتار ماعاۋين: «مەن ەشقاشان ەلگە قايتىپ ورالمايمىن» دەپ وسيەت ايتتىم
مۇنىڭ سەبەبىن سان-ساققا جۇگىرتىپ، تەرەڭنەن تامىر تارتۋعا بولار.
ءتىپتى، ساياسي استار ىزدەپ، نەشەبىر دولبار جاساۋعا دا نەگىز تابىلار. ءبىراق ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز - بۇل عانا ەمەس. قالامگەردىڭ ءوزى كەتكەنمەن، ءسوزى قارا ۇزە قويعان جوق. جاقىندا جازۋشى «اڭىز ادام» جۋرنالىنا سۇحبات بەرىپ، ءبىراز ويدىڭ تيەگىن اعىتىپتى. ارينە ەلگە قاتىستى ءوزىنىڭ ازداپ وكپەسىن دە ايتقان ەكەن. ول رەنىشتىڭ ءبارى جازۋشىنىڭ ءوز ويى، يدەياسى. ونىڭ ءبىرى دۇرىس، ءبىرى ارتىق ايتقاندىق بولۋى دا مۇمكىن. بۇل جازبانى سالۋىمىز ونىڭ بۇل ويلارىن قولداعانىمىزدى بىلدىرمەيتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ، جاريالادىق. كوپتەگەن جەرلەرىن قىسقارتىپ تا تاستادىق. سونىمەن ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسى ءبىر سىرلى سۇحباتتىڭ ءبىر ەكى پاراسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىندىق. مارحابات!
***
ءبىزدىڭ زيالى قاۋىمىمىز توبىر بولىپ كەتتى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى: «قازاقتا مەملەكەتتىلىك تە بولماعان، شەكارا دا بولماعان...» ، - دەدى. سوعان ءبىر تاريحشى ءبىر اۋىز قارسى ءۋاج ايتا المادى. ءبارى ۇندەمەي وتىردى، ءتىپتى ماقۇلداعانداي سىڭاي ءبىلدىردى. قازىر مىنا جاڭا ءالىپبيدىڭ ارتى دا جامان بولادى-اۋ دەپ وتىرمىن. وسىدان قايتىپ اۋىلىما بارعان سوڭ (قازىرگى تۇرعان جەرىمدى اۋىلىم دەيمىن) ول تۋرالى جازامىن. ەگەر ەڭ جامان الىپبيگە بايگە جاريالانسا، وسىلاردىڭ ۇسىنىپ وتىرعانى وتەر ەدى، ويتكەنى بۇدان جامان بولۋى مۇمكىن ەمەس.
ءبىر ويلانباعان نارسە، 1930-1940 -جىلدار ارالىعىندا لاتىن ءالىپبيىن قولداندىق، ءبىراق سوعان قاراعان ءبىر ادام جوق. ول بۇرىنعى ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ ارابشا توتە جازۋى ۇلگىسىندە جاسالعان بولاتىن. مەن جوعارىداعى ناشار نۇسقا ءوتىپ كەتەر مە ەكەن دەپ قاتتى الاڭدايمىن، ويتكەنى، جالدامالى جاندايشاپتار پايدا بولدى، سولار «وسى نۇسقا جاقسى ەكەن، كەيىن ۇيرەنىپ كەتەمىز» دەيدى، سوعان قاراعاندا جوعارىدان نۇسقاۋ بەرىلگەن سياقتى، «كومپيۋتەردىڭ پەرنە تاقتاسىنداعى 26 ارىپكە سىيدىرىڭدار» دەپ، سونان كەيىن دە ءبارى جالتاقتاپ وتىر.
بۇل قازاقتىڭ رۋحانياتىنا عانا ەمەس، بۇكىل بولاشاعىنا قاتىستى نارسە. وسىنداي دۇنيەلەرگە ءوز پىكىرىن اشىق ايتا الماسا، ونداي زيالىنىڭ بىزگە كوك تيىنعا كەرەگى جوق. ارينە، ءبىرلى-جارىم قاراپايىم ادامدار مەن تىلشىلەر ايتىپ جاتىر، ال ۇلكەندەر ءۇنسىز، جالتاقتاپ وتىر، «ءاي مىناۋ بولمايدى، جارامايدى» دەپ ايتسا باسىن كەسىپ الا ما، ايداپ جىبەرە مە؟! جوعارىدان نۇسقاۋ بەرىلدى، بولدى، سونى ورىندايتىن قۇل بولىپ كەتكەنبىز. ەرتەڭ «مىناداي ءالىپبيدى مويىندامايمىز» دەپ جۇرت بالالارىن ورىسشا مەكتەپكە بەرە باستايدى ءالى.
***
«مۇسىلمان ءدىنى كۇشەيىپ كەلە جاتىر» دەپ قۋانىپ ەدىك، بۇل جاڭا اعىم قازاققا جاۋ بولىپ شىقتى. ويتكەنى ولار قازاقتىڭ سالت- داستۇرىنە قارسى، ءتىپتى قۇران قالىپتاستىرعان ءدىني تەرميندەردى بۇزدى. قازاق بۇرىن «شاريعات» دەيتىن ەدى، بۇلار «شاريات» دەدى، اللانى «اللاح» دەيدى. ارابشانىڭ وزىندە «اللاح» ەمەس ەكەن. ولار ايتسا كەرەك ەدى: «ۇلتتىڭ ءتىلىن ساقتاڭدار، ادەپتى بولىڭدار، اتا-انانى سىيلاڭدار»، - دەپ. بۇلاردا ول جوق، بارلىق ناسيحات قازاققا قارسى: «كەلىن اتا-ەنەگە ءيىلىپ سالەم سالماۋى كەرەك، اللاعا عانا ءيىلۋى كەرەك» دەيدى. كەلىن اتا-ەنەگە عانا ەمەس، جاسى ۇلكەننىڭ بارىنە ءيىلىپ سالەم بەرەدى.
سودان كەيىن مىڭ جىل تۇرعان اۋليە اعاشتى ورتەدى، ول - تابيعاتتىڭ وزگەشە قۇبىلىسى. گەرمانيادا سونداي ءبىر اعاش بار ەكەن، ولار وعان تيمەگەن، فوتوسىن قيىپ الىپ ساقتاپ قويدىم. «بەيىت سالۋعا بولمايدى، اس بەرۋگە بولمايدى»، - دەيدى. بۇل - قازاققا قارسى شىققان نارسە، ال قازاققا قارسى شىققان نارسە جويىلۋى كەرەك، وعان قارسى كۇرەسۋىمىز كەرەك. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى، كەيىنگى جاستاردى ازدىرىپ بارادى. مۇسىلمان ءدىنى ەشقاشان جەرگىلىكتى جەردىڭ سالت-داستۇرىنە قارسى شىقپاعان، سول سەبەپتى دە بەيبىت تۇردە الەمدى جاۋلاعان.
***
مەنىڭ شەتەلگە كەتكەنىمدى دە سان-ساققا جۇگىرتەدى. مۇستافا شوقاي قايتا المايتىن ەدى، قۋعىندا جۇرگەن، ال مەنى ەشكىم كوكىرەگىمنەن يتەرىپ قۋعان جوق. سولجەنيسىن سياقتى شەكارادان ۇشاققا مىنگىزىپ شىعارىپ سالعان جوق. مەن ءوزىم كەتتىم، ءبىراق سونىڭ الدىندا بەس جىل بويى ماعان قارسى ناۋقان ءجۇردى. وسىندايدى حالىق ۇمىتىپ قالادى ەكەن. ايتىلماعان ءسوز جوق، ءبىر كۇندە 5-6 گازەتكە شىققان جاعداي بولدى. ماعان ول اسەر ەتكەن جوق، ماعان اسەر ەتكەنى قازاقتىڭ ءبىر زيالى ازاماتى: «مىناۋ بالەنباي دەگەن جازۋشىمىز ەدى، نەگە وسىعان جالا جابىلىپ، قۋدالانىپ جاتىر؟» دەپ ارا تۇسۋگە جاراعان جوق. سودان سوڭ بالاما كەتتىم...
پراگادا 6 جىل تۇردىم، سودان سوڭ ءۇش جىلدان استام كارلوۆا ۆارىدا تۇردىم. بالام امەريكاعا جۇمىس بابىمەن كەتىپ ەدى، سوندا باردىم. جانە وسيەت ايتتىم: «مەن ەشقاشان ەلگە قايتىپ ورالمايمىن» دەپ. بالاما دا ايتتىم «ولمەيتىن ادام جوق، ولە قالسام سۇيەگىمدى ەلگە سۇيرەپ اۋرە بولماڭدار، قاي جەردە ولسەم، سول جەرگە قويىڭدار» دەپ. مۇسىلمان زيراتتارى امەريكادا دا بار. ءتىپتى بىلاي دەپ تە ايتتىم، ءبىراق وعان بايبىشەم رۇقسات بەرمەس، ادەتتە ايەلىڭ ارتتا قالادى عوي: «مۇمكىن مەنىڭ سۇيەگىمدى ورتەرسىڭدەر» دەپ. ويتكەنى، ءبىزدىڭ ارعى بالالارىمىزدا مۇنداي ءداستۇر بولعان، كەيىن سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ سۇيەگىن ورتەدى.
بەلارۋستىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ۆاسيل بىكوۆتى دا ەلىنەن ەشكىم قۋعان جوق، كەلىسە الماي كەتىپ قالدى، بەس جىلدان كەيىن ءبىر رەت كەلىپ كەتىپ، كەلەسى جولى كەلگەندە قايتىس بولىپ، بەلارۋستە جەرلەندى. مەن ءويتىپ ولە قويمايىن، الماتىدا ولگىم كەلمەيدى. جۇرتتىڭ ويىندا ءجۇرسىن، كەيىن «بالاسى اكەلمەي سول جاققا كومىپتى» دەپ جۇرمەسىن، سول ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن بۇل اڭگىمەنى.
"اڭىز ادام" جۋرنالى. №22. 16-30 -قاراشا، 2017 -جىل
