سۇرانىسقا يە ماماندىقتار
سوندىقتان دا قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق نارىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011-2020 -جىلدارعا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ساي، قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ رەفورمالارىنىڭ ورتاق ماقساتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭا الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق ورتاعا بەيىمدەۋ بولىپ تابىلادى. تەز وزگەرەتىن الەمدە بەيىمدەلە الاتىن تەحنيكالىق وزىق، ءونىمدى جۇمىس كۇشىن قۇرۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيالار وتە قاجەت. بىلىمگە، داعدىعا جانە تۇرعىنداردىڭ قابىلەتتەرىنە ينۆەستيتسيالايتىندار بولاشاقتىڭ تابىستى ەكونوميكاسى بولادى. ءبىلىمدى جاي عانا الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەرگە شىعىن دەپ ەمەس، ەكونوميكالىق ينۆەستيتسيالار دەپ ءتۇسىنۋ قاجەت. جوعارى وقۋ ورنى بىلىمىنەن كەيىنگى باعدارلاما بويىنشا نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەلدىڭ يندۋستريالدى- يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس كەلەتىن جوعارى جانە جوعارىدان وقۋ ورنى بىلىمىنەن كەيىنگى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. جوعارىدا ايتىلعانداردان قازىر عانا ەمەس، بولاشاقتا دا قاجەت ەتىلەتىن ماماندىقتاردى ەسكەرىپ، تالداۋ قاجەتتىگى تۋرالى قورىتىندى شىعارۋعا بولادى. ينجەنەرلىك ماماندىقتار مامانداردىڭ بولجامى بويىنشا وزىق ۇستانىمدارعا وندىرىستىك شىعارىلىممەن بايلانىستى ينجەنەرلىك ماماندىقتار جاتادى.
بۇگىنگى كۇندە ەڭ قاجەت ەتىلگەندەر قۇرىلىسشىلار، تەحنولوگيالىق ماشينالار مەن تەحنيكالاردى، سونىمەن قاتار ماشينا جاساۋشىلار بولىپ تابىلادى. ولاردان كەيىن مەتاللۋرگتار، ەنەرگەتيكتەر، مۇناي جانە گاز سالاسىنىڭ، ەسەپتەۋ تەحنيكاسىنىڭ، راديوتەحنيكا، ەلەكترونيكا جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا جۇمىسشىلارى تۇرادى، سونىمەن قاتار جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى مەن قۇراستىرۋ. جانە سودان كەيىن تاۋ- كەن ءىسى، اۆتوماتتاندىرۋ جانە باسقارۋ، پريبور جاساۋ جانە جىلۋ ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ ماماندارى تۇرادى. قازىرگى ساتتە ونەركاسىپتە كاسىبي ينجەنەرلەردىڭ، ورتا توپتىڭ تەحنيكالىق ماماندارى مەن جەتەكشىلەرىنىڭ قاتتى جەتىسپەۋشىلىگى تۋىندايدى. اسىرەسە تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق نەمەسە زاڭدىق ءبىلىمنىڭ ۇيلەسىمدىگى، اعىلشىن نەمەسە كەز كەلگەن ەۋروپالىق تىلدىك ءبىلۋ باعالاناتىن بولادى. بارلىق ونەركاسىپ سالالاسىندا ينجەنەر- ماركەتولوگتاردىڭ جانە مەنەدجەرلەردىڭ قاجەتتىلىگى ارتۋدا. ات جانە كومپيۋتەرلىك اپپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋدى جاساۋشىلار باعدارلاما جاساۋشى - باعدارلامالىق جاساقتامانى قۇراتىن جانە مىنەتەتىن جانە ونىڭ جۇمىسقا قابىلەتتىلىگىن قولداۋشى مامان. قازىرگى الەمدە فيرمانىڭ ءيميدجى ءبىرشاما ۇلكەن مانگە يە جانە سايت - ۇيىمنىڭ دەڭگەيى مەن سەنىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. تيىسىنشە، ۆەب- ارلەۋشى - ەڭ جوعارى اقىلى «كومپتەرلىك» ماماندىقتاردىڭ ءبىرى. نانوتەحنولوگيالار بۇدان كەيىنگى جاقىن بولاشاقتىڭ ءبىرشاما تالاپ ەتىلەتىن ماماندىقتارى نانوتەحنولوگيالارمەن بايلانىستى.
نانوتەحنولوگيا - بۇل مولەكۋلالارمەن جانە اتومدارمەن جۇمىسقا نەگىزدەلگەن تەحنولوگيا، بۇل ءبىرشاما زاتتاردىڭ جاسىرىن جانە باعالى قاسيەتتەرىن پايدالاناتىن تەحنولوگيا. نانوتەحنولوگيا - بۇل ۇلكەن سالا، ونى ءۇش بولىككە بولۋشە بولادى: ميكروسۇلبالاردى جاساۋ، نانوولشەمدەگى روبوتتاردى جاساۋ، سونىمەن قاتار اتومدىق دەڭگەيدەگى ينجەنەريا. نانوتەحنولوگيا بارلىق عىلىم سالالارىمەن بايلانىستا بولادى. بيوتەحنولوگيا - بيولوگيالىق جۇيەلەر مەن ولاردىڭ ەلەمەنتتەرىن پايدالاناتىن تەحنولوگيالار. قازىرگى ۋاقىتتا بيوتەحنولوگيا اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەڭىنەن قولدانىلادى، وندا گەندىك ينجەنەريا مەن ميكروبيولوگيا ادىستەرىنىڭ كومەگىمەن گەندىك موديفيكاتسيالانعان ونىمدەر الادى. بيوتەحنولوگيا مولەكۋليارلىق مەديتسينادا، بيوفارماتسيەۆتيكالىق وندىرىستەردە جانە باسقا سالالاردا قولدانىلادى. ەلەتكرونيكا مەن بيوتەحنولوگيانىڭ تۇيىسكەن جەرىندەگى ماماندىقتار ماماننان ەلەكترونيكادا دا، بيوينجەنەريادا دا تەرەڭ ءبىلىمدى تالاپ ەتەدى.
سەرۆيسپەن بايلانىستى ماماندىقتار تۇرعىنداردىڭ تابىسى ارتۋدا، ورتا ساناتتىڭ سانى دا وسۋدە. بۇل ءۇردىستىڭ كورسەتىشىنىڭ ءبىرى - كۇن وتكەن سايىن ساپالى سەرۆيسكە قاجەتتىلىك. لوگيستيكا لوگيستيكا سالاسى كاسىپورىننىڭ قىزمەت ەتۋىندە ءبىرىنشى كەزەكتى ماڭىزدىلىققا يە. لوگيست ماماندىعى قاتاڭ شەڭبەردە جۇمىستان شارشاعان، شابلوندار مەن بەرىلگەن شەكتەۋلەردى جاقسى كورمەيتىندەر ءۇشىن وڭتايلى. جەمىستى مانساپتى جاساۋ ءۇشىن، لوگيستكە اناليتيكالىق اقىل مەن جۇيەلى ويلاۋ، ينتۋيتسيا، قيىن جاعدايلاردان تەز شىعا ءبىلۋ، ادامدارمەن قارىم- قاتىناس جاساۋ داعدىسى، ءتىل تاپقىشتىق قاجەت. تاجىريبەلىك تاجىريبەسىز ، سونىمەن قاتار ماتەماتيكانى، تەحنيكانى، قولدانىستاعى زاڭنامانى تەرەڭ بىلمەي جانە ارينە بيزنەس پروتسەسستەرىن تۇسىنبەي مۇمكىن ەمەس. تابيعاتىنان ويىنشى، تاۋارلار مەن جۇكتەردى شاحمات تاقتاسىنداعى فيگۋرالار سياقتى جىلجىتا الاتىن دارىنعا يە ادام عانا جاقسى لوگيست بولا الاتىنا كوپتەگەن كاسىپكەرلەر كوز جەتكىزگەن.
ەكولوگيا «ەكولوگيا» تەرمينى بۇرىن 1866 -جىلى پايدا بولعان. جانە بۇدان ءارى دە قورشاعان ورتانى ساقتاۋ ماسەلەلەرى ۇلكەن ورىنعا يە بولادى. اتموسفەراعا زياندى قالدىقتاردىڭ ءوسۋى بولاشاق جاھاندىق الەمدە ءبىرىنشى ورىنداردىڭ بىرىندە ەكولوگيا ماسەلەسىن قويادى. ءبىر جاعىنان، كاسىبي ەكولوگتارعا سۇرانىس ارتا باستايدى، ال ەكىنشى جاعىنان - تابيعات قورعاۋشىلاردىڭ تالاپتارىنىڭ سپەكترى كەڭيدى. مەديتسينالىق ماماندىقتار مەديتسينا بۇگىنلە ەندى عانا قۇرىلىپ، زەرتتەلىپ كەلە جاتقان، ال 10 -جىلدان كەيىن تاجىريبەگە ەنىپ، مەديتسينادا ۇيرەنشىكتى ءىس بولاتىن، ەلەكترونيكا، بيتوەحنولوگيا سالاسىنىڭ جەتىستىكتەرىن جەمىستى پايدالانادى.
حيميا - حيميا سالاسىنىڭ ماماندارى ەنەرگەتيكا سالاسىندا ەرەكشە قاجەت بولادى. ەنەرگيانىڭ بالامالى كوزدەرى اسا قاجەت بولادى. حيميا - يننوۆاتسيا مەن بولاشاقتىڭ عىلىمى. تاعامدىق ونەركاسىپ اگرونوم جانە فەرمەر ماماندىقتارىن ساراپشىلاردىڭ باسىم بولىگى جويىلىپ بارا جاتقان ماماندىقتار قاتارىنا جاتقىزادى: الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە كىشىگىرىم فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار 15 جىلدان ارتىق ۋاقىت تۇراقتى تۇردە كەدەيشىلىك شەگىندە تەپە- تەڭدىك ۇستاپ كەلەدى، نەگىزىنەن مەملەكەتتىك دوتاتسيا ەسەبىنەن كۇن كورەدى. بولاشاق تاعامى بولجامداردىڭ كوپشىلىگى بويىنشا - بۇل تابيعي ەمەس، «ناعىز» تاعام، ال قوسپالاردىڭ ارتىپ كەلە جاتقان ۇلەسى بار تاعام نەمەسە ءبىز ءۇشىن قالىپتى ەمەس كوزدەردەن الىنعان قوسپالارى بار تاعام.
ينجەنەريا جانە بيولوگياداعى بىلىمدەرگە يە تاعام ونەركاسىبى ماماندارى كوپتەگەن ەلدەردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن نەگىزگى وندىرۋشىلەر بولادى. قالا قۇرىلىسى جەر اۋىلدار ەمەس، قالالار پلانەتاسى بولىپ بارادى. بۇۇ اقپاراتى بويىنشا، 2009 -جىلى قالالىقتار سانى اۋىل تۇرعىندارىنان اسىپ ءتۇستى. 2025 -جىلى قالا حالقىنىڭ ۇلەسى% 77 دەيىن ارتادى.
PricewaterhouseCooper's دەرەكتەرى بويىنشا، 2005 -جىلى دۇنيەجۇزىنىڭ 100 ءىرى قالاسى دۇنيەجۇزىلىك ج ءى و%25 ءوندىردى، 2008 -جىلى %30. 2025 - جىلعا قاراي ەڭ ۇلكەن مەگاپوليستەردىڭ %30 - 27 ارتادى. جاڭا، تەز ءوسىپ كەلە جاتقان مەگاپوليستەردى جوسپارلاۋ، قۇرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋدى قولايلى قالالىق ورتانى قۇرا الاتىن ماماندار كلاسى جاسايتىن بولادى. مەملەكەت جانە دەكە قۇرىلىس كومپانيالارى اۋماقتاردى كەشەندى دامىتۋ بويىنشا ماماندارعا ۇلكەن سۇرانىستى قالىپتاستىراتىن بولادى (كولىك، الەۋمەتتىك ورتا، ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە ت. ب. ) ، اسىرەسە قالالىق جەرلەردە.
egov.kz
