تەگىڭىز قازاقشالاندى ما؟ نە كەدەرگى؟ - وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋ
* * *
«13 شاقىرىم» جانە بۇكىل عۇمىر - ديدار گازەتى
شىعىس قازاقستان وبلىستىق گازەتىندە جارىق كورگەن وسى ماقالاعا ارقاۋ بولعان كەيىپكەر تۋرالى دەرەكتى فيلم دە تۇسىرىلگەن ەكەن. زاعيپ فەرمەر تۋرالى سول كينوتۋىندى ەكاتەرينبۋرگتەگى دەرەكتى فيلمدەر اشىق بايقاۋىندا قازىلاردىڭ ارنايى جۇلدەسىمەن، برازيليادا وتكەن حالىقارالىق كينو فەستيۆالىندە «ەڭسەرۋ» جۇلدەسىمەن ماراپاتتالىپتى.
تاعدىر تاۋقىمەتى تۇتاس ءبىر فيلمگە نەگىز بولعان كەيىپكەر تارباعاتاي اۋدانىنا قاراستى جاڭاۋىل اۋىلدىق وكرۋگىندە تۇرادى. قوس جانارى كورمەيتىن، ءبىراق سولاي بولا تۇرا شۇبىرتىپ جىلقى ايداپ، مىڭعىرعان قوي ورىستەتكەن كاسىپ يەسى - سەرىك بودانبايەۆ.
«مەن فيزيكالىق تۇرعىدا مىقتى بولىپ ءوستىم. الايدا بالا كەزدەن تاۋىقسوقىرلىقتىڭ زاردابىن تارتتىم. ۋاقىت وتە كۇندىزگى كورۋ قابىلەتىم السىرەي باستادى. ال 1994 -جىلدىڭ قىركۇيەگىندە سۋ قاراڭعىلىقتا قالدىم. اۋەلدە، سىرتقا شىعۋدان جاسقاندىم. كولىك قاعىپ كەتەر، يا الدەبىر ورعا قۇلارمىن دەگەن ۇرەي بولدى. سوسىن بىرتىندەپ دۇكەنگە، ودان ۆوكزالعا دا بارا الاتىن بولدىم، - دەپ باستايدى اڭگىمەسىن فەرمەر» .
باقساق، سەرىك بودانبايەۆ توقسانىنشى جىلداردىڭ سەرگەلدەڭىندە وسكەمەندە از تەنتىرەمەگەن. تەنتىرەۋدەن شاركەيى توزسا دا، شىدامى شىتىناماپتى. اڭگىمەسىنە قاراساق، ونىڭ كاسىپكە كىرىسىپ كەتۋىنىڭ ءوزى قىزىق. بىردە ول تابىسى تومەن ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتۋ ايماقتىق قورىنا جۇگىنەدى. ىستەمەك جوسپارىن ايتىپ، قوزى- لاق جانە تايىنشا- تورپاق ساتىپ العىسى كەلەتىنىن جەتكىزەدى. الايدا ونداعىلار «مالدى قالاي باعاسىڭ، ءوزىڭدى باعاتىن ادام كەرەك قوي» دەپ كەلىسىڭكىرەمەگەن. ايتسە دە زاعيپ جاننىڭ ەڭبەكتەنسەم دەگەن تالابىنا تانتىلىك ءۇشىن عانا نەسيە بەرىپ قايتارعان ەكەن. مىنە، سۇيتكەن سەكەڭ بۇگىندە ايەلى جانە ەكى قىزىمەن تۇتاس وتباسى بولىپ، 1200 گەكتار جەرگە 80 باس سيىر، 20 -جىلقى، 900 قويدى ورىستەتىپ وتىر.
تەگىڭىز قازاقشالاندى ما؟ نە كەدەرگى؟ - وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋ
«ادامنان تىلەگەننىڭ ەكى كوزى شىعادى، اللادان تىلەگەننىڭ ەكى ءبۇيىرى شىعادى» دەۋشى ەدى. راس ەكەن! سەرىك ءوزى جايىندا «جاراتۋشى يەم مەنى اقىماقتارعا كۇلكى، اقىلى بارلارعا ۇلگى ەتىپ جاراتتى» دەپ ماقالدايدى. مەنىڭشە، جانارى قاراڭعى بولسا دا، ساناسى جارىق سەرىكتى كورگەن جالعاننىڭ قانداي ءبىر جارتى ەستى پاقىرىنا دا اقىل قونار» دەپ جازادى ءتىلشى.
ايتپاقشى سەرىكتىڭ اتا- اناسىنىڭ تاعدىرى دا قىزىق. اكەسى 1941 -جىلى باۋىرى مايدانعا اتتانار الدىندا باعلان سويعانى ءۇشىن قاماۋعا الىنىپ سوتتالىپتى. ال شەشەسى نادەجدا كازاكوۆا - بەلارۋس ەلىنىڭ تۋماسى ەكەن. ول دا سوتتالعان. بىردە نادەجدا جۇمىس ىستەيتىن ۆيتەبسك اەرودرومىنان بىردە- ءبىر ۇشاق اۋەگە كوتەرىلمەي قالادى.
الدەكىم جانارمايعا تۇز سەپكەن كورىنەدى. سول ءۇشىن اەرودروم باسشىلىعى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، جۇمىسشىلار تۇگەل كراسنويارسك وڭىرىنە اعاش كەسۋگە ايدالادى. سەرىكتىڭ اتا- اناسى سول جەردە تانىسىپ، تابىسقان. مەرزىمدەرىن وتەپ، بوستاندىق الىسىمەن، 1956 -جىلى شاڭىراق كوتەرگەن.
قوراسان اتانىڭ قاسيەتى - سىر بويى گازەتى
«بار ءومىرى مەن ونەگەلى تىرلىگى التى الاشقا ءمالىم، سوناۋ ارابيادان ورتا ازيا، تۇركى، قازاق جەرلەرىنە، سونىڭ ىشىندە سىر بويىنا يسلام ءدىنى مەن مادەنيەتىن العاش اكەلگەندەردىڭ ءبىرى - حالىقتى يماندىلىق پاراساتىنا تاربيەلەگەن ءابدىجاليل باب ەدى. حالىق اۋزىنداعى اڭگىمەلەردە ول قوراسان اتا اتالادى» دەپ جازادى سىر بويى گازەتى.
اڭىز- اڭگىمە بويىنشا قوراساننان قالىڭ قولمەن اتتانعان ءابدىجاليل باب (قوراسان اتا) سىرداريانىڭ سول جاعالاۋىنداعى قىزىلقۇم وڭىرىندەگى «توتىقۇس» ارالىنا (قازىرگى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا) كەلىپ تابان تىرەيدى. وسى جەردى تۇراقتى مەكەن ەتەدى. مەشىت- مەدرەسە سالدىرىپ، بالا وقىتادى، ەمشىلىك ىستەرمەن دە اينالىسادى.
«اڭىز اڭگىمەلەرگە سۇيەنسەك، بامدات نامازىن وقىپ تۇرعاندا قوراسان اتانىڭ تۇلا بويى قورعاسىنداي ەرىپ تۇراتىن بولعان ەكەن. يسلام ءدىنىن ۋاعىزداۋمەن قاتار جۇيكە، قويانشىق، شەشەك اۋرۋلارىن ەمدەپ جازاتىن بولىپتى. قوراسان اتا ءوزى ولسە دە رۋحى ولمەي مازار باسىنا تۇنەپ، پەرزەنت سۇراعان ەرلى- زايىپتىلارعا ۇل سۇراسا ۇل، قىز سۇراسا قىز بەرگەن. بۇل جونىندە قازاق حالقىنىڭ ەپوستىق جىرلارىنىڭ ءبىرى - قوبىلاندى باتىر جىرىندا قوراسان اتانىڭ كيەسى تۋرالى ايتىلادى» دەپ جازادى گازەت.
قوراسان اتالۋىنا سەبەپ بولعان ءجايت: شەشەك شىققان جاننىڭ ۇستىنەن اتتاسا، ناۋقاس كوپ ۇزاماي ساۋىعىپ كەتەتىن كورىنەدى. قوراسان اتا (ءابدىجاليل باب) مەن ونىڭ ۇلى حۇسايىن بابا (حۇسايىن عازي) زيراتتارى قازىرگى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ جەرىندە ورنالاسقان. قوراسان اتانىڭ قاسيەتىنە ءتانتى بولعان حالىق كەسەنەسىنە زيارات جاساپ، قۇران باعىشتاپ، اللادان تىلەك تىلەيدى.
جامبىل وبلىسىندا 14 مەشىت يمامسىز وتىر - اق جول گازەتى
«اق جول» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، جاقىندا باسقوسۋدىڭ بىرىندە ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ 2017-2020 -جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى تالقىلانعان. سوسىن وندا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارلارىنا، باسقارما باسشىلارى، ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى مەن جاستارعا مەملەكەتتىك ساياسات كەڭىنەن تۇسىندىرىلگەن. جيىن بارىسىندا مىناداي مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن ەكەن: وبلىستا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن ءدىني بىرلەستىكتەر مەن فيليالدار سانى - 341. ونىڭ ىشىندە 295 مەشىت پەن 45 شىركەۋ جانە 1 وكىلدىك بار. وبلىستاعى 295 مەشىتتىڭ 14-ىندە يمام جوق. ال، مەشىت يمامدارىنىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە كەلەر بولساق، وبلىستاعى يمامداردىڭ 13,6 پايىزى - جوعارى ءبىلىمدى، 39,3 پايىزى - ورتا ءبىلىمدى، قالعان 47,1 پايىزى - ساۋات اشۋ كۋرستارىن بىتىرگەندەر. وبلىس اۋماعىنداعى ءدىني بىرلەستىكتەردە قىزمەت اتقارۋ ءۇشىن 9 شەتەلدىك ازامات ميسسيونەر رەتىندە تىركەۋدەن وتكەن. ولاردىڭ قىزمەتى تۇراقتى باقىلاۋدا» .
تەگىڭىز قازاقشالاندى ما؟ - جەتىسۋ گازەتى
«تەگىمىزگە تەمىر شىنجىر بولىپ ىلىنگەن «وۆ» ، «يەۆ» جۇرناقتارىنان ارىلۋ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. الاشوردانىڭ ءبىرتۋار ازاماتى ءاليحان بوكەيحان سول زاماننىڭ وزىندە: «قازاقتىڭ اتى- ءجونىن ورىس حالقىنا ەلىكتەپ، «وۆ، يەۆ» دەپ جازۋ توقتاتىلسىن! بۇدان بىلاي قازاق ازاماتتارى ءوز تەگىن «ۇلى» ، «قىزى» - دەپ اياقتاسا سانامىزدىڭ ۇلتتىڭ مۇددەسىنە قاراي ورىستەرى حاق!» دەپ ۇرانداعان ەدى. بۇل ۇندەۋ قازىردىڭ وزىندە حالىقتىڭ قۇلاعىندا جاڭعىرىپ تۇرعانداي. سەبەبى، ءبىز تولىقتاي بولسىن ءوز اتى- جونىمىزگە تاعىلعان قارا تاڭبادان ارىلا المادىق» دەپ جازادى «جەتىسۋ» گازەتى.
ماقالا اۆتورىنىڭ سوزىنشە، قازىرگى تاڭدا «وۆ» - تان قۇتىلۋعا ەش كەدەرگى جوق. كەرىسىنشە، وسىعان بايلانىستى اتا زاڭىمىزدىڭ وزىندە ارنايى باپ قاراستىرىلىپ، رۇقسات ەتىلگەن. ياعني، ءار ازاماتتىڭ ءوز قالاۋىنا قاراي ەرىك بەرىلىپ، تاڭداۋ قۇقىعى دا قولدارىنا ۇستاتىلدى. ماسەلەن، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1996 -جىلدىڭ 2 - ساۋىرىندەگى №2923 جارلىعىنىڭ 1-تارماعىندا: «ۇلتى قازاق ازاماتتار وزدەرىنىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىنىڭ جازىلۋىن قازاق تىلىنە ءتان ەمەس اففيكستى الىپ تاستاي وتىرىپ، وزگەرتۋگە حاقىلى، الايدا تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىنىڭ تۇبىرلىك نەگىزى ساقتالۋى ءتيىس. بۇل رەتتە اكەسىنىڭ اتىن جازعان كەزدە ازاماتتىڭ جىنىسىنا قاراي «ۇلى» نەمەسە «قىزى» سوزدەرى قوسىلىپ، بىرگە جازىلادى» ، - دەلىنگەن. ال «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭنىڭ 28-بابىندا: «تۋۋدى تىركەۋ كەزىندە ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ اتتارىن، اكەلەرىنىڭ اتتارىن جانە تەكتەرىن مىنا تومەندەگى ءۇش مۇشەلىك انتروپونيمدىك بەلگىلەۋ جۇيەسى: اتى، اكەسىنىڭ اتى، تەگى بويىنشا دۇرىس جازۋعا جانە ايتۋعا نازار اۋدارۋ كەرەك. مۇنىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ قالاۋى بويىنشا قازاقتاردىڭ تەكتەرى مەن اكەلەرىنىڭ اتتارىن جازۋ كەزىندە قازاق تىلىنە جات - وۆ، - يەۆ، - وۆا، - يەۆا، - ين، - ي، - ينى، - نا، - وۆنا، - يەۆنا، - وۆيچ، - يەۆيچ جۇرناقتارى الىنىپ تاستالىپ، ولاردىڭ ورنىنا «ۇلى، قىزى» جالعاۋلارى بىرگە قوسىلىپ جازىلادى» ، - دەلىنگەن. وسىلايشا، مەملەكەت تەگىمىزدىڭ قازاقشالانۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ بەرگەن. الادا تەگىن ورىسشادان اراشالاماي جۇرگەندەر ءالى دە باسىم. بۇعان نە سەبەپ؟ «ونىڭ ءۇش سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، جەتپىس جىل بويى تەگىمىزدى تۇبەگەيلى قۇرتۋدى كوكسەگەن كەڭەس وداعىنىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ سالقىنى ءالى دە سانامىزدا قالىپ قويۋى بولسا، ەكىنشى جاعىنان قازاقتارعا «ۇلى، قىزى» جالعاۋلارىن قولدانۋدى مىندەتتەيتىن زاڭنىڭ قاراستىرىلماۋى. ال ءۇشىنشى كەدەرگى - قازاقستانداعى قاعازباستىلىق. ءار ادامنىڭ باسىندا كەمىندە ونعا جۋىق، كەي جاعدايلاردا ودان دا كوپ قۇجاتتار بار. تەگىن اۋىستىرعان تۇلعا وسىلاردى تۇگەلدەي قايتا راسىمدەۋ قاجەت. ول ءۇشىن مول ۋاقىت پەن ءبىراز قاراجات جۇمساۋعا مىندەتتەلەمىز. ال بۇل قاجەتتىلىكتەرگە كەلگەندە كوبىنىڭ قولى قىسقا. سوندىقتان، اتى- ءجونىن قازاقشالاندىرۋ ءۇردىسىن قولدايتىن ناقتى ءبىر زاڭ بەكىتكەن ابزال» دەپ تۇيىندەيدى ماقالا اۆتورى.
توق ەتەرى ماقالا اۆتورى ازاماتتاردىڭ تەگىن جازۋدى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ سانايدى. «بۇل تاقىرىپتى قوزعاپ وتىرۋىمىزدىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. اتا زاڭىمىزدا اتالمىش پروبلەمانىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەرەتىن باپ قاراستىرىلسا دەگەن نيەتپەن جازۋدامىز. ەڭ بولماعاندا «اۋىستىرۋعا قۇقىلى» دەگەننىڭ ورنىنا «مىندەتتى» دەيتىن ءبىر ءسوز ەنگىزىلسە. اتى- ءجونىمىزدىڭ انا تىلىمىزدە جازىلماۋى ءوزىمىزدىڭ اتاق- ابىرويىمىزعا سىن ەكەندىگى اقيقات. تەگىڭىزدى قازاقشالاندىرۋعا سىزدەر قالاي قارايسىزدار، زەردەلى وقىرمان؟ » دەپ اياقتالىپتى ماقالا.
اقتوبە وبلىسىندا 33 ادام ۆيچ جۇقتىرعان - اقتوبە گازەتى
«اقتوبە» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، بيىل وبلىستا 33 ادام ا ي ت ۆ (ادام يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى) جۇقتىرعان. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 10 پايىزعا كوپ ەكەن. بۇل رەتتە وبلىستىق سپيد ورتالىعى سپيد- كە قارسى «دەنساۋلىققا قۇقىلى» تاقىرىبىندا ناۋقان اشقان. ونىڭ اياسىندا بارلىق مەديتسينالىق مەكەمەلەردە ازاماتتاردىڭ جۇقپاعا تەكسەرىلۋى ءۇشىن اشىق ەسىك كۇنى ءوتىپ جاتىر. «وبلىستا ا ي ت ۆ جۇقتىرعان 415 ادام تىركەۋدە تۇرسا، ونىڭ 326 سى ەل ازاماتتارى. بيىل ون ءبىر ايدا 133 مىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزىلسە، ونىڭ ىشىندە ايتۆ جۇقتىرعان 33 اقتوبەلىك انىقتالىپتى. ولاردىڭ 88 پايىزى ۆيرۋستى جىنىستىق قاتىناس ارقىلى جۇقتىرعان. اقتوبەدە العاشقى سپيد جۇقتىرعان ادام تىركەلگەن ۋاقىتتان باستاپ وسى كەزەڭگە دەيىن 20 ادام اۋرۋدان كوز جۇمعان» .
سونداي- اق كوپشىلىك اراسىندا بۇنداي اۋرۋ جەزوكشەلەر، ەسىرتكى قولدانۋشىلار، گوموسەكسۋاليستەر اراسىندا عانا كەزدەسەدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ءبىراق قازىرگى تاڭدا اي ت ۆ- عا كەز كەلگەن ادام شالدىعىپ جاتىر.
«قالماققىرىلعان» قۇپياسى نەمەسە سارىارقانىڭ تاعدىرى شەشىلگەن جەر - «سارىارقا سامالى» گازەتى
پاۆلودار وبلىستىق گازەتى «قالماققىرىلعان» تاۋىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنىنا نازار اۋدارادى. اتا كەتەرلىگى، جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق وسى ءوڭىردى «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسىنىڭ» رەسپۋبليكالىق تىزىمىنە ەنگىزۋدى ۇسىنعان ەكەن. ال بۇل ورىن نەسىمەن قۇندى، نەسىمەن تاريحي.
«بۇل - سوناۋ 18-عاسىردا قازاق جەرىنىڭ بوستاندىعى جولىنداعى بابالار كۇرەسىنىڭ كۋاسى بولعان مەكەن. جاسىباي، ولجاباي، مالايسارى، بايان، ەدىگە، ساتەن، شوقپار سىندى قازاق باتىرلارى قالماق قولىن ويسىراتا جەڭىپ، قازاق دالاسىن جوڭعار باسقىنشىلىعىنان قۇتقارعاندا شەشۋشى شايقاستاردىڭ ءبىرى وتكەن جەر» دەپ جازادى «سارىارقا سامالى» گازەتى.
ايتا كەتەرلىگى، قازاقستاندا قالماقپەن سوعىسقا قاتىستى وسىلايشا اتالىپ كەتكەن بىرنەشە جەر اتاۋى بار. ماسەلەن، قاراعاندى وبلىسى ۇلىتاۋ اۋدانىندا «قالماققىرىلعان» دەپ اتالاتىن وزەن بارى بەلگىلى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 1723 -جىلى وسى وزەننىڭ بويىندا بولعان قازاق- قالماق شايقاسىندا قازاق ساربازدارى جەڭىسكە جەتكەن ەكەن. مىنە، وسىدان كەيىن بۇرىن بەلەۋىتتى دەپ اتالعان وزەن سول جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە «قالماققىرىلعان» بولىپ وزگەرتىلگەن. سونىمەن قاتار، اقتوبە وبلىسى تەمىر اۋدانىنا قاراستى ءبىر اۋىل ءدال وسىلاي اتالادى. مۇنىڭ دا سول جاۋگەرشىلىك زاماندا قازاق- قالماق اراسىنداعى تەكەتىرەسكە بايلانىستى قويىلعانى داۋسىز.
ال پاۆلودار وبلىسى ماي اۋدانىنا قاراستى اقشيمان اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك جاعىن الىپ جاتقان «قالماققىرىلعان» تاۋىنىڭ بۇلاي اتالۋ تاريحى قانداي؟ «18-عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى قالماق قولى باياناۋىلدى قونىستانعان قازاقتارعا ەرتىس جاعىنان شابۋىلداپ، باسىپ الماقشى بولادى. ءبىرىنشى بولىپ جاسىباي باتىر باستاعان قازاق جاساقتارى جاۋعا سوققى بەردى. اۋىر شىعىنعا ۇشىراعان جوڭعارلار سابىندىكولدە ەس جيىپ، قارسىلاسادى. شايقاستىڭ بىرىندە جاسىباي باتىر جاسىرىنىپ كەلگەن جوڭعار مەرگەنىنىڭ ساداق وعىنان كوز جۇمادى. دەسە دە، قاتارى سەلدىرەپ قالعان جاۋ جازىق دالاعا قاراي قاشىپ، سەرەكتاسقا (قازىرگى «قالماققىرىلعان» ) كەلىپ بەكىنەدى. جاسىباي باتىردىڭ كەگىن الماق بولعان ولجاباي قالىڭ قولمەن قۋىپ كەلىپ، وسى جەردە قالماقتاردى تۇگەلدەي قىرعان ەكەن. سودان ەل اۋزىندا بۇل الاپات شايقاس الاڭى «قالماققىرىلعان» دەپ اتالىپ كەتكەن» .
توقتالا كەتەتىن جات، اقشيمان تۇرعىندارى «قالماققىرىلعان» تاۋىن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسىنىڭ» تىزىمىنە ەنگىزۋدى ارماندايدى ەكەن. ايتۋلارىنشا، وڭىردەگى بۇل ورىن تاريحقا تولى، زەرتتەۋگە مۇقتاجدىق تا سەزىلەدى. سوسىن مۇنى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا وڭ اسەرى بولادى دەپ كۇتەدى. تاعى ءبىر ايتارلىعى، بۇل ءوڭىر تەك تاريحي عانا ەمەس، تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ ورىندارىمەن دە ەرەكشەلەنەدى ەكەن. «قالماققىرىلعان» تاۋىنىڭ كۇنگەي جاعىنداعى اۋليە ۇڭگىردى كورگەن جاننىڭ تاڭدانباۋى مۇمكىن ەمەس. ۇڭگىر اۋزىنىڭ كولەمى ادام بويىنان بيىك، ىشكە ەڭكەيمەي- اق كىرۋگە بولادى. ءبىراق ارى جۇرگەن سايىن كىشىرەيە بەرەدى. اۋىل تۇرعىنى مۇرات الىبايەۆتىڭ سوزىنشە، بۇرىن ۇڭگىر تاۋدىڭ كۇنگەيىنەن كىرىپ، تەرىسكەي بەتىنەن ءبىر- اق شىعاتىن ءدالىز سەكىلدى بولعان. الايدا كەيىنگى جىلدارى ورتاسىنا تاس قۇلاپ، بىتەلىپ قالعان ەكەن. اۋليە ۇڭگىرگە قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قانىش ساتبايەۆ 1920 -جىلى كەلىپ، تاستىڭ بەتىنە «قانىش. 1920» دەپ قولمەن قاشاپ جازىپ كەتكەن. وكىنىشكە قاراي، ونىڭ ۇستىنە الدەبىرەۋلەر بوياۋ جاعىپ، ءبۇلدىرىپ تاستاپتى. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ كەيبىرى سوعان وراي ۇڭگىردى «قانىش ۇڭگىرى» دەپ اتاپ ءجۇر» .
بۇدان بولەك، «قالماققىرىلعان» تاۋىنىڭ اراسىنان ەرتەدەن قالعان ەسكى زيراتتاردى جانە وبالاردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىراق مۇنداي ەرەكشە تاس ۇيىندىلەرى قاي داۋىرگە تيەسىلى ەكەنىن ءالى ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتا المايدى.
بارلىق اۋىرتپالىققا شىداعان انا جۇرەگى قىزىنىڭ تاۋقىمەتىن كوتەرە المادى - «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى
ماقالا 1986 -جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بىر وتباسىنا تيگىزگەن زالال- زاردابى تۋرالى ەكەن. اۆتور بىلاي دەپ جازادى: «انامىز گۇلجان التايەۆا اكەمىز 1941 -جىلى سوعىسقا كەتكەن سوڭ كۇندىز- ءتۇنى كولحوزدىڭ جۇمىسىنان كوز اشپاي، ەكى جەتىمەگىن اسىرايمىن دەپ ەڭبەك ەتتى. ءبىز وستىك، جەتىلدىك. انامىزدىڭ ارقاسىندا جوعارى بىلىم الدىق. الايدا، سوعىس جىلدارىندا قانشاما اۋىرتپالىق بولسا دا شىداعان جۇرەك جەلتوقسان وقيعاسىندا سىر بەردى» . ماقالا اۆتورىنىڭ جازۋىنشا، گۇلميرا كەرىمبەكوۆا وقىپ جۇرگەن جەرىندە ءتورت قىز بولىپ بىرىگىپ، ماسكەۋدىڭ شەشىمىنە قارسى شىعادى. سودان ولارعا «شىرماۋىق» دەگەن قارا تاڭبا تاڭىلىپ، قۋعىنداۋعا تۇسەدى.
«اسكەريلەر ۇيگە باسىپ كىرىپ، ءسىڭلىمدى شاشىنان سۇيرەپ الىپ شىققان ءساتتى انام كورىپ، جۇرەك تالماسىنا ۇشىرايدى. انامنىڭ بۇل كەسەلى وتباسىمىزعا ۇلكەن قايعى اكەلدى. جىل سايىن جۇرت «جەلتوقسان» دەپ شۋلاپ جاتقاندا بىز توسەك تارتىپ ءتىلسىز جاتقان انامىزدىڭ باسىندا وتىرامىز. وسى اۋرۋمەن 4 جىل ايقاستىق. اسكەريلەردىڭ ءسىڭلىمدى سوققىعا جىققانى انا جۇرەگىنە اۋىر دەرت اكەلىپتى. دارىگەرلەر سودان قاتتى شوشىنعان دەيدى. انامىز وسى دەرتتەن 1991 -جىلى كوز جۇمدى» دەپ جازادى ماقالا اۆتورى.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
