كولبيننىڭ الدىندا جاستاردى قورعاپ سويلەگەن جالعىز اقىن
1986 -جىلدىڭ جەلتوقسان وقيعاسى تالاي ەل الدىندا جۇرگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ سىنالعان تۇسى بولدى. سىن ساعاتتا ۇلتتىڭ سوزىنەن گورى قاراقان باستىڭ قامىن ويلاپ، بۇعىپ قالعاندار دا كەزدەستى. ءىش قايناپ جاتقانىمەن كۇرەسۋگە دارمەن تانىتا الماي، ءۇنسىز قالعاندار دا بولدى. قۋانتارلىعى، از دا بولسا «تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت» دەپ، پوزيتسياسىن ىسىمەن دە، سوزىمەن دە اشىق تانىتقاندار بار ەدى. مىنە، سونداي جالىندى اقىننىڭ ءبىرى، جەلتوقساننىڭ قاندى قىرعىنىندا كولبيننىڭ الدىندا جاستاردى قورعاپ سويلەپ قانا قويماي، «مەن - قازاقپىن!» دەپ ۇران تاستاپ، قايمىقپاي جىر جازعان قازاق جۇبان مولداعاليەۆ بولاتىن.
بۇل تۋرالى اقىننىڭ جارى سوفيا مولداعاليەۆا ماعان مىنانداي اڭگىمە ايتقان ەدى:
- جۇبان قاي شىعارماسىن جازسا دا، قالاي جازىلىپ جاتقانى جايلى بىزدەرمەن ونشا كوپ وي بولىسە بەرمەيتىن. تەك شىعارما تۇگەل جازىلىپ، دايىن بولعاندا عانا وقىپ بەرۋشى ەدى. ءبىر نارسەنى جازۋعا وتىراردىڭ الدىندا جەكە قىدىرىپ، ۇزاق ۋاقىت وي ۇستىندە جۇرەتىن.
«مەن - قازاقپىن» دا ونىڭ قاراپايىم كەزەكتى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. ول ۋاقىتتا مۇنداي تاقىرىپتاعى پوەمانى جازۋ وڭاي ەمەس ەدى. ءبىراق سونىڭ الدىندا «حاتشىعا حات» دەگەن ولەڭى جاريالانىپ، ونىڭ سوڭى دا ءبىراز شۋعا ۇلاسقان ەدى. ديماش احمەت ۇلى ول ولەڭ جايلى: «جۇبان - اقىن. اقىننىڭ ويى ەرىكتى بولادى. سوندىقتان ارتىق اڭگىمەنى توقتاتىڭدار» - دەپتى. سودان كەيىن عانا «حاتشىعا حات» جايىنداعى شۋ باسىلعان بولاتىن.
«مەن - قازاقپىن» - حالىقتىڭ اتىنان سويلەپ تۇرعان اقىننىڭ تۋىندىسى. ءالى ەسىمدە، جۇبان «مەن - قازاقپىن» پوەماسىن جازىپ بىتىرگەن سوڭ، الدىمەن زەينوللا قابدولوۆ پەن ءمۇسىلىم بازاربايەۆقا وقىتتى. ول كىسىلەر: «جاكە، مىنا ەڭبەگىڭدى ۇلتشىلدىققا بالايدى عوي» دەپ پىكىرلەرىن ايتىپ جاتتى. شىنىندا دا، ول ءوزىمىزدىڭ قازاق بولا تۇرا «قازاقپىن» دەپ ايتاتىن كەزىمىز ەدى عوي. سوندا جۇبان «ەشقانداي دا ۇلتشىلدىق ەمەس، بۇل - حالىق اتىنان سويلەپ تۇرعان الاش ازاماتىنىڭ ءسوزى. مۇنى ەشقانداي دا وزگەرتە المايمىن» دەپ جاۋاپ بەردى.
- 1986 -جىلعى دۇربەلەڭدە كولبيننىڭ الدىندا جاستاردى قورعاپ سويلەگەندەردىڭ ءبىرى - جۇبان اعامىز ەدى. وتكەن كۇنگە شەگىنىس جاساپ، اعانىڭ سول كەزدەگى كوڭىل-كۇيىن ەسكە الىپ كورىڭىزشى...
- ول - وتە قيىن ۋاقىت ەدى. سول ۋاقىتتا ەكى بالامىز دا ستۋدەنت بولاتىن. بىرنەشە كۇن تۇندە ۇيىقتاي الماي، بالكوندا ارى-بەرى ءجۇردى دە قويدى. بالالارىنا دا: «جەكە جۇرمەڭدەر، توپتالىپ جۇرىڭدەر. قولدارىڭا تاياق ۇستاماڭدار. ەشكىمدى ۇرۋشى بولماڭدار» دەپ كەڭەسىن بەرىپ وتىردى. ارينە، قاتتى قينالدى. سوسىن جۇباقاڭنان كەيىن جازۋشىلار وداعىن باسقارعان ولجاس حابارلاسىپ، كولبيننىڭ الدىندا سويلەۋىن ءوتىندى.
ايتاتىن سوزدەرىن جازۋعا كەشكە وتىرعان ول تۇنگى ەكى-ءۇشتىڭ كەزىندە جازىپ ءبىتىردى. بولعان سوڭ ماعان وقىپ بەردى. «قاتتىراق كەتكەن سياقتىسىڭ» دەگەن مەنىڭ سوزىمە: «ءبارى دۇرىس. مەن ىشىمدەگى ءوز ويىمدى، قازاقتىڭ ويىن ايتىپ تۇرمىن» دەپ جاۋاپ بەردى. سولاي كولبيننىڭ الدىندا ءبىرىنشى بولىپ سويلەپ شىقتى. قازىر جۇباننىڭ ءوزى جوق بولعاننان كەيىن بە، ونىڭ ايتقانىن اۋىزعا المايتىندار، ءوڭىن تەرىس اينالدىراتىندار دا بار. ءبىراق حالىق ءبارىبىر بارلىعىن بىلەدى عوي. 1986 -جىلدىڭ وقيعاسى دەنساۋلىعىنا اسەر ەتپەي قويمادى. جاعدايى دا كۇرت تومەندەپ كەتكەن ول 1988 -جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەسكى جاراسى سىر بەرىپ، اۋرۋحاناعا ءتۇستى.
ال جۇبان مولداعاليەۆتىڭ دوسى، اقىن سەيفوللا وسپان ول تۋرالى تومەندەگىدەي دەرەك ايتادى:
- 1986 -جىلى جەلتوقسان ايىندا، ۇستەمدىك قۇرعان قىزىل يمپەريا جالاڭ قىلىشتاي جالانىپ، تاعى دا ويىنا كەلگەنىن ىستەۋگە اينالعاندا، جاستارىمىزدىڭ القىمىنا كەسەك مۇزداي تىعىلىپ قالعان قاندى وكسىكتىڭ، ياعني، ەڭ سوڭعى ار- نامىستىڭ ويانىپ تۇياق سەرپىلىسىندەي مىنەز كورسەتۋىنە تۋرا كەلگەنىن كوزىمىزبەن كوردىك. سول تۇستا ەلگە تىرەك بولىپ، ءوزىنىڭ اتالى سوزدەرىن ايتاتىن ازاماتتاردىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇبان اقىننىڭ وقتى دا وتتى وزدەرى سول زامات ەلگە اڭىز بولىپ تاراپ كەتكەنى اقيقات. ول جازۋشىلار وداعىندا العاش رەت جيىن وتكىزۋگە كەلگەن كولبيننىڭ تۋرا الدىندا ياعني بەتپە-بەت تۇرىپ، ءوز ءسوزىن قايمىقپاي ايتىپ، تونگەن قارا بۇلتتىڭ ۇرەي تۇنەگىن نايزاعايداي تىلگىلەدى. مىنبەردەن «مىنانداي سۇمدىق كورگەنىمشە، كەشەگى قىرعىن سوعىستا نەگە ءولىپ كەتپەدىم ەكەن» دەدى.
جۇباننىڭ «سارى اياز، كوك مۇزدا» ءوز ۇلتىنىڭ تاپتالعان ار-نامىسىن قورعاۋعا شىققان ۇل- قىزدارىن قورعاۋ جولىندا باس تىگىپ، ءوزىنىڭ اتالى ءسوزىن ايتىپ وتكەندىگى - ناعىز ەرلىك. كەشەگى بەيبىت زاماننىڭ وزىندە، ءبىز «ۇلى حالىق» دەپ ەسەپتەيتىن ورىس اعايىنداردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ تە ءوز ەڭسەسىن باستىرتپاعان جۇباقاڭنىڭ ىستەرى جەتكىلىكتى. بىردە جۇباقاڭ قازاقستانداعى ورىس ازاماتتارى باسقارعان وبلىستاردىڭ بىرىنە بارعاندا ولار قازاق جازۋشىلارىن مەنسىنبەي قابىلداعىسى كەلمەپتى.
سوندا اقىن: «بۇلاردىڭ بىزگە ءمان بەرمەگەنى عوي. وندا ءبىز دە قابىلداۋىنا تاڭسىق بولماي- اق قويايىق. جازۋشىسىن وسىلاي كۇتتىرگەن حاتشىدان ەش جاقسىلىق كۇتۋگە بولمايدى» دەپ قولدى ءبىر سىلتەپ جۇرە بەرسە كەرەك. كەيىن ولاردىڭ ءوزى كەشىرىم سۇراۋعا ءماجبۇر بولىپتى. سوندا جۇباقاڭ كوشەلى ءسوزىن ايتىپ ولاردى قاتتى ۇيالتقان ەكەن.
ال ەندى ءبىر جينالىستا «اۋ، اعايىندار، وسى وتىرعان بىزدەر ورىس جازۋشىلارىنىڭ بوزوكپە جاسىنا دەيىن كەلگەندە جانىمىز قالماي جاپا- تارماعاي شاۋىپ، سىيلاعاندا الدىمىزعا جان سالمايمىز، ال كەرىسىنشە ولارعا ءبىز بارعاندا سىيلاستىق نيەت بىلدىرمەك تۇگىل، ءتىپتى كەرتيىپ كەردەڭ قاعىپ كەكىرەيەتىنىن كورسەڭ عوي. سوندايدا ءبىز ءوزىمىزدى توقالدان تۋىپ، ولاردى بايبىشەدەن تۋعان با دەپ قالامىز. جوق، ءبىز تەرەزەسى تەڭ ەكى حالىقتىڭ وكىلىمىز، ەندىگى جەردە قۇر بوسقا جالباقتاماي، ەڭكەيسە ەڭكەيىپ، شالقايسا شالقايايىق. اركىم سىيلاسقاننىڭ قۇلى»، - دەپ شيرىعا سويلەگەنى بار ەدى.
مىنە، ناعىز ازاماتتىق نامىس، مىنە، ناعىز ۇلتتىق نامىس. ءبىراق ونىڭ ۇدەسىنە بارىپ جۇرگەن ءبىز جوق. ءالى سول قالپى، وزىمىزگە كەلگەندە ەتەگىنەن سۇيگەندەي جالباقتايتىن ادەتىمىز قالعان جوق. بۇل دا تەك جۇباقاڭداي ازاماتتىڭ بويىنان كورىنىس بەرەتىن ونەگە دەمەسكە قاقىمىز جوق.
كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىنداعى كورەر كوزگە جاسالعان قياناتتىڭ ەڭ سوراقىسى - ءوز ۇلتىڭنىڭ اياۋسىز قىرىلعانىن جانە ولاردىڭ ىشىندەگى بايلارىمىزدى باس ساۋعالاتىپ، ەلىمىزدىڭ ەڭسەلى تۇلعالارىن ءىشقۇسا ەتكىزگەن زاماندا ەل ەڭسەسىن كوتەرىپ، قاناتتانىپ شىققان جىردىڭ اۆتورىنا ايتار العىسىمىز مول. جانە بارشا جيىن- كونتسەرتتەرىمىزدىڭ كوركى بولعان جىردىڭ وزىنە ەسكەرتكىش قويۋعا بولار ەدى. وعان جۇبان اقىننىڭ «مەن - قازاقپىنى» ابدەن لايىق.
ەل ەڭسەسىن «مەن قازاقپىن» دەپ كوتەرگەن جىر قۇدىرەتى تورگە شىقتى. ءابدىلدا تاجىبايەۆتىڭ بىردە «وسى زاماننىڭ ءسوزىن سويلەپ جۇرگەن، سويلەپ كەتكەن قانشاما اقىن بارمىز. سونشامىزدىڭ اۋزىمىزدان باسقا ەمەس، ءبىر عانا «قازاق» دەگەن ءسوز شىعىپ كەتسە بولدى، «مىناۋ ناعىز ۇلتشىل» دەپ قايسى ءبىرىمىزدى تۇرمەگە جاۋىپ، قايسى ءبىرىمىزدى ەندى اۋىز اشپاستاي ەتىپ جازالاپ جاتقاندا، مىنا جۇبان ءىنىمىزدىڭ «مەن قازاقپىن!» دەپ ايقايلاعان ءۇنى ءوزىنىڭ رۋحاني اجارىن جوعالتپاي، اسپانىمىزدا تۇرىپ قالدى. بۇعان نە دەرسىڭ! قۇددى ءبىر ورتەنگەن ولكەنىڭ ورتاسىندا جانباي جالاۋلاپ قالعان ءبىر ۋىس جاسىل شوپتەي جەلبىرەپ، جان- جاعىنداعى تىرشىلىكتى قايتا جانداندىرعانداي بولدى. بۇل - جۇبان ءىنىمنىڭ ىرىس- باعى، ار- نامىسى بولار. قالا بەردى، ول بۇكىل قازاقتىڭ ىرىس- باعى مەن ار- نامىسىن ساقتاپ قالعانداي بولدى. اللانىڭ مۇنىسىنا دا شۇكىر» دەپ تەبىرەنگەنىن ءوز كوزىممەن كورىپ، قۇلاعىممەن ەستىدىم.
كولبيننىڭ الدىندا ءسوز سويلەيتىنى بەلگىلى بولعاننان كەيىن جۇبان مولداعالييەۆكە ورتالىق كوميتەت «سەن باسقاشا سويلە. ۇل- قىزدارىمىزدىڭ ارەكەتى ءۇشىن ورىس حالقىنان كەشىرىم سۇرايمىز دەپ ايت» دەگەن تاپسىرما بەرگەن ەكەن. ءبىراق سول كۇنگى ونىڭ ءسوزىن تىڭداعان اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا مىنانداي ەستەلىك ايتادى: «ول كولبينگە تىكە قاراپ تۇرىپ: ء«سىز بەن ءبىز بالالارىمىزدى توبەلەستىرىپ، قىزدارىمنىڭ شاشىن سەنىڭ ۇرپاعىڭ جۇلۋ ءۇشىن سوعىسقا باردىق پا؟ وسى وتاندى سول ءۇشىن قورعادىق پا؟ بۇل جاعىنان ءسىزدى قولداي المايمىز، جاقتاس بولا المايمىن» - دەگەن ءسوزى ءالى قۇلاعىمدا تۇر».
ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەگەندە اقىننىڭ قولى دىرىلدەپ تۇردى دەيدى...
جۇبان مولداعاليەۆتىڭ 1986 -جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ 31 ىندە، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ. ۆ. كولبينمەن جازۋشىلاردىڭ كەزدەسۋىندە سويلەگەن سوزىنەن:
«...كوزىمەن كورگەندەردىڭ ايتقانىنداي، 17-18 جاستاعى قىزداردىڭ شاشىنان سۇيرەپ ساباعان سولار ەمەس پە ەكەن؟ اقىرىندا، سونان كەيىنگى كۇندەرى قالالىق ترانسپورتتا، كوشەلەردە جانە باسقا دا قوعامدىق ورىنداردا ءتىل تيگىزۋ مەن قوقان-لوققى جاساۋ سولاردان شىعىپ وتىرعان جوق پا... مەن سونداي ۇيات وقيعاعا جانە ارتىنشا نە بولعانىن ەستىگەندە، جاسىرىپ قايتەيىن، وسى كۇنگە دەيىن ءومىر سۇرگەنىمە وكىندىم. ءيا، مەن كەز كەلگەن قوعامعا قارسى بوي كورسەتۋلەردى تۇبىرىنەن قيىپ وتىرۋدى تولىق جاقتايمىن، ويتكەنى دەموكراتيا - انارحيا ەمەس! سولاي بولعانمەن دە، ءتىپتى كىنالىلەردى دە وعان دەگەن سەنىمىنەن ايىرماۋ كەرەك. ءبىز ولاردىڭ جاساعانىنا عانا ەمەس، سونداي-اق، ولاردىڭ ازاماتتىق بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپتىمىز.
مارفۋعا شاپيان
islam.kz
