راكتىڭ ەمىن قازاقتار ەجەلدەن بىلگەن
وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى تۋليو سيمونچيني دەگەن يتاليالىق ونكولوگ، يممۋنولوگ دارىگەر راك اۋرۋىنىڭ نەدەن پايدا بولاتىنى تۋرالى سەنساتسيالىق بولجامىن جاريالادى. ونى ايتۋىنشا راك - اعزادا وزدىگىنەن پايدا بولاتىن ىسىك ەمەس، كانديدوز دەپ اتالاتىن اشىتقى ساڭىراۋقۇلاقتارىنىڭ ميكروبى اسەرىنەن پايدا بولاتىن اۋرۋ.
كانديدوز نەمەسە مولوچنيتسا ميكروبتارى ادامداردىڭ 80 پايىزىندا كەزدەسەدى ەكەن. اعزا يممۋنيتەتى بۇل ميكروبتاردى ۇنمەى باقىلاپ وتىرادى ەكەن، ءبىراق يممۋندى جۇيە السىرەسە دەرەۋ كۇشەيىپ، ءبىر جەرگە جينالىپ ءالسىز مۇشەنى زاقىمداۋعا كىرىسەدى دەيدى. پرەپاراتتارعا وتە ءتوزىمدى، تەز مۋتاتسيالانادى. سول ميكروبتار اعزانى ءبىر مۇشەسىن اقىرى راكقا اينالدىرادى، حيميالىق تەراپيانىڭ دا اسەرى شامالى دەيدى، سەبەبى كانديدوز ميكروبتارى بۇكىل اعزادا بولعاننان كەيىن قاتەرلى ءىسى شىققان جەردى حيميالىق تەراپيامەن ەمدەسە ول وپ-وڭاي ەكىنشى جەرگە كوشىپ كەتە بەرەدى ەكەن.
وسىلايشا تۋليو سيمونچيني راك اۋرۋى ادامعا كادىمگى ميكروب ارقىلى جۇعاتىنى تۋرالى بولجام ايتقان.
ال ەندى قازاقتاردا «تۇندە سۋدىڭ بەتىن اشىق تاستاۋعا بولمايدى» دەگەن تىيىم بار. تىيىمعا سايكەس، جىلدىڭ ءبىر كۇنىندە بۇكىل جاماندىق اتاۋلى كوشەتىن ءبىر ءتۇن بار ەكەن... ول ءتۇننىڭ قاي ءتۇن ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. سوندىقتان، ءار كۇنى سۋدىڭ، سۋ عانا ەمەس، بارلىق تاماق سالىنعان ىدىستىڭ بەتى جابىق تۇرۋعا ءتيىس. ءتىپتى تاماعى جوق ىدىس تا بەتى اشىق تۇرماۋى كەرەك. ال ەگەر، سول ءتۇنى كىمدە- كىم سۋ تۇرعان ىدىستىڭ بەتىن اشىق قالدىرسا سول سۋعا الگى جاماندىق شوگەدى ەكەن. يسلام دىنىندە اشىق تۇرعان ىدىستان شايتان تاماقتانادى دەپ ايتىلادى. قازىرگى زامانعى يسلام عۇلاماسى فەتحۋللا گۋلەن ءتىپتى راكتى شايتان دەپ ايتقان ەكەن. ادامنىڭ ءبىر مۇشەسىنە بارىپ ورنىعىپ الىپ، اقىرى ولىمگە دۋشار ەتەدى دەگەنگە كەلتىرگەن.
سودان سول سۋدان ىشكەن ادام جامان اۋرۋعا (راكقا) ۇشىرايدى ەكەن. قازاق ەمشىلىگى راك اۋرۋىنىڭ پايدا بولۋىن وسىلاي تۇسىندىرەدى. ياعني قازاق دۇنيەتانىمى بويىنشا راك - اعزانىڭ ىشىندە وزىنەن-ءوزى پايدا بولاتىن، ەشكىم سىرىن بىلمەيتىن، قالاي پايدا بولاتىنىن ەشكىم بىلمەيتىن ىسىك ەمەس، قوزدىرعىشى سىرتتان كەلەتىن ميكروبتى اۋرۋ.
سوندا سيمونچينيدىڭ ايتىپ تۇرعانىن قازاقتار بۇرىننان بىلگەن بە؟
ءالقيسسا، سيمونچيني راك اۋرۋىنىڭ قوزدىرعىشىن تاپقان سوڭ ونى ەمدەۋگە كىرىسەدى. قالاي؟ ول ءۇشىن كانديدوز ميكروبىنىڭ نەدەن قاشاتىنىن زەرتتەۋگە كىرىسەدى. سويتسە، كانديدوز كادىمگى اس سوداسىنان قورقادى ەكەن. عىلىمدا «ناتري بيكاربوناتى» دەپ اتالاتىن اس سوداسىمەن دارىگەر بىرنەشە ادامدى راكتان ەمدەپ جازادى. قاتەرلى ىسىك پايدا بولعان ايماقتى اس سوداسىن ەنگىزگەندە راكتىڭ قاي ستادياسىندا كەرەمەت ناتيجە بەرگەن... ءبىراق كەيىن ءبىر پاتسيەنتتىڭ ولىمىنەن سوڭ، دارىگەرلەر قاۋىمداستىعى تاراپىنان «الاياقتىق جاسادى» دەپ ايىپتالىپ، تۇرمەگە تۇسەدى... سيمونچينيدىڭ ايتۋىنشا، راك اۋرۋىنىڭ ەمى بار - ول اس سوداسى. ءبىراق د د س ۇ ونى جاريالاۋعا مۇددەلى ەمەس، ويتكەنى قىمبات پرەپاراتتار مەن قىمبات تەراپيالار - ۇلكەەەن بيزنەس...
وسى اس سوداسىنىڭ كەرەمەت قاسيەتىن قازاقتار بۇرىننان بىلگەن بە دەيمىن. مەنىڭ ەستۋىمشە، ماڭعىستاۋدىڭ سورلى جەرىنەن الىناتىن قارا تۇز ولىمنەن باسقا اۋرۋدىڭ بارىنە ەم دەپ ايتىلاتىن... حالىق ەمشىلەرى وسى سودانىڭ تۋمالاسى اس تۇزىنىڭ كۇشىمەن نەبىر جازىلمايتىن اۋرۋلاردى جازىپ كەلگەن عوي... قارا تۇزدىڭ ەم بولمايتىن، شيپا بولمايتىن اۋرۋى جوق، ءتىپتى راك اۋرۋىنا دا شيپا بولادى دەگەندى ءبىر جەردەن وقىپ ەدىم، ءبىراق ۇمىتىپ قالدىم.
جالپى، قازاق اراسىندا راك اۋرۋى سيرەك كەزدەسكەن ەمەس پە، نەگىزىنەن راكتىڭ ىشىندە حالىق اراسىندا «قىلتاماق» اتالاتىن وڭەش راگى مەن وكپە راگىمەن عانا اۋىرعان. وسىنىڭ ءوزى تۇرمىس جاعدايىنا بايلانىستى بولسا كەرەك.
وتكەندە وسى سيمونچينيدىڭ ەڭبەگىن وقىپ وتىرىپ، ميىما سارت ەتە ءتۇستى، وسى راكتىڭ ەمىن قازاقتار بىلگەن بە؟
ولاي بولسا، وسى باعىتتا ەڭبەكتەنىپ جاتقان عالىمدار، دارىگەرلەر بار ما ەكەن؟
ۋايس ەرسايىن ۇلى
(ف ب پاراقشاسىنان)
