ماجار عالىمى: قالادا ءجۇرىپ «ورىسشا سويلەڭىز» دەگەنگە شىداي الماعان ەدىم
سونداي- اق استانادا اشىلعان كورمەدە ءسوز سويلەگەن ول ماجار حالقىنىڭ ىستىق سالەمىن جەتكىزدى، دەپ حابارلايدى «قازاقپارات» ح ا ا ءتىلشىسى.
داۆيد شومفاي قارا قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن. عالىم قازاق پەن ماجار حالىقتارىنىڭ مادەني بايلانىسىن نىعايتۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى.
«اسسالاۋماعالەيكۇم، قۇرمەتتى قاۋىم، قازاق باۋىرلارىمىز! جالپى ماجار حالقىنىڭ جانە 13 - عاسىردان بەرى ماجارلىقتارمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قۇمان- قىپشاقتاردىڭ سالەمىن جولدايمىن»، - دەپ باستادى ءسوزىن داۆيد شومفاي قارا.
ونىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق اسساق، قارا قازاقستانعا الماشيدىڭ كىتابىن وقىعاننان كەيىن كەلمەگەن ەكەن. ياعني، قازاقستانعا كەلگەن كەزىندە الماشيدىڭ ەڭبەگىمەن مۇلدە تانىس بولماعان.
«توقسانىنشى جىلدارى ماجارستاندا مارقۇم بولىپ كەتكەن ءبىر اعامىزبەن كەزدەستىم. ول ماعان «سەن قازاقشا ۇيرەن! ولار قۇمان- قىپشاقتاردىڭ ەڭ جاقىن تىلىندە سويلەيدى. اتا- بابالارىڭنىڭ سالت- ءداستۇرىن بىلگىڭ كەلسە، قازاقستانعا بار» دەپ كەڭەس بەردى. وكىنىشكە قاراي، ول اقساقال كوپ ۇزاماي 1992 -جىلى ارامىزدان ءوتىپ كەتتى. سوندا سول اعامىزدىڭ جۇمىسىن جالعاستىرماق نيەتتە 1993 -جىلى ماجارستاندىق ەڭ ءبىرىنشى ستۋدەنت بولىپ جەتىسۋ وڭىرىنە كەلىپ، الماتى قالاسىنا وقۋعا ءتۇستىم. قازاق فيلولوگياسىندا وقىدىم»، - دەيدى ماجار عالىمى.
عالىم قازاقستانعا العاش كەلگەندە تىلدەن قينالعانىن ايتادى.
«ول كەزدە قالادا كوبى ورىسشا سويلەيتىن. قازاقشا بىلەتىن مەن كوشەدە بىرەۋدەن بىردەڭە سۇراسام «گوۆوريتە نا رۋسسكوم» دەپ جاۋاپ بەرەتىن. مەن وعان شىداماي جەتىسۋدىڭ اۋىلدارىنا قاشىپ كەتتىم. كەيىن ماجارستانعا ورالىپ، يشتۆان مىرزامەن تانىسىپ، ەكەۋىمىز ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى مادەني بايلانىستاردى 1993-1994 -جىلدارى ورناتا باستادىق. ول كىسى بىرنەشە جىلدان بەرى الماشيدىڭ ەڭبەكتەرىن، مۇراسىن زەرتتەگەن. سوندىقتان، ول ماعان الماشيدىڭ «ازيا جۇرەگىنە ساياحات» اتتى كىتابىن سىيعا تارتتى. ونى اشسام، ءوزىم كورگەن، ارالاعان جەتىسۋ بەينەلەنىپتى»، - دەيدى ماجار عالىمى.
وسىدان 100 جىل بۇرىنعى كىتاپقا ىنتىق بولعانى سونشالىق، ىزدەگەنى تابىلعان قارا بىردەن الماشيدىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋگە كىرىسكەن.
«مەن قازاقستانعا كەلگەن كەزەڭ - كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى قازاقستان بولاتىن. قازاق دالاسىندا كيىز ءۇي سيرەك كەزدەسەتىن. باقسىلارمەن كەزدەسىپ، بۇركىتشىلەرمەن بىرگە ءجۇردىم. تۇيەشىلەرمەن ۇزىن سونار اڭگىمە ءوربىتتىم. ءبىراق، الماشي مەن جۇرگەن جەرمەن 100 جىل بۇرىن ءجۇرىپ ءوتىپتى. الماشيدىڭ كىتاپتارىن وقىپ وتىرىپ، ءوزىمنىڭ كورگەن- بىلگەندەرىممەن سالىستىرۋ مەن ءۇشىن وتە قىزىق بولدى. سوندىقتان، مەن بۇل كىتاپتى قولىما العاننان كەيىن تاستاپ كەتپەي، 700 بەتتى ەكى كۇندە وقىپ شىقتىم. الماشيدىڭ مۇرالارىنا عاشىق بولىپ قالدىم. جالپى جۇرتقا تانىتۋدى وزىمە مىندەت قويدىم. الماشيدىڭ مەرەيتويى بولعان كەزدە ءبىز ونىڭ ءىزىن قۋىپ، دەرەكتى فيلم تۇسىردىك»، - دەيدى قارا.
ماجار عالىمى الداعى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ بايلانىسىن نىعايتۋدا ديەرد الماشيدىڭ ەڭبەگى دانەكەر بولارىنا سەنىم بىلدىرە وتىرىپ، شارانى ۇيىمداستىرۋشى تۇركى اكادەمياسىنا پاتشا ۇكىمەتى تۇسىندا جازىلعان «بۇيرىق حاتتى» تاپسىردى. ول حات الماشيگە بالقاش ءوڭىرىن ارالاۋ بارىسىندا كومەك كورسەتىلسىن دەگەن مازمۇندا جازىلعان. ەڭ قىزىعى، قارا قازاق جەرىن ارالاپ ءجۇرىپ، وسىدان 100 جىل بۇرىن ديەرد الماشيگە تۇيەشى رەتىندە قىزمەت كورسەتكەن كىسىنىڭ نەمەرەسىن تاۋىپ الىپتى.
ەسكە سالا كەتسەك، بۇگىن استانادا ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق دالاسى تۋرالى «ازيا جۇرەگىنە ساياحات» اتتى كىتاپ قالدىرعان ايگىلى ماجار شىعىستانۋشىسى ديەرد الماشيدىڭ كورمەسى اشىلعان بولاتىن. شىعىس تانۋشىنىڭ 150 جىلدىعى قۇرمەتىنە وراي كورمە مەن سەميناردى تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمى (TWESCO) وتكىزۋدە.
ديەرد الماشي - 1867-1933 -جىلدارى ءومىر سۇرگەن شىعىستانۋشى. قازاق دالاسىن زەرتتەۋ ءۇشىن ول قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە بالقاش ءوڭىرىن ارالاپ، 200-گە جۋىق فوتوسۋرەت تۇسىرگەن. ەتنوگراف سونىمەن بىرگە، زوولوگيا، ورنيتولوگيا عىلىمىمەن اينالىسىپ، ەۋروپاعا قازاقستاندى تانىتقان عالىمداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
اۆتور: ايان بەكەن ۇلى
