بەسىككە بولەۋ بالانىڭ دەنساۋلىعىنا زيان با - وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋ
ءاربىر ايەلدىڭ پارىزى - «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى
«وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى ايەلدەر ماسەلەسى تاقىرىبىن كوتەرىپ، بۇل جولى توركىندەۋ راسىمىنە كەڭىنەن توقتالىپتى. باقساق، ءار ايەلدىڭ پارىزى توركىندەپ تۇرۋ ەكەن. «ايەل ادامنىڭ جانازاسىن شىعاراردا مولدا جينالعان كوپشىلىك الدىندا ونىڭ تۋعان- تۋىستارىنان، قايىن جۇرتىنان «توركىندەدى مە؟» دەپ سۇرايدى. ەگەر ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن توركىندەمەگەن بولسا، سول جەردە ەتجاقىندارى توركىندەۋ ءراسىمىن جاسايدى. «مارقۇم قىزىمىز توركىندەپ كەلگەندە بەرگەنىمىز بولسىن» نەمەسە «مارقۇم قىزىمىز توركىندەپ كەلگەندە اتاعان مالىمىز بولسىن» دەپ اكەلگەن سىي- سياپاتتارىن كورسەتەدى. مىنە، سودان كەيىن مارقۇم توركىندەپ ءوز پارىزىنان قۇتىلعان بولىپ سانالادى. ەگەر دە بۇل ءراسىم ورىندالماسا، ونىڭ ارتىندا قالعان ءوز جۇرتىنا اۋىر جۇك ارتىلعانداي بولادى» دەپ جازادى گازەت.
بۇل رەتتە ماقالا اۆتورى جالپى توركىندەۋ ءراسىمىنىڭ قىرى مەن سىرىنا ءۇڭىلىپ، ۇلكەندەر تاجىريبەسى نەگىزىندە ءبىرقاتار تۇلعالاردىڭ پىكىرلەرىن دە العا تارتادى.
بايقاساق، قازاقتا توركىندەۋ ءراسىمىنىڭ ءوزى كەزىندە ءسان- سالتاناتى جاراسقان ۇلكەن توي بولعان ەدى دەرسىڭ. ماسەلەن، كەلىنشەك ءوزىنىڭ اتا- اناسى تۇرعان قاراشاڭىراققا بارىپ، قۇران وقىتىپ، تۋعان- تۋىسقاندارىنا اس بەرەدى. سوسىن باۋىرلارىنا قوناققا بارىپ، سىي- سياپاتىن تاپسىرادى. ولار دا قۇدالار جاعىنا ءوز تارتۋلارىن جەتكىزىپ، توركىندەۋ سوڭى ۇلان- اسىر تويعا ۇلاسقان ەكەن. مىنەكي، بۇنداي دۋماندى شارا ءوزارا باۋىرلاستىرىپ، سىيلاستىرىپ جاتاتىن ۇدەرىس ەدى. ال قازىر شە؟ توركىندەۋ ءراسىمى نەگە جاڭعىرتىلمايدى ەكەن دەگەن وي كەلەدى.
بالانىڭ بەسىگى، كەڭ دۇنيەنىڭ ەسىگى - «جەتىسۋ» گازەتى
«بەسىك زيان» دەگەندى بابالارىمىز ەستىسە شالقاسىنان تۇسەتىن ەدى. دەگەنمەن، بۇگىنگى مەديتسينا ماماندارىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنەتىندەر وسىلاي ايتىپ ءجۇر. ال شىندىعىندا بالانى بەسىككە قىمتاپ، ماتاۋدىڭ زيانى بار ما؟ «جەتىسۋ» گازەتىندە وسى ماسەلەنى كوتەرگەن ماقالا جاريالاندى. ماقالا اۆتورىنىڭ جازۋىنشا، بۇگىنگى كۇنى ءبىردى- ەكىلى بەسىكتىڭ قاسيەتىن تۇسىنگەن ادام بولماسا، كوپشىلىك ونىڭ كيەلى مۇلىك ەكەندىگىن ۇمىتا باستاعان. قازىر بالاسىن بەسىككە بولەيتىن اتا- انالار دا جوقتىڭ قاسى. ءتىپتى «بەسىك زيان» دەيتىندەر دە بارشىلىق. بۇل باياعى كەڭەستەن قالعان كوزقاراس.
«شىندىعىندا، بۇگىندە بەسىكتى ءوز دارەجەسىندە باعالاي الماي وتىرعاندىعىمىز بەلگىلى ءبىر وتباسىنىڭ عانا باس اۋىرتار ماسەلەسى ەمەس، ۇلتتىڭ قاسىرەتى دەسەك بولادى. ويتكەنى، بەسىك - ومىرگە جاڭا كەلگەن پەرىشتە- ءسابيدىڭ اق وتاۋى، ونىڭ ەرجەتكەندە الاڭسىز بالالىق شاعىن ەسىنە تۇسىرەتىن ارداق تۇتار اسىل زاتى ەمەس پە؟!... «بەسىككە سالعان بالا وسپەيدى، ونىڭ بويىندا قان جۇرمەيدى، اياق- قولى قيسىق بولادى» دەگەننىڭ ءبارى بەكەر ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمە. بەسىك، كەرىسىنشە، بالاعا امبەباپ تازالىق، الاڭسىز ۇيقى سىيلايدى» دەپ جازادى اۆتور.
جازۋىنشا، بەسىك بەلگىلى ءبىر ىرعاقپەن عانا تەربەتىلەتىندىكتەن، بالانىڭ جۇيكەسى ءبىر جۇيە، تارتىپكە تۇسەدى. بۇدان بولەك، ماقالادا بەسىكتىڭ بالانى باعۋداعى باسقا دا قاسيەتتەرى تىزبەكتەلىپ، ونىڭ اياسىنداعى كوپتەگەن داستۇرلەرگە توقتالىپتى. ال ونداي داستۇرلەردىڭ قاتارى بۇگىن بالا بەسىككە بولەنبەگەن سەبەپتى ۇمىتىلىپ بارادى ەكەن. ماقالا سوڭى مىنادا افسانامەن اياقتالادى: «جوڭعارلار شاپقىنشىلىعىنان سوڭ توز- توز بولعان ەل تاۋ جاققا قاراي بوسىپ، ۇدەرە كوشكەندە جۇكتى جاس كەلىنشەك بوس بەسىكتى ارقالاپ بارا جاتقان كورىنەدى. سوندا تولە بيمەن قاتار كەلە جاتقان كىسى: «مىنا بەيشارانىڭ كورپە- جاستىعىن تاستاپ، بوس بەسىكتى ارقالاپ كەلە جاتقانى- اي!» - دەگەندە، تولە بي: «بالانىڭ بەسىگى - كەڭ دۇنيەنىڭ ەسىگى عوي»، - دەگەن ەكەن.
كەلىن ەنەسىنە «قىزىنداي» بولا الا ما؟! - اتىراۋ گازەتى
ەنە مەن كەلىن، سوسىن قۇدا مەن قۇداعيلار اراسىنداعى ماسەلەنى كوتەرگەن «اتىراۋ» گازەتى ماقالانى ەكى- ءۇش اڭگىمەدەن ءوربىتىپتى. ارينە، ەنە مەن كەلىننىڭ اراسىنداعى وقيعالار جەتكىلىكتى. الايدا بۇرىنعىنى قايدام، قازىرگى كەزدە ەنە مەن كەلىندەر سوتتاسىپ جۇرەتىن جاعدايعا دا جەتكەن ەكەن. وسىنداي اڭگىمەلەردى تىزبەكتەگەن ماقالا اۆتورى تۇرمىستاعى كەلىندەردىڭ جاعدايىنا كوبىرەك بولىساتىنىن اڭعارتادى. جازۋىنشا، بۇگىنگى كۇنى ەنەلەر مەن سول ءۇيدىڭ وتباسى تاراپىنان كەلىنگە قاتىستى ءتۇرلى تۇرمىستىق زورلىقتىڭ بولىپ تۇراتىنىن ارنايى ورىندار دا راستايدى ەكەن. ايتا كەتەرلىگى، اۆتور ماقالاعا ارقاۋ بولعان وقيعالاردىڭ ناقتى ومىردەن الىنعانىن العا تارتادى.
«جالپى، ەنە دە، كەلىن دە - ايەل زاتى. ەكەۋىندە دە ءتىل بار، مىنەز بار. دەسەك تە، قانداي اشۋدى دا اقىلعا سالۋعا بولادى. سىنعان ىدىستىڭ بۇرىنعى قالپىنا كەلمەيتىنىن انىق بىلەتىن بولساق، ۇرىس- توبەلەستەن كەيىن دە ەنە مەن كەلىن اراسى جايما- شۋاق بوپ كەتپەيتىنىن ءتۇيسىنۋ قيىن ەمەس. اسىرەسە، ءۇي- ىشىلىك تىرلىكتى سوت زالىنان شەشكەننەن سوڭ قانداي تۋىستىق قاسيەت جالعاسۋى مۇمكىن؟! سوندىقتان قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا دا وتكىنشى ومىردە «ءسىز» - «ءبىز» دەسىپ جۇرۋگە تىرىسايىق، زامانداس. ءبىرىمىز ەنەمىزدى، ەكىنشىمىز كەلىنىمىزدى جامانداعانمەن، جاقسىسىن ەشكىم بەرە قويماس»، دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.
داڭقتى جازۋشىمەن كوكشەتاۋدا كەزدەسىپتى - ديدار گازەتى
«ديدار» گازەتى قاراپايىم وقىرماننىڭ ايگىلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆپەن كوكشەتاۋدا جولىعىپ، دامدەس بولعان جاننىڭ اڭگىمەسىن ۇسىنىپتى. كۇرشىم اۋدانىنىڭ ءۇشبۇلاق اۋىلىندا تۇراتىن جاۋقانبايەۆ تۇرسىنحان سابەڭمەن كەزدەسكەن شاعىن ءالى كۇنگە ەسىنە ساقتاپ، ەرەكشە ىلتيپاتپەن اڭگىمەلەيدى ەكەن.
اۋىلدا قاراپايىم تراكتورشى بولىپ جۇرگەن تۇرسىنحان اعامىز اياق استىنان كوكشەتاۋعا بۋرابايعا جولدامامەن دەمالۋعا بارادى. ءسابيت مۇقانوۆپەن دە سول جەردە كەزدەسكەن ەكەن.
«ول كەزدە حالىق كىتاپتى جاستانىپ جاتىپ وقيدى، ال سابەڭنىڭ كىتاپتارى قولدان- قولعا تيمەيتىن كەز. ءدال سول ۋاقىتتا مەن ول كىسىنىڭ «سۇلۋشاش» پوەماسىن وقىپ جاتقان بولاتىنمىن. شىعىس قازاقستاننان بارعان ءبىر توپ جاستار ءدۇر كوتەرىلىپ، اتالعان مەكەنجايعا جەتتىك. بىردەن كىرىپ بارۋعا باتا الماي، ادەپ ساقتاپ تۇرعانىمىزدى سونداعى ۇلكەندەردىڭ ءبىرى قۇلاققاعىس ەتكەن ەكەن، سابەڭ سىرتقا ءوزى شىقتى. الدىنان جاپىرلاي شىعىپ، سالەم بەردىك. اتاعى جەر جارعان ادام بولعانىمەن، جازۋشى اعامىز سونداي قاراپايىم جان ەكەن، قولىمىزدى قىسىپ، ءجونىمىزدى سۇراپ جاتتى. ءبىزدىڭ التايدان كەلگەنىمىزدى ەستىگەن ساتتە جادىراپ سالا بەردى» دەپ جازادى اۆتور.
ءسويتىپ، شىعىس قازاقستاندىق جاستار داڭقتى جازۋشىمەن ەكى كۇندى بىرگە وتكىزگەن ەكەن. ماقالادا بەرىلگەن سول كەزدەگى ەستەلىك سۋرەتتى تۇكەڭ ءالى كۇنگە دەيىن بويتۇمارداي ساقتاپ كەلە جاتقان كورىنەدى.
مەتاللۋرگ ميكروسكوپى - «ورتالىق قازاقستان» گازەتى
تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە وراي «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە ەلباسىعا ارنالعان ماقالالار سەرياسى جارىق كورگەن ەكەن. سونىڭ ءبىرى «مەتاللۋرگ ميكروسكوپى» دەپ اتالادى. ماقالادا جازىلعانىنداي، ەلباسىنىڭ ەڭبەك جولىمەن ساباقتاس قاراعاندىلىق «پوليتەحتە» تۇڭعىش پرەزيدەنت قولدانعان ميكروسكوپ ساقتالىپتى.
ماقالادا جازىلعانىنداي، الگى ميكروسكوپ وقۋ ورنىنداعى تاجىريبە الاڭىنا اينالعان ورتالىقتا ساقتاۋلى تۇر ەكەن. ال ەلباسىنىڭ كۋرستاسى، قارمتۋ- داعى ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەر ءبولىمىنىڭ پروفەسسورى قايرۋللا قىزىروۆ بىلاي دەپتى:
«سول شاقتا اتالمىش ميكروسكوپپەن قارا ءتۇستى مەتالعا زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. قۇرامىن انىقتاۋدا ءوزارا تىڭعىلىقتى، توپ بولىپ جۇمىس جاسادىق. ماماندىققا قىزىعۋشىلىعىمىز زور بولعانى سونشالىق، ميكروسكوپيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە، ينجەنەر كادر اتانىپ، بىلىكتى جۇمىسشىنىڭ قاتارىنا دەيىن كوتەرىلدىك. نۇرسۇلتان ورتادا وي- پىكىرىن اشىق تالداۋداعى قابىلەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن. ءبىزدىڭ وقۋ توپتارىنداعى دوستىق اتموسفەرا ومىرلىك تاجىريبەگە اينالدى» .
ايتا كەتەيىك، پوليتەحتە وقىعاندا ستۋدەنت نۇرسۇلتان قارا جانە ءتۇستى مەتالدار قۇيۋ وندىرىسىنە قىزىققان ەكەن. اتالمىش ميكروسكوپپەن «م چ م - 62-2» توبىنىڭ ستۋدەنتى 1964 -جىلى مەتالدار مەن قورىتپالاردىڭ ميكروقۇرىلىمىن دا زەرتتەگەن.
ماقالادا ەلباسىنىڭ ەڭبەك جولى تۋرالى قىزىقتى جايتتار دا قامتىلىپتى. ايتپاقشى، ەلباسى 2012 -جىلدىڭ 1 - جەلتوقسانىندا قار م ت ۋ- عا ارنايى ات باسىن بۇرىپ، ستۋدەنتتىك شاعى وتكەن بايىرعى ءبىلىم ورداسىن تاماشالاعان ەكەن. سوندا بىرگە وقىعان كۋرستاستارىنا قاراتا: «ءبىز قولدانعان وسى ميكروسكوپ ەستەرىڭدە مە؟ ەڭبەك جولىمىزعا جارقىن باستاما بەرگەن قۇرال» دەپ ەسكە العان دەسەدى.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
