قازاق ءتىلى ءۇشىن شۋ شىعارىپ، تالاي ورىستىلدىلەردىڭ ورنىنان كەتۋىنە سەبەپكەر بولدىم - پوليگلوت جۇلدىزاي فورت

بويىندا ۇلتتىق نامىسى كەرنەپ تۇراتىن ونىڭ ورىسى كوپ وسكەمەندە سان مارتە ءتىل ءۇشىن ءتۇرلى كيكىلجىڭدەرگە ارالاسقانى بەلگىلى.

Caravan.kz مەديا- پورتالىنىڭ ءتىلشىسى بۇگىن ۇلت جانە ءتىل جاناشىرى ءارى پوليگلوت جۇلدىزاي نازار قىزىمەن تىلدەسىپ كوردى.

- جۇلدىزاي حانىم، تىلگە قاتىستى كيكىلجىڭدەرگە ءجيى تاپ بولاتىن سياقتىسىز. بارلىق كەزدە دە ءوز ويىڭىزدى بۇكپەسىز ايتاسىز با؟

- مەن 1986 -جىلدان باستاپ ءبىرىنشى ماسكەۋ مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 3 جىل ءتالىم الدىم. كەيىن قايتا قۇرۋ باستالعان كەزدە جاعداي قيىنداپ كەتتى دە، قاراعاندىعا اۋىستىم. سول ماسكەۋگە بارعان 18 جاسىمدا ۇلتتىق سانا وياندى. ول ۋاقىتتا قاسىمدا شىمكەنتتىڭ قىزى بولدى، ەكەۋىمىز ءوزارا قازاقشا سويلەسەتىنبىز. ءبىراق، باسقا ستۋدەنتتەر: «گوۆوريتە پو - رۋسسكي، ا تو گوۆوريتە پو سۆوەمۋ، موجەت بىت ۆى ناس وبسۋجداەتە!»، - دەپ تيىسكىسى كەلەتىن. ارينە، بەتىن قايتارىپ تاستايتىنبىز. سودان كوپ ۇزاماي الماتىدا جەلتوقسان وقيعاسى بولدى. باسقالار بىردەن:

«مىنە، سەندەر قازاقتار وسىندايسىڭدار، ۇلتشىلسىڭدار» دەپ بىزگە جابىلا باستادى. ءبىز دە، ءار ەلدى ءوزىنىڭ ۇلتىنان شىققان كوسەمى باسقارۋ كەرەك، دەپ جالعىز ەكى قازاق جۇزدەگەن ستۋدەنتكە تويتارىس بەرەمىز، بەرىلگەن جوقپىز. ءبىراق، سول كەزدە «ينتەرناتسيونال دەگەن جاي انشەيىن، بوس ءسوز ەكەن عوي، ءار قايسىسى ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعايدى ەكەن عوي»، دەپ ويلانا باستادىق. كەيىن قازاقستانعا كەلدىك ءبارى ورىسشا سويلەيدى، ەگەمەندىك الدىق، سوندا دا ورىسشا سويلەپ ءجۇر. وسىنى كورگەندە ءىشىم اشيدى.

- وسكەمەندە انا ءتىلىن بىلمەيتىندەردىڭ ءالى دە كوپ ەكەنىن بىلەمىز. دەگەنمەن، بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا قانشالىقتى وزگەردى؟

- وسكەمەندە قازىر 65 پايىز ورىستار بار. قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى مۇشكىل. ءىس قاعازدارىنىڭ ءبارى ورىسشا جۇرگىزىلەدى، وكىنىشىكە وراي. ءبىراق مەن بارلىق قىزمەتتەردى تەك قازاقشا تالاپ ەتەمىن. وعان بىرەر جىل بۇرىن ورىن العان ءبىر جاعداي تۇرتكى بولدى. ءبىر كۇنى ۆوكزالعا بارسام ورالمان اعالارىمىز ورىسشا بىلمەگەندىكتەن بيلەت ساتىپ الا الماي تۇر ەكەن. مەن اۋدارىپ بەردىم. سوسىن كاسسادا تۇرعان كىسىگە ايتتىم: «ءسىز نە ءوزىڭىز قازاقشا بىلمەيدى ەكەنسىز، ەڭ قۇرىعاندا قازاقشا بىلەتىن ادامدى شاقىرىپ بيلەت ساتپايسىز با، مىناۋىڭىز نە؟!» دەپ ەسكەرتتىم. سوسىن ۇيگە كەلىپ، شىداماي سول ۆوكزالدىڭ باستىعىنا تەلەفون شالدىم. انا ادامدى اۋىستىرماساڭىزدار مەن پروكۋراتۋراعا، بارلىق قازاقشا ب ا ق- تارعا جازامىن. ويتكەنى بۇل الالاۋ (ديسكريميناتسيا) دەپ اۋىستىرتقىزعانمىن.

 ونداي جاعدايلار وتە كوپ بولدى. كەم دەگەندە ون شاقتى رەت ءتۇرلى وقيعا بويىنشا ءار جاققا شاعىمدانىپ، ارىز جازعانمىن. 5-6 رەتىندە، بانكتە، پوشتادا تاعى باسقا جەرلەردە قازاقشا بىلمەيتىندەردى اۋىستىرۋعا سەبەپ بولدىم. بىردە ەمحاناعا بارسام ءبىر قاريا تىركەۋ ورنىنداعى ادامعا الدەنەنى قازاقشا تۇسىندىرە الماي جاتىر ەكەن. وندا دا باستىعىنا بارىپ، سويلەسىپ، ولار اقىرى ەكى ادام قويدى سول جەرگە، بىرەۋى مىندەتتى تۇردە قازاقشا سويلەيدى. قاي جەرگە بارسام دا وسىنداي وقيعالارعا ءجيى تاپ بولامىن. وكىنىشكە قاراي، وسكەمەندەگى جاعداي وسىنداي.

جاقىندا شىمكەنتكە باردىم. ول جەردەگى ورىستار ون- اق پايىز. ءبىراق كوبى ءالى قازاقشا بىلمەيدى. ورتالىقتاعى ۇلكەن ساۋدا ورىندارىندا جۇمىس ىستەيدى. وزدەرى قازاقشا سويلەمەگەنىمەن قويماي، قازاقتار ءبىزدىڭ تۇسىنبەيتىنىمىزدى ءبىلىپ تۇرىپ، قازاقشا سۇراي بەرەدى دەپ شاعىمدانىپ قويادى. مىنە، بىزدەگى جاعداي ءالى كۇنگە دەيىن وسىنداي. ال ونىڭ نەگە ەكەنىن ايتايىن با؟

- ايتىڭىز، نەلىكتەن؟

- سەبەبى، بىزدە قازاقتاردىڭ 30 پايىزى وزدەرى قازاقشا بىلمەيدى. مەن ەلباسىعا جاساعان بىلتىرعى ۇندەۋىمدە ايتقان بولاتىنمىن: ەڭ باستى سەبەپ ۇكىمەت، پارلامەنت، بيلىك وزدەرىنىڭ رەسمي جيىندارى مەن وتىرىستارىن، زاڭ تالقىلاۋلارىن قازاقشا وتكىزبەيدى. بارىنە سول كەدەرگى بولىپ تۇر. ويتكەنى ولار وزدەرى حالىققا ۇلگى كورسەتۋ كەرەك قوي.

...

- ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن سولتۇستىك جاقتاعى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاققا دەگەن كوزقاراسى ءالى دە بۇرىنعىداي ما؟ قازاق ءتىلى ەشقاشان ءوز تۇعىرىنا قونبايتىنداي سەزىنە مە سوندا؟

- وسكەمەندە ورىستاردان قازىر كارى كىسىلەر قالدى. جاستارى رەسەي جاقىن بولعاندىقتان كەتىپ جاتىر. قازاقتار كوبەيىپ جاتىر. ءتىپتى قازاقشا سويلەيتىن بىرەن ساران ورىستاردى دا كەزدەستىردىم. 1991 -جىلى وسىندا العاش كەلگەندە وسكەمەن ماسكەۋ تۇبىندەگى ورىس قالاسى سياقتى بولاتىن. ۇلىمدى قازاق مەكتەبىنە بەرەمىن دەپ قالادان قازاق مەكتەبىن تاپپاعانمىن. ارينە، قازىر كوپ وزگەرىستەر بار. جانىمىزداعى بۇرىنعى ورىس مەكتەبى قازىر قازاق مەكتەبى بولدى. ارالاس مەكتەپتەر بار. ءبىراق، ورىستاردا جاپپاي «ويباي، قازاقشا ۇيرەنەيىك» دەگەن نيەت جوق. ونىڭ سەبەبى، تاعى دا قايتالاپ ايتام، ۇكىمەتتىڭ ىقپالى.

...

- ەلىمىزدەگى وزگە ۇلتتاردىڭ ءتىلدى ۇيرەنە الماۋىنا نە سەبەپ، شىنىمەن دە قيىن با، الدە جاي سىلتاۋ ما نەمەسە قازاق ءتىلىن مەنسىنبەۋ مە؟

- ارينە، ونىڭ ءبارى قۇر سىلتاۋ. ۇيرەنەم دەگەن ادامدار ۇيرەنىپ جاتىر. ويتكەنى، اعىلشىن، نەمىس تىلدەرىن اقشا تولەپ ءولىپ - تالىپ ۇيرەنىپ جاتىر عوي. ماعان ءبارى جازادى «وي، قازاقشا دۇرىس وقىتاتىن ادىستەمە جوق» دەپ. شىن مانىندە جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەردە بار عوي ۇيرەتەتىن كۋرستار. سونداي ورتالىقتار بارلىق جەردە بولدى كەزىندە. ەشكىم بارمادى، كەرەك قىلمادى، اقىرى جاۋىپ تاستادى. سوسىن ۇيرەنەمىن دەگەن ادامعا ەشقاندايدا ورتالىقتىڭ كەرەگى جوق. مەنەن ءبىراز كەڭەس الىڭىزشى، ونداعان شەت ءتىلىن ۇيرەندىم عوي ءتۇرلى دارەجەدە بولسادا، ال ءسىز ءبىر ءتىلدى ۇيرەنە المايسىز با، دەپ ايتام كەيبىرىنە. نەشە ءتۇرلى مەتوديكالار بار. يۋتۋبتى اشساڭىز نەشە ءتۇرلى ۆيدەو وقۋلىقتار بار. نەشە ءتۇرلى جاقسى سايتتار بار. ءبىراق ولار ۇيرەنگىسى كەلمەيدى.

...

مەنىڭشە ءتىلدى دامىتۋدىڭ ەڭ يدەالدى نۇسقاسى پارلامەنت، ۇكىمەت تەك قازاقشا سويلەۋ كەرەك جانە ورىسشا سۋبتيترمەن. ەكىنشىدەن، دايىندىق كەرەك. وڭتۇستىكتەگى قازاقتاردى سولتۇستىك ايماقتارعا ميلليونداپ اكەلىپ كوشىرۋ كەرەك. شەتەلدەگى قانداستاردى دا كوپتەپ كوشىرۋ كەرەك. قىسقاسى ورىسى كوپ ايماقتاردى قازاقتاندىرۋ قاجەت. سوسىن جەرگىلىكتى جەردە قازاق 50 پايىزدان اسقاندا بالاباقشادا ءتالىم- تاربيەنى تەك قازاقشا بەرۋ كەرەك، 70 پايىزدان اسقاندا مەكتەپتەردە تەك قازاقشا وقىتۋ كەرەك.

- ءۇش تۇعىرلى تىلگە كوشىپ جاتىرمىز. كوپ ءتىل بىلەتىن پوليگلوت رەتىندە ايتىڭىزشى، بالا باقشادان، ءبىرىنشى سىنىپتا باستاپ بىرنەشە ءتىل ۇيرەتۋ قانشالىقتى دۇرىس؟

 - ءتۇرلى پىكىرلەردى ەستىپ جاتىرمىن. 5-سىنىپقا دەيىن قازاق تىلىنەن باسقا ءتىل كەرەك ەمەس دەيدى. كەيبىرەۋلەر ورىس ءتىلىن مۇلدەم وقىمايىق دەيدى، تاعى بىرەۋلەرى اعىلشىن مەن قازاق ءتىلىن عانا قالدىرايىق دەپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا، بارلىق ءۇش ءتىلدى دە ۇيرەنۋ كەرەك. كوپ ءتىل بىلگەن ادامعا زيان بولمايدى. ماسەلە تىلدە ەمەس، ماسەلە ۇلتتىق سانامىزدا. بالا كىشكەنتاي كەزىندە ءتىلدى تەز ۇيرەنەدى. بىرنەشە ءتىل بىلگەن ادامنىڭ كوپ ءتىل ۇيرەنۋى وڭاي بولادى. سوسىن بالادا تىلگە سەزىمتالدىق مەرزىم دەگەن بولادى. ول ءار بالادا تۋىلعاننان ءارى كەتسە 8 جاسقا دەيىن بولادى. بالا سول كەزدە كەز كەلگەن ءتىلدى وڭاي ۇيرەنەدى جانە اكسەنتسىز سويلەيدى.

مەنىڭشە، ءبىرىنشى سىنىپتا تەك قانا قازاقشا وقۋ كەرەك. ەكىنشى سىنىپتان باستاپ اعىلشىن ءتىلىن ەنگىزۋ كەرەك، اپتاسىنا ءۇش رەت وقىتۋ قاجەت. ءۇشىنشى سىنىپتا ورىس ءتىلىن ەنگىزسە بولادى. سوندا اپتاسىنا 3 رەت اعىلشىن، 2 رەت ورىس ءتىلى بولسا جەتكىلىكتى. بۇعان قوسا ءۇش تۇعىرلى تىلدەگى كەيبىر ادىستەر دۇرىس ەمەس. قازاقشا پاندەردى اعىلشىنشا وقىتامىز دەيدى. ول تىپتەن قاتە، وعان تۇبەگەيلى قارسىمىن. ورىس ءتىلىن بەس جىل وقىتسا جەتەدى. ويتكەنى ءبىز ورىس الەمىندە ءالى ءبىراز جىل بولامىز. سول ءۇشىن ۇيرەنۋ قيىن ەمەس. بۇعان قوسا جىلىنا ءبىر -  ەكى قازاقشا ءپاندى اعىلشىن تىلىندە دۋبلياج جاساۋ كەرەك. اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ ەمەس، اۋىستىرۋ ەمەس، دۋبلياج جاساۋ كەرەك. ونداي تاجىريبە الەم ەلدەرىندە بار. ويتكەنى نەگىزگى پاندەردى قازاق تىلىندە وقىتپاسا قازاق ءتىلىنىڭ اياسى تارىلىپ كەتەدى.

 سوسىن كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر، مىسالى ك ب ت ۋ، نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. الماتىدا اسفەندياروۆ اتىنداعى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ستۋدەنتتەر اعىلشىن تىلىندە وقيتىن توپتار بار. ول دا تىپتەن دۇرىس ەمەس. رەسەيدىڭ لينگۆيست عالىمى دميتريي پەتروۆ: «رەسەيدە ونداي جوق، ويتكەنى ءبىز ورىس ءتىلىنىڭ بولاشاعىن ويلايمىز. ال سىزدەر شەتەلگە ماماندار دايىنداپ جاتىرسىزدار»، - دەيدى. ارينە، دۇرىس ايتادى.

 مىسالى، قازىر ەۋروپادا دارىگەر ماماندار جەتىسپەيدى. ماعان گەرمانيادان تالاي ۇسىنىستار تۇسكەن. ولار قازىر دارىگەرلەر ىزدەپ ءجۇر. مەنىڭ تانىس نەمىستەرىم ايتادى گەرمانيادا نەمىسشە بىلمەيتىن دارىگەرلەر بار قازىر، قاسىندا اۋدارماشىمەن جۇمىس ىستەيدى. ال بىرنەشە شەت ءتىلىن مەڭگەرگەن ءبىزدىڭ جاستار دايىن كادرلار ەمەس پە. بىزدە دارىگەرلەر 300 دوللار السا، گەرمانيادا 5 مىڭ ەۋرو الادى. ارينە كەتىپ قالادى. سول ءۇشىن مىندەتتى تۇردە تەك قازاقشا وقىتۋ كەرەك. ءبىراق، بىرنەشە ءتىلدى دە ءبىلۋ كەرەك. جوعارى وقۋ ورىندارىندا جىلىنا ءبىر -  ەكى قازاقشا ءپاندى اعىلشىن تىلىندە دۋبلياج جاساۋ كەرەك.

- ون ءتىل بىلەسىز. ناقتى قانداي تىلدەردى؟

- نەگىزى قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلى عوي. ءتىل بىلگەندە ءبىر نارسەنى ايتىپ كەتەيىن: ون ءتىلدى ءار دەڭگەيدە بىلەمىن. مىسالى بايقاپ وتىرسىز، ورىسشا مەن قازاقشانى ءبىر دەڭگەيدە بىلمەيمىن. ويتكەنى ورىسشا وقىدىم. قازاقشانى ورىس تىلىندەگى دەڭگەيدە سويلەۋ ءۇشىن ماعان 18 جىل مەكتەپتە، جوعارى وقۋ ورنىندا قازاقشا وقۋىم كەرەك. كوردىڭىز بە، سول ءۇشىن كەلەسى بۋىن قازاقشا وقۋ كەرەك. ال جالپى، اعىلشىن، نەمىس، فرانسۋز، يتاليان، يسپان، تۇرىك تىلدەرى جانە ازىرشە ەڭ ناشار بىلەتىن تىلدەرىم - گرەك ءتىلى مەن شۆەد ءتىلى. ەڭ سوڭعى ەكى ءتىلدى نان سۇراي الاتىنداي دارەجەدە بىلەمىن. ءبىراق، ءتىلدى ۇنەمى دامىتىپ وتىرۋ كەرەك. مەن ءالى كۇنگە دەيىن قازاقشانىڭ ءوزىن دامىتىپ وتىرمىن. وكىنىشكە قاراي، ءالى شورقاقپىن.

- قازاقستاندا ءوزىڭىز سياقتى پوليگلوتتار كوپ پە، ناقتى سانى بەلگىلى مە؟

- التى تىلگە دەيىن بىلەتىندەر بار- اۋ دەيمىن. ولار دا ءار ءتۇرلى دەڭگەيدە عوي، ونىسى تۇسىنىكتى نارسە. ءبىراق 5-6 ادام بار. سوسىن مەنىڭ بايقاعانىم، قازاق تىلدىلەر اراسىندا پوليگلوتتار ورىس تىلدىلەرگە قاراعاندا كوپ. پوليگلوت دەپ كەمىندە 5 ءتىل بىلگەن ادامدى ايتادى عوي. ال قازاقشا جانە ورىسشا بىلسەڭ باسقا تىلدەردى ۇيرەنۋ وڭاي. قازاقتاردىڭ اراسىندا 4-5 ءتىل بىلەتىندەر كوپ.

- قازاقتار ءتىل مەڭگەرۋگە قابىلەتتى دەپ جاتادى، وسى ءسوز قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟

- جوق، قابىلەت ۇلتتىق ەرەكشەلىككە بايلانىستى ەمەس. ونىڭ ءبارى كىشكەنتاي كەزىنەن ەكى ءتىلدى بىلگەنى، ياعني بيلينگۆ بولعانىنا بايلانىستى. قازاقتار بالا كەزىنەن ەكى تىلدە سويلەۋگە ءماجبۇر بولدى، قازىر دە سولاي. ەكى تىلدە سويلەۋگە ءماجبۇر بولعاننان سوڭ ءۇشىنشى ءتىلدى مەڭگەرۋ وڭايعا سوعادى. مىسالى، وڭتۇستىككە بارساڭىز ورىستاردان باسقاسىنىڭ ءبارى پوليگلوت. كەم دەگەندە ءۇش تىلدە سويلەيدى. ورىسشا، قازاقشا جانە وزبەكشە دە ەركىن سايراپ تۇر. ەشقانداي ۇلتتىڭ ءبىر بىرىنەن ايىرماشىلىعى جوق. قۇداي ءبارىمىزدى تەڭدەي ەتىپ جاراتتى. قولدان ەرەكشەلەنۋدىڭ قاجەتى جوق. مىسالى، وڭتۇستىك كورەيا مەن سولتۇستىك كورەيانى الىڭىزشى. ەكەۋى ءبىر ۇلت. ال ايىرماشىلىعى قانداي، جەر مەن كوكتەي. سوندىقتان بارلىق نارسە ساياسي جۇيەگە، تاربيەگە بايلانىستى.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اقپارات كوزى: caravan.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى