تەمەكىنىڭ شىعۋ تاريحى
بۇل ەكى ماتروستىڭ ءبىرى الگى ىستى سورىپ، سىناپ كورگەن. بۇل تەمەكى تارتقان تۇڭعىش ەۋروپالىق سانالادى. يسپانياعا قايتان سوڭ ول قۇرعاق تەمەكى جاپىراعىن كۇيدىرىپ، ىسىن سورۋدى ادەتكە اينالدىرعان. مۇنى كورگەن كورشىلەرى تاڭ قالىپ، ونى «شايتان يەكتەگەن» دەپ جەرگىلىكتى ءدىني سوتتىڭ تۇرمەسىنە قاماتقان.
كەيىن تەمەكى جاپىراعى يسپانياعا كەڭىنەن تارالىپ، ونى ءيىستى وسىمدىك رەتىندە ەگەتىن بولعان.
1518 -جىلى يسپانيالىق ساياحاتشىلار مايالىقتاردىڭ تەمەكى جاپىراعىن تۇتىكشە ىشىنە سالىپ تۇتاتىپ، تارتىپ وتىرعانىن كورەدى دە، ولاردان سۇراپ تارتىپ كورەدى. بۇل ەڭ العاشقى تەمەكىنى سۇراپ تارتۋ بولسا كەرەك.
1530 -جىلعا جەتكەندە تەمەكى يسپانيادا كەڭ كولەمدە تارالا باستاعان. 1560 -جىلى فرانتسيانىڭ پورتۋگاليادا تۇراتىن باس ەلشىسى يان نيكوتين تەمەكىنى فرانسياعا اكەلىپ، اۋرۋ ەمدەۋگە قولدانعان. جانە سول ارقىلى فرانسيا حانىمىن ەمدەگەن. نيكوتيننىڭ ەڭبەگىن قادىرلەۋ ءۇشىن حيميا عالىمدارى كوك تەمەكى قۇرامىنداعى ۋلى زاتقا «نيكوتين» دەپ ات بەرگەن.
وسىدان باستاپ كوك تەمەكى فرانسيادا ەگىلە باستادى. 1575 -جىلى كوك تەمەكى فيليپپين ارقىلى قىتايعا كىرە باستاعان. 1595 -جىلى انگليالىق دارىگەر «تەمەكى جونىندە جاڭا كوزقاراس» دەگەن ماقالا جازىپ، تۇڭعىش رەت تەمەكىنىڭ زيانى تۋرالى تالداۋ جاساعان. بۇل قوعامدا ۇلكەن داۋ تۋدىرعان.
1600 -جىلى كوك تەمەكى لاۋاندامەن (حوش ءيىستى وسىمدىك) ارالاستىرىپ، لوندونداعى ايگىلى شىركەۋلەردە ءيىستى تۇتاتقىش رەتىندە پايدالانعان. 1612 -جىلى لوندوندا تەمەكى ساۋداسى قىزا باستايدى. جانە انگلياعا ون توننا تەمەكى جاپىراعىن جەتكىزگەن. سول جىلى امەريكادا تەمەكى سىناق رەتىندە ەگىلە باستادى. 1616 -جىلدان 1627 -جىلعا دەيىن كوك تەمەكى قىتاي ارقىلى بۇكىل ازياعا تارالا باستايدى.
1639 -جىلى قىتايدىڭ مين ءداۋىرىنىڭ پاتشاسى جارلىق ءتۇسىرىپ، تەمەكىنى شەكتەگەن. جانە تەمەكى تارتقانداردى ءولىم جازاسىنا تارتقان. بۇل تەمەكى تۋرالى تۇڭعىش زاڭ ەدى.
1666 -جىلى ۇلى بريتانيادا گازەتتەردە تەمەكى جارناماسى جاريالانا باستاعان. 1799 -جىلى ناپولەون تۇركياعا سوعىس اشقاندا، انكارانى قورعاپ جاتقان ءبىر توپ اسكەر تەمەكى تۇتىكشەسى جوق بولعاندىقتان، مىلتىق ءدارىسى قاپتالعان قاعازعا تەمەكى جاپىراعىن وراپ تارتقان. بۇل تەمەكىنىڭ تۇڭعىش رەت قاعازعا وراپ تارتىلۋى ەدى.
1825 -جىلى شۆەيتساريالىق عالىمدار تەمەكى قۇرامىن زەرتتەپ، ودان نيكوتيندى اجىراتۋ جولدارىن قاراستىرعان. 1881 -جىلى كۇنىنە 120 تال تەمەكى قاعازىن ورايتىن ماشينا پاتەنت قۇقىعىنا يە بولعان. بۇدان بۇرىن تەمەكى وراۋ تەك قولمەن عانا جاسالاتىن. 1900 -جىلعا كەلگەندە تەمەكى ماركاسى 160 تان اسىپ كەتكەن.
1902 -جىلى تەمەكى تارتۋعا قارسى تۇڭعىش باسىلىم - «تەمەكىنىڭ زيانىن الاستاۋ قوزعالىسى» دەگەن كىتاپ باسپادان شىققان. 1927 -جىلى انگليالىق دارىگەر تايلور مەديتسينالىق جۋرنالدا جاريالاعان ماقالاسىندا وكپە راگىنا جولىعاتىن اۋرۋلاردىڭ كوبىنىڭ تەمەكى تارتاتىنى تۋرالى تۇڭعىش رەت ەسكەرتۋ جاساعان.
1948 -جىلى «امەريكا مەديتسينا قوعامى» جۋرنالىندا «پسيحولوگيالىق جاقتان العاندا تەمەكى جۇيكە جۇيەسىن تىنىشتاندىرادى، تەمەكى تارتۋعا قارسى بولۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن پىكىر ايتىلعان.
1955 -جىلى امەريكانىڭ كەيبىر شتاتتارى تەمەكى جارنامالارىنداعى «دەنساۋلىققا پايدالى» دەگەن ءسوز قولدانۋدى شەكتەدى. وسىدان باستاپ تەمەكىنىڭ پايداسى تۋرالى دەرەككە نۇكتە قويىلدى. 1957 -جىلى امەريكادا زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلىپ، تەمەكى تارتۋ - وكپە اۋرۋلارىنا الىپ كەلەتىن زاۋال ەكەندىگىن جونىندە قورىتىندى جاسادى.
1966 -جىلدان باستاپ بارلىق تەمەكى قورابىنىڭ سىرتىنا «تەمەكى تارتۋ دەنساۋلىققا زياندى» دەگەن ەسكەرتۋ باسىلاتىن بولدى. 1967 -جىلى نيۋ- يوركتا تۇڭعىش رەت «تەمەكى جانە دەنساۋلىق» اتتى حالىقارالىق جيىن ءوتتى. سودان كەيىن بۇل جينالىس ءار ءتورت جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن بولىپ، تەمەكى تاستاۋ تۋرالى ۇندەۋ قىزمەتى كۇشەيە باستادى.
1980 -جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 7 -ءساۋىردى «تەمەكى تاستاۋ كۇنى» ەتىپ بەلگىلەدى. ءار جىلى وسى كۇن تەمەكى تاستاۋعا ۇندەۋ كۇنى بولدى.
1983 -جىلى امەريكا تۇڭعىش رەت تەمەكى تارتۋ سالدارىنان كوز جۇمعاندار سانى 300 مىڭنان اسقانىن جاريالادى.
1989 -جىلى ا ق ش دەنساۋلىق مينيسترلىگى «تەمەكى تارتاتىنداردىڭ وكپە راگىنا شالدىعىپ ءولۋ مۇمكىندىگى ادەتتەگى ادامداردان 15 ەسە ارتىق بولاتىنىن» جاريالادى.
سودان بەرى دە الەمنىڭ جەر- جەرىنە تەمەكى تارتۋعا تىيىم سالىنىپ كەلەدى.
دەرەككوزى: Massaget
