ساحاراسىندا تۇيەكيىك سايرانداعان «قانامبار» - شەتەلدەگى قازاق ءتىلدى ب ا ق- قا شولۋ - فوتو
***
تۇركيا- فرانسيا ادەبيەت سىيلىعى تابىستالدى - TRT
فرانسيا مەن تۇركيا اراسىندا مادەني بايلانىس قالىپتاستىرۋدى نىساناعا العان «Comite France-Turqui» قوعامدىق ۇيىمى جىل سايىن ۇيىمداستىراتىن فرانسيا-تۇركيا ادەبيەت سىيلىعى «Lettres du Bosphor» اتتى كىتاپقا بەرىلدى.
بۇل تۋرالى TRT پورتالى جازادى.
قوعامدىق ۇيىمنىڭ ماراپات كەشىنە فرانسيا مەن تۇركيا اراسىندا كوپىر بولعان ونەر قايراتكەرلەرى، جازۋشىلار، ىسكەرلەر مەن زەرتتەۋشىلەر قاتىستى.
ماراپات كەشىنىڭ بەتاشارىن جاساعان «Comite France-Turqui» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ باسشىسى مارك بەرناردين ءداستۇرلى تۇردە جىل سايىن وتكىزىلەتىن وسى كەشتىڭ ەكى ەل اراسىندا ماڭىزدى مادەني كوپىر بولعانىن ايتتى.
كىتاپتىڭ اۆتورى Sebastien de Courtois 2018 -جىلدان باستاپ تۇركيادا فرانسۋز مادەنيەت قوعامىن باسقارعان.
«تۇركياعا العاشقى قادامىمدى باسقاننان بەرى تەرەڭ تاۋەلدىلىك سەزىنەمىن. مەنى الەمگە تۇركيا اشتى»، دەيدى جۇلدەگەر جازۋشى De Courtois.
***
سينگاپۋرلىق رەجيسسەرلەر تاعى ءبىر بۇركىتشى قىز تۋرالى فيلم تۇسىرمەك - Kaznews.mn
تاعى ءبىر بۇركىتشى قازاق قىزى شەتەلدىك رەجيسسەرلەردىڭ نازارىنا ىلىكتى. موڭعوليانىڭ KAZNEW پورتالىنداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، بۇل جولى سينگاپۋرلىق رەجيسسەرلەر موڭعولياداعى بۇركىتشى قازاق قىزى ايگەرىم اسكەر قىزى تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋدى قولعا الماق.
«بايان-ولگەي ايماعىنىڭ التاي اۋىلىندا وتكەن بۇركىتشىلەر فەستيۆالىن شەتەلدەن كوپتەگەن تۋريستەر كەلىپ تاماشالادى. ولاردىڭ اراسىندا سينگاپۋرلىق رەجيسسەرلەر دە كەلگەن بولاتىن. ولار فەستيۆالدە ءتورتىنشى ورىندى يەلەنگەن ايگەرىم اسكەر قىزى تۋرالى فيلم تۇسىرمەك»، دەپ جازادى دەرەككوز.
ايگەرىم اسكەر قىزى - التاي اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ 7-سىنىبىندا وقيدى. سەگىز جاسىندا اكەسىمەن بىرگە قۇسبەگىلىك ونەردى ۇيرەنگەن. ەستەرىڭىزگە سالساق، بۇدان بۇرىن ا ق ش رەجيسسەرلەرى بۇركىتشى ايشولپان نۇرعايىپ قىزى تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ، الەمگە تانىمال ەتكەن.
***
قىتايدا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن بارابان جاسالدى - تيان- شان پورتالى
قىتايدىڭ گۋاڭشي ولكەسىندەگى «ۋيجى» بارابان قۇيۋ زاۋىتىندا «الەمدەگى ەڭ ۇلكەن جەز بارابان» جاسالدى. بۇل تۋرالى تيان-شان پورتالى جازادى. باراباننىڭ ديامەترى - 6.68 مەتر، بيىكتىگى - 2.86 مەتر، سالماعى - 50 توننا. ول الەمدەگى ەڭ ۇلكەن بارابان سانالادى. باراباندى جاساۋعا 30 دان استام جۇمىسشى 7 ايدان ارتىق ۋاقىت جۇمساعان.
جەز بارابان - قىتايدىڭ ەرتە زامانعى وڭتۇستىگىندەگى از ۇلتتاردا، سونداي-اق شىعىس-وڭتۇستىك ازياداعى بايىرعى حالىقتارعا ءتان مادەني مۇرا. ولار جەز باراباندى جاقسىلىق اكەلەتىن قاسيەتتى مۋزىكا اسپابى دەپ سانايدى.
***
ءۇرىمجى - تاشكەنت ارالىعىنا جۇك پويىزى تۇڭعىش رەت قاتىنادى - «جەنمين جيباو» (People Daily)
ءۇرىمجى مەن تاشكەنت قالاسى ارالىعىنا جۇك پويىزى قاتىناي باستادى. بۇل تۋرالى قىتايدىڭ «People Daily» سايتى حابارلادى.
X9091 جۇك پويىزى قورعاس وتكەلىنەن شىعىپ، قازاقستان ارقىلى 5 كۇندە 1990 شاقىرىم جولدى ارتقا قالدىرىپ، وزبەكستان استاناسى تاشكەنتكە جەتەدى.
شىنجاڭ «قۇڭيۇن حالىقارالىق جۇك پويىزى» سەرىكتەستىگى باس ديرەكتورى جاڭ چيانشىنىڭ ايتۋىنشا، اتالمىش باعىت بۇرىنعى تاسىمال ۋاقىتىنىڭ تەڭ جارتىسىن قىسقارتادى.
بۇرىن تاشكەنتكە جەتكىزىلەتىن زاتتاردى اۆتوموبيل ارقىلى الماتىعا، ودان كەيىن بولشەكتەپ تاسىمالداۋ ارقىلى تاشكەنتكە جەتەتىن.
***
اقسايداعى قۇتتى مەكەن قانامبار، ساحاراسىندا تۇيەكيىك سايراندار - قىتايدىڭ «ورتالىق حالىق راديوسى» (CNR)
قىتايدىڭ «ورتالىق حالىق راديوسى» (CNR) سايتىندا ءتىلشى مارالبەك ابدىكارىم ۇلىنىڭ اقساي اۋدانىنداعى «قانامبار مەملەكەتتىك تۇيەكيىك قورىعى» تۋرالى ماقالاسى جارىق كوردى.
«قانامبار مەملەكەت تۇيە - كيىك قورىعى» - گانسۋ ولكەسىنىڭ جيۋچۋان ايماعىنداعى اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ قانامبار اۋىلىندا ورنالاسقان. ول الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن ەرەكشە قورعالاتىن جانۋار - تۇيەكيىك جانە باسقالاي جابايى اڭداردى قورعايتىن قورىق. ول التىن تاۋىنىڭ سولتۇستىگىندە، تەڭىز دەڭگەيىنەن 3100 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان، ال كولەمى 396 مىڭ گەكتار.
«قورىق ايماعىندا 120 ءتۇرلى قۇرلىقتىق جانۋارلار بار بولسا، مەملەكەتتىك ءتۇيىندى قورعالاتىن 28 ءتۇرلى اڭدار بار. مۇنىڭ ىشىندە قىتايدىڭ مەملەكەتتىك 1 دارەجەلى قورعالاتىن 7 ءتۇرلى جانۋار ءومىر سۇرەدى. بۇلار تۇيەكيىك، تيبەت قۇلانى، ءىلبىس، بۇركىت قاتارلىلار.
تۇيەكيىك دۇنيەدەگى ەرەكشە سيرەك كەزدەتىن جانۋار، سانى مىسىق ايۋدان دا از بولىپ، حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ بىرلەستىگى سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار قاتارىنا كىرگىزسە، قىتايدا 1 دارەجەلى ءتۇيىندى قورعالاتىن جانۋار قاتارىنا ەنگىزىلگەن، بۇكىل جەر شارىندا 730-880 تۇياق بولسا، قىتايدا 420-470 تۇياق قانا بار. سونىمەن بىرگە قورىقتا تاعى 116 ءتۇرلى جوعارى دارەجەلى وسىمدىكتەر بار ەكەندىگى انىقتالعان» ، دەپ جازادى دەرەككوز.
«قانامبار تۇيەكيىك» قورىعى 1982-جىلى قۇرىلعان. نازارلارىڭىزعا تۇيەكيك قورىعىنان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى ۇسىنامىز.
***
بۋيانتۋ ۇلى قاعان - TRT
TRT سايتىنىڭ «تۇركى وركەنيەتىندەگى ۇلى تۇلعالار» ايدارىندا بۋيانتۋ ۇلى قاعان تۋرالى ماقالا جارىق كوردى.
«ۇلى تۇلعا بۋيانتۋ - قىتايدى بيلەگەن شىڭعىس حان ۇرپاقتارى قۇرعان يۋان اۋلەتىنىڭ ءتورتىنشى يمپەراتورى. قۇبىلاي حاننىڭ ۇرپاقتارى بۇكىل شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ ۇلى حانى بولىپ سانالعاندىقتان، بۋيانتۋ موڭعول يمپەرياسىنىڭ سەگىزىنشى ۇلى قاعانى بولىپ سانالادى. بۋيانتۋ 9 ءساۋىر 1285-جىلى تۋىپ، 1- ناۋرىز 1320-جىلى قايتىس بولعان. ونىڭ تولىق اتى - بۋيانتۋ ايۋرباريبادا ۇلى قاعان.
«بۋيانتۋ دەگەنى بۇگىنگى قازاق تىلىندەگى «باياندى» ياعني قۇتتى، باقىتتى دەگەندى بىلدىرەدى. ايۋرباريبادا سانسكريت تىلىندە «ماڭگىلىك تاۋ» دەگەنى ەكەن. ال قىتايلاردىڭ وعان بەرگەن اتى ء«جانزۋڭ» ياعني «مەيىرىمدى اتا».
قىتايلاردىڭ ۇلى تۇلعامىزعا «مەيىرىمدى اتا» اتاعىن بەرۋى ونىڭ قىتاي داستۇرىنە جاقىن تۇرۋىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. بۋيانتۋ كىشكەنتاي كەزىنەن كونفۋتسي ءىلىمىنىڭ عۇلاماسى لي مىڭ ۇستازدىڭ تاربيەسىندە بولعان ەدى» ، دەپ جازادى دەرەككوز.
كۇلىك حان كەزىندە بۋيانتۋدىڭ ۇلى قاعانمەن قارىم- قاتىناسى جاقسى بولماعان. ويتكەنى بۋيانتۋ اعاسىنىڭ دالالىق داستۇرلەردى قولداۋىنىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەگەن ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۋيانتۋ كىشكەنە كەزىنەن قىتاي مادەنيەتىنىڭ ىقپالىندا وسكەن. بۋيانتۋ اعاسىنا قاراعاندا قىتاي مادەنيەتى مەن تاريحىن جاقسى بىلەتىن. كونفۋتسيي ءىلىمىن دە يگەرگەن. سوندىقتان قىتاي مادەنيەتىن دامۋ مەن وركەندەۋدىڭ باستاۋى ال دالا مادەنيەتىن جابايىلىق دەپ ەسەپتەيتىن.
«1311 -جىلى كۇلىك حان قايتىس بولعاننان كەيىن بۋيانتۋ حان تاققا وتىردى. ەكى اعايىندىنىڭ اراسىندا الدىن الا كەلىسىم بولعاندىقتان، بۋيانتۋدىڭ تاققا وتىرۋى سوعىسسىز بولدى. الايدا بۋيانتۋ حان بولعاننان كەيىن بيلىكتە كوپتەگەن وزگەرىستەر باستالدى. ەڭ الدىمەن بۋيانتۋ حان كۇلىك حاننىڭ سارايداعى ادامدارىن تازالادى. بۇل ادامدار دالالىق داستۇرلەردىڭ جالعاسۋىن قولدايتىندار بولاتىن. سول ءۇشىن بۋيانتۋ حان كۇلىك حان قۇرعان مەملەكەتتىك ىستەر مينيسترلىگىن جويدى. بۋيانتۋ حاننىڭ ماقساتى يۋان اۋلەتى بيلىگىن كونفۋتسيي ەل باسقارۋ قاعيدالارىنا نەگىزدەۋ بولاتىن»، دەلىنگەن جازبادا.
ماقالادا، بۋيانتۋ حاننان بۇرىن يۋان اۋلەتى سارايىندا ىقپالدى ءتورت توپ بولعاندىعى ايتىلادى. ءبىرىنشىسى - شىڭعىس حان ۇرپاقتارى مەن ولارمەن قۇدا-جەكجات بولعان دالالىق رۋلار. ەكىنشىسى - سىمۋ دەپ اتالاتىن جانە نەگىزىنەن ورتاازيالىق تۇركى، پارسى جانە تيبەتتىكتەردەن تۇراتىن توپ. ءۇشىنشىسى - حان دەپ اتالاتىن جانە نەگىزىنەن بۇرىنعى جيڭ اۋلەتى مەن كارىستەر. ءتورتىنشىسى - تازا قىتايلىقتار. كۇلىك حاننىڭ كەزىندە العاشقى ەكى توپتىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي كۇشەيە تۇسكەن. ءبىراق بۋيانتۋ حاننىڭ رەفورمالارىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل دالالىقتار السىرەپ، سوڭعى ەكى توپتىڭ ىقپالى ارتا تۇسكەن.
بۋيانتۋ حاننىڭ تۇسىنىگى بويىنشا قىتايدى بيلەۋ ءۇشىن دالالىقتاردىڭ كونفۋتسيي ءىلىمى مەن قىتاي تاريحىن جاقسى بىلۋلەرى كەرەك ەدى. سوندىقتان ۇلى قاعان يۋان اۋلەتىنەن بۇرىن قىتايدا بولعان مەملەكەتتىك ەمتيحاندى قايتا ەنگىزدى.
بۋيانتۋدىڭ جاساعان تاعى ءبىر وزگەرىسى 1311-جىلى جارعۋچي دەپ اتالاتىن جانە دالالىقتاردىڭ قىلمىسىنا قارايتىن بي قىزمەتىن جويۋ بولدى. سونىمەن بىرگە جازبادا بۋيانتۋ حاننىڭ رەفورمالارىنان كەيىن يۋان سارايىندا قىتايلاردىڭ ىقپالى ارتا تۇسكەندىگى ايتىلادى.
«1320-جىلى بۋيانتۋ حان قايتىس بولدى. كەزىندە كۇلىك حانمەن جاساعان كەلىسىمىنە ساي بۋيانتۋدان كەيىن تاققا كۇلىك حاننىڭ بالاسى وتىرۋى كەرەك ەدى. ءبىراق بۋيانتۋ حان سوزىنەن اينىپ، ءوز بالاسى ءشيدىبالانى مۇراگەرى رەتىندە قالدىردى»، دەپ تۇيىندەلگەن ماقالا.
اۆتور: ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
