بۇگىن - الاش ارىسى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى دۇنيەگە كەلگەن كۇن

تاعدىرلى تۇلعانىڭ ءاليحان باستاعان الاش مايدانىنىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەنىن بۇگىنگى ۇرپاق جاقسى بىلەدى. ءاليحاننىڭ ەڭ سەنىمدى ەكى سەرىگىنىڭ ءبىرى بولعان ءمىرجاقىپتىڭ اتاقتى «ويان، قازاق» ولەڭى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇرانىنا اينالعانى بەلگىلى.

تۇرىك حالقىنىڭ ۇلى قايراتكەرى اتاتۇرىكتىڭ «ويان، تۇرىك» دەپ ۇرانداۋىنىڭ ءتۇپ-توركىنىندە ءمىرجاقىپتىڭ ولەڭى جاتىر. ءمىرجاقىپ وزگە دە الاش قايراتكەرلەرىندەي ءوز ءومىرى مەن اماندىعىنان بۇرىن، ەلدىڭ بوستاندىعىن، ۇلتتىڭ دەربەستىگىن ءبىرىنشى كەزەككە قويدى.

ⅩⅩ عاسىردىڭ باسى - پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قالىڭ ەلدى سۇلىكتەي سورىپ، قازاقتىڭ قىسىلتاياڭ شاققا تۇسكەن كەزى بولاتىن. بۇل احۋال سول تۇستاعى قازاقتىڭ بەتكە ۇستار زيالى ازاماتتارىنىڭ نامىسىن قامشىلادى.

قارۋ الىپ، الىپ يمپەرياعا قارسى شىعۋ جەڭىسكە جەتكىزبەيتىنىن الاش ارىستارى وتە جاقسى تۇسىنگەن ەدى. سول ءۇشىن رۋحانيات پەن ىزگىلىكتى قارۋىنا اينالدىرعان قايراتكەرلەر ۇلتتىق- دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ جولىن قاراستىردى.

تاريحشى مامبەت قويگەلدىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، سول تۇستاعى «قازاق» گازەتىن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قارىمدى قالامىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول ەڭبەكتەرىندە بەلگىلى تاريحشى ءمىرجاقىپ تۋرالى:

«ول وتە جىلدام ءارى وتە وتكىر تاقىرىپتاردى جازعان. «قازاق» گازەتى سونداي ساپادا، سونداي بيىكتەن كورىنۋىنە، مەنىڭشە، بىردەن-ءبىر ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنا قارىزدار. جالپى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى - قازاق جۋرناليستيكاسىن جاڭا ساپاعا كوتەرگەن ادام» دەگەن پىكىر ايتادى.

1909-جىلى ءمىرجاقىپتىڭ تۇڭعىش ولەڭدەر جيناعى قازان قالاسىندا «ويان، قازاق!» دەگەن اتپەن باسىلىپ شىعادى. قازاق قوعامى ىشىندە رۋحتى ولەڭنىڭ ىقپالى وتە اسەرلى ەدى. «ويان، قازاقتىڭ» ولەڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتىپ، ۇران رەتىندە قولدانىلۋى - ءمىرجاقىپتىڭ وتتى سوزدەرى ادالدىق جولىندا جۇرەگىن جارىپ شىعىپ، ۇلتىنىڭ شىنايى جاناشىر بولعانىن دالەلدەيدى.

الاشوردا ۇكىمەتى تاريحي ساحناعا شىققان 1917-جىلى ءمىرجاقىپ ۇكىمەتتىڭ بەلدى مۇشەسى، ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ باعدارلاماسىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. 1916-جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس زاردابىن تارتىپ، قىرعىنعا ۇشىراعان ەلگە كومەكتەسۋ ماقساتىندا سەمەي «جانار» جاردەم قورىن قۇردى.

1921-1922-جىلى قازاق دالاسىن اشارشىلىق جايلاعاندا ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بىرنەشە ايدا 15 مىڭ باس ءىرى قارا جيىپ، ۇلەستىردى. الاش ارىسى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىعىن كەڭەستىك «قىلمىسكەر» ۇكىمەت مويىنداي دا، كەشىرگەن دە جوق.

1928-جىلى ول قاماۋعا الىنىپ، ەكى جىلدان كەيىن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. كەيىن سوت ۇكىمى ون جىل اباقتى جازاسىمەن اۋىستىرىلدى. بەلومور-بالتىق ارناسىنداعى لاگەردە جازاسىن وتەگەن ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1935-جىلى اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمدى.

اۆتور: ايان بەكەن ۇلى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى