اق دامبال - (اڭگىمە). بەيسەن سۇلتان ۇلى
راس ايتام، راقىم بۇل تاقىرىپتا ويلاماي-اق قويعانىم دۇرىس دەپ بىلەدى. ويتكەنى، بۇگىنگە دەيىن ەسىنەن كەتپەيتىن العاشقى ماحابباتىنىڭ جولى اق دامبالمەن كەسىلىپ ەدى... اڭگىمەنى باسىنان باستايىق.
راقىمنىڭ بالا كۇنى عوي سول. اۋىل ورتالىعىنا سوناۋ الىستاعى كۇزەۋلىكتەن بەسىنشى سىنىپ وقۋعا كەلدى.
1 -قىركۇيەككە تاياعان ۋاقىتتا قىردا وتىرعان مالشىلاردىڭ بالالارىن ماشينامەن الىپ كەلەتىن. كوكتەمدە قوزى، جايلاۋدا قوي، كۇزەۋدە لاق جايۋدان شارشاعان بالالاردىڭ مەكتەپ ماشيناسى كەلگەندە قۋانبايتىندارى از بولادى. ول ۋاقىتتا باقتاشى بالالارىنىڭ كوبى مەكتەپتىڭ ورتاق تاماقتاندىراتىن اسحاناسى بار جاتاقحاناسىندا تۇرىپ وقيتىن.
سوعان راقىم العاش رەت كەلىپ جەتتى. ءبىر بولمەدە جەتى بالا تۇرادى ەكەن: ابزال، تەگىسبەك، جۇمان، مۇرات، جاقسىلىق، قۋان جانە راقىم. بالالاردىڭ ءبارى ۇيدەن كورپە- جاستىقتى الا كەلگەن ەدى. بارلىعى ءبىر تاپشاندا جاتادى دەپ شەشىلدى. ءبارى رەتتەلدى، كورپەلەر سالىندى. ءارقايسىسىنىڭ ورنى بەلگىلەندى. باعىنا جاراي ءدال ورتاسىنان ورىن ءتيىپ، راقىم ءماز بوپ وتىر. اڭگىمەنىڭ قىزىعى كەشتە جاتاردا شىقتى. بولمەلەستەرى كيىمدەرىن شەشىپ جاتۋعا ىڭعايلاندى.
قاراسا بارلىعىنىڭ ىشكيىمى بازاردان العان كولسون، تەك راقىمدىكى عانا اپاسى تىگىپ بەرگەن اۋى ءتۇپ-ءتۇزۋ كادىمگى قازاقي اق دامبال. ءبىرىنشى كۇنى بىلدىرمەي كەتتى. ەكىنشى، ءۇشىنشى، ءتورتىنشى كۇنى دە. ءبىر كۇنى جاتار الدىندا وڭ جاعىندا جاتقان ابزال اياعىمەن تەۋىپ قالماسى بار ما. ول ءبارىن ۇمىتىپ، اتىپ تۇرەگەلىپ ابزالمەن جاعالاسا كەتتى.
- ءما انانى قارا، انانى، - دەپ باسقالاردىڭ نازارى ەكەۋىنىڭ جاعالاسىندا ەمەس، راقىمنىڭ اق ىشتانىنا اۋىپ، شۋلاپ كەتىپتى. - مىناۋىڭ شالدار سياقتى اق دامبال كيەدى ەكەن ەي، - دەپ وتىر تەگىسبەك. بۇل ءسوزدى ەستىگەندە راقىمنىڭ بەتى وت بولىپ كەتتى. نەشە كۇننەن بەرى جاسىرىپ جۇرگەن «قۇپياسى» اشىلىپ قاپتى. سەكىرىپ بارىپ كورپەسىنە كىرىپ كەتتى. ال جاتاقتاستارى اق دامبالدىڭ اڭگىمەسىن «تارتقىلاپ» جاتىر.
ءدال قاسىندا جاتاتىن مۇرات دەگەن بالا: - نەگە دۇكەننەن ترۋسي الماعانسىڭ، دەپ قۇتقۋىرلاپ قويماي جاتىر. اق ىشتانىن اقتاپ الارعا ءسوز تاپپاعان راقىم بازاردان الۋعا اقشا بەرگەن دەيىن دەسە، اقشاسى جوق. مەندە بار ەدى، جىرتىلىپ قالىپ وسىنى كيىپ شىققانمىن دەيىن دەسە ول وتىرىك. ونىڭ ۇستىنە ءويتىپ ايتايىن-اق دەپ نەشە وقتالسادا، وسى بولمەدە جاتقان جاقسىلىق دەگەن كورشىنىڭ بالاسى جازداي بىرگە سۋعا شومىلعاندا راقىمنىڭ نە كيىپ جۇرگەنىن بەسكە بىلەدى. اۋەلى دەسەڭ، ول دا ءبىر رەت ايتىپ كۇلگەن.
بىرنەشە جىل بۇرىن شومىلۋعا بارعاننان ونىڭ بازاردان العان ىشكيىممەن جۇرەتىنى بەلگىلى. سونى الىپ بەرۋدى ۇيدەگىلەرگە ءبىر ەمەس بىرنەشە رەت ايتقانى ەسىندە. ءبىراق ولار بولسا، «ونى ناعىلاسىڭ، كەيىن الىپ بەرەمىز. قازىر سەنىڭ دامبالىڭدى كىم كورىپ جاتىر؟» دەپ بەتىن قايتارىپ تاستاعان. سونىمەن راقىم كورپەدەن باسىن شىعارا الماي جاتىپ ۇيىقتاپ كەتىپتى. تاڭەرتەڭ تۇرعاندا ءجۇزى كۇندەگىدەي جارقىن ەمەس، ءبىر نارسەگە كىنالى ادامداي باسىن تومەن سالا بەرەدى.
بەتىن جۋىپ تۇرىپ، وعان جامان ءبىر كۇدىكتى وي كەلدى. مىنالار مەكتەپتە ايتسا نە بولامىن دەگەن. قۇداي ساقتاپ سىنىپتا ەشكىم بۇل تاقىرىپ تۋرالى اۋىز اشپادى. ءبىراق سىنىپتاستارىنىڭ اراسىندا كۇندەگىدەي ەمەن- ەركىن جۇرە الماي قالدى. ونىڭ سەبەبى بەلگىلى - ارتىق ءسوز ايتىپ قالسا، بىلەتىن بالالار باسقا جەرىندەگى ەمەس، بۇتىنداعى «كەمشىلىگىن» جايىپ سالىپ، ونى بارلىعى ءبىلىپ قويسا نە بولماق.
اسىرەسە، ونىڭ باستى قورقىنىشى باسقا ەمەس، زەينەگۇلدىڭ (زەينەپ دەپ اتاۋشى ەدى) ءبىلىپ قالماۋى ەدى. ويتكەنى راقىمنىڭ ساباقتاعى بولسىن، باسقاداعى بولسىن بارلىق قۇلشىنىسى وتكەن ءبىر جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن سول ءۇشىن سياقتى ەدى. سەبەپ - وعان دەگەن ىشكى سەزىمى تىلمەن ايتىپ جەتكىزە الماس دەڭگەيگە جەتكەن. سوسىن راقىمدا تاعى ءبىر «كەمشىلىك» بولدى. ول شۇبەرەكتەن جاسالعان شۇلىعى. باسقا بالالاردىڭ بارىندە دۇكەننەن العان بولسا، ونىكى اپاسى قول ماشينەمەن سىرىپ تىككەن شۇبەرەك بايپاق (راقىمنىڭ اۋىلىنداعىلار وسىلاي اتايتىن - اۆت.).
بۇل دا ول ءۇشىن وڭاي بولعان جوق. ءبىر جىل دەگەندە ارەڭ قولى جەتتى. ال بازاردان الىپ كيەتىن ىشكيىمنىڭ ءبىر جارىم جىلدان كەيىن بارىپ عانا يەسى اتاندى. ادامنىڭ قولى نەگە جەتپەسە(ول زات بولماشى نارسە بولسادا) سودان بيىك اسۋ بولمايدى ەكەن. دەمالىستا ۇنەمى كوشەگە شىعىپ دۇكەندەردى ارالاپ كەلەتىن راقىمنىڭ ەكى كوزى قاشاندا دۇكەندەگى جانىندا ەكى تال سىزىعى بار، كولسون سەكىلدى ۇزىن ترۋسي(ول كەزدە بالاردىڭ كوبى سوندايىن كيەتىن) مەن شۇلىقتارعا تۇسە بەرەتىن. سولارعا قاراپ «شىركىن مىنالاردى قاشان الار ەكەنمىن، ەگەر ىشكيىم مەن شۇلىق السام ءارقايسىسىنان مىندەتتى تۇردە ەكىنى الماسام» دەپ ىشتەي قيالدايتىن. ءبىراق ونىڭ بيىل قول جەتەدى دەگەن ءۇمىتى از، ويتكەنى ۇيدەگىلەردىڭ نە ايتاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى: «ونى ناعىلاسىڭ. كەيىن الىپ بەرەمىز».
سونداي-اق، التىنشى سىنىپتا وقيتىن اعاسى دا ونىڭ جاعدايىندا-تۇعىن. سوندىقتان ارمان الىستا. بالالاردىڭ ءبىرىنىڭ ەسىنە ءتۇسىپ كەتپەسىن دەپ الاڭدايتىن ول، ءار كۇنى كەشتە جاتاردا كوپ سويلەمەي، كورپەسىنە سۇڭگىپ كەتەدى. سويتۋمەن تاسباقاداي جىبىرلاپ ءبىر جارىم جىل ءوتتى. التىنشى سىنىپتى وقىپ جۇرگەن.
ءبىر كۇنى بولمەسىندە وتىر ەدى، سىرتتان تەگىسبەك جۇگىرىپ كىرىپ: - سەنى داربازانىڭ الدىندا اتاڭ شاقىرىپ جاتىر، - دەدى. راقىم قۋانىپ كەتتى. ويتكەنى «ءوتىنىشىن» بىرەر اي بۇرىن ايتقاندا، اتاسى اۋىل جاققا بارعاندا الىپ بەرەمىن دەگەن. سودان بەرى اتام قاشان كەلەر ەكەن دەپ ءجيى ويلاپ جۇرەتىن. سۇيىكتى اتاسى كەلسە مىندەتتى تۇردە الىپ بەرەدى. سەبەبى ول كىسى جارىقتىق سونداي اقكوڭىل جان ەدى. ەسىكتەن اتىپ شىعىپ، زۋلاعان بويى جەتىپ باردى. اتاسى از-كەم حال-جايىن سۇرادى دا «جاڭا دۇكەننەن ساعان ەكى ىشتان العانمىن» دەپ ۇزىن قارا شاپانىنىڭ قالتاسىنان پاكەتكە سالىنعان «التىننان ارداقتى، كۇمىستەن سالماقتى» سانالعان ارمانىن سۋىرىپ الىپ شىقتى.
سونداعى قۋانىشىندا شەك بولساشى. قازىرگى كەزدە رەكەڭنىڭ جاسى قىرىققا جۋىقتاپ، ارادا جيىرمادان استام جىل وتسەدە ول قۋانىشى ەسىنەن ءالى كەتپەيدى. بەرگەن زاتتى الا سالىپ، ءتىپتى قوش ايتۋدى دا ۇمىتىپ، الدى-ارتىنا قاراماي زىمىراي جونەلدى. بولمەسىنە بارىپ كيەيىن دەسە وندا بالالاردىڭ بىرنەشەۋى بارىن بىلەدى. كەشتە ءبىراق كيۋگە ءتوزىم قۇرعىر جەتەر ەمەس. ەكى قولىنا ەكەۋىن ۇستاپ الىپ، جاتاقحانانىڭ ارت جاعىنداعى تەرەكتەردىڭ اراسىنا قاراي جۇگىرگەن كۇيى كىرىپ كەتتى. ەشكىمنىڭ كوزىنە ىلىنە بەرمەيتىن ءبىر جەردى تاۋىپ، اپىل- عۇپىل شالبارىن شەشتى، ىشىندەگى تالاي ۋاقىتتان بەرى نەرۆىسىنە ءتيىپ بىتكەن اق دامبالدى لاقتىرەەەپ جىبەرىپ، بازار ترۋسيىنىڭ ءبىرىن كيىپ الدى.
ءداپ- ءدال. ريزاشىلىندا شەك جوق. ءومىرى بازار ىشكيىمىن كيىپ كورمەگەن راقىمدا ەس قالمادى. بۇتىنا كيگەنى بويى مەن قوسا جانىن جىلىتىپ بارا جاتقان سياقتى سەزىنە بەردى. «ەندى جاقسى وقيمىن، جاقسى وقيمىن!» دەپ قايتا قايتا كۇبىرلەپ قويادى. شەشكەن كيىمدى سىنعان كىرپىشتىڭ استىنا بۇكتەپ بۇكتەپ باستى دا جاتاققا قايتىپ كەتتى. ودان بەرى اللا بۇيىرتىپ تالاي جاقسى كيىم كيدى عوي. الايدا ازابىن كوپ تارتقان سول اق دامبالدىڭ اۋىرەشىلىگى ەسىنەن ءبىر كەتەر ەمەس.
***
راقىمنىڭ 4-سىنىپ وقىپ جۇرگەننەن بەرى قاتتى جاقسى كورەتىن قىزى زەينەپ پارەللەل سىنىپتا وقيدى. ونى الىستان كورسە دە عاجاپ ءبىر كۇيگە ەنۋشى ەدى. وعان ءسوز سالۋعا قازىرگى كەزدە جوسپارى جوق بولعانمەن، بولاشاقتاعى جارقىن كۇندەرىن سونىمەن عانا ولشەيتىن سياقتى. زەينەپتە مەكتەپ جاتاقحاناسىندا تۇرعانىمەن باسقالارعا ونىڭ كيىم- كيىسى، ءجۇرىس- تۇرىسى مۇلدە ۇقسامايتىن. ساباقتا ەڭ ۇزدىك وقۋشى. راقىم ءۇشىن زەينەپتىڭ ءوزى عانا ەمەس، جاقىن تۋىستارىدا ەلدەن ەرەك سىندى سەزىلەتىن. ول اسىل ارمانىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن، بولاشاق «جارىنىڭ» الدىندا قاشاندا جاقسى جىگىت بولىپ كورىنۋگە بارىن سالاتىن.
وتكەندە دەكلاماتسيا وقۋ جارىسىندا جۇلدەلى ورىندى العاندا راقىم سىيلىق ساحناسىنا شىعىپ تۇرىپ، كوپتىڭ اراسىنان كوزى تەك زەينەپكە عانا تۇسكەن. ول زەينەپتىڭ قۋانا شاپالاق سوعىپ تۇرعانىن كورىپ قاتتى ماساتتانىپ جۇرگەن. مەكتەپتىڭ «قاۋاشاق» گازەتىندە جاريالانعان ولەڭدەرى دە ەكىنشى ورىندى الۋى راقىم ءۇشىن زەينەپتىڭ الدىنداعى ماڭىزدى ۇپايدىڭ ءبىرى بولىپ ەدى. ويتكەنى ساباق ارالىعىندا وقياتتان جولىعىپ قالعان زەينەپ «راقىم، سەن ولەڭدى جاقسى جازادى ەكەنسىڭ عوي» دەگەن.
زەينەپتىڭ بۇنداي جىلى لەبىزى راقىمدى اسپانعا ءبىراق شىعارعانداي كۇيگە كەلتىرگەن.
راقىمنىڭ ساباق ارالىعىندا قالىپقا اينالعان ءبىر ادەتى بار. ول ءار ساعات سايىن زەينەپتىڭ سىنىبى جاققا باراتىن. ماقساتى ونى ءبىر كورىپ قالۋ. راقىم ءار اپتانىڭ سەنبى كۇنىن جاقسى كورەتىن. سەبەبى سول كۇنى زەينەپتىڭ سىنىبىمەن بىرگە سەنبىلىككە شىعۋشى ەدى. ەكى سىنىپ قاتار بارىپ، اۋلانى، تەرەكتەردىڭ اراسىن تازالايتىن. سول تازالىققا شىعاتىن ءبىر ساعاتتىق ۋاقىتتى راقىم تاعاتسىزدانا كۇتەتىن.
راقىم اق دامبالدان «ازات بولىپ»، دۇكەننەن العان ترۋسيدىڭ كايفىمەن جۇرگەن كەزى ەدى. ەكى سىنىپتىڭ بالالارى كەزەكتى سەنبىلىككە وراي تەرەكتەردىڭ اراسىندا تازالىق جاساپ جاتقان. راقىم بۇرىنعى ادەتىنشە اۋىلداستىعىن بۇلداپ زەينەپتىڭ جانىنا بارىپ، ونى-مۇنى ايتقان بولىپ جۇرگەن.
الدەن ۋاقىتتا بىرەۋدىڭ ايقايلاعان داۋىسى ەستىلدى. قاراسا ءوزىنىڭ بولمەلەسى جۇمان ەكەن. قولىندا ۇزىن اعاشى، ۇزىن اعاشتىڭ باسىندا ىلگەن ءبىر نارسەسى بار.
- ەي بالالار، مىناۋ نە ەكەنىن بىلەسىڭدەر مە، مىناۋ؟ بۇل دامبال. بۇل كىمدىكى دەپ ويلايسىڭدار؟ - دەدى وزانداپ. سىنىپتاستارى:
- ول كىمدىكى، كىمدىكى - دەستى شۋلاپ.
- بۇل راقىم دەگەن شالدىكى، ول شال ءبىزدىڭ سىنىپتا وقيدى، ءبىزدىڭ بولمەدە تۇرادى. مىناۋ تۋرا سونىكى، - دەدى. ول وتكەندە... وسى سياقتى سوزدەر ايتىلىپ جاتتى. جۇماننىڭ «جارناماسىنان» جەر بوپ كەتكەن راقىم جۇگىرگەن كۇيى بولمەسىنە كىرىپ كەتتى. ول ءۇشىن بۇدان اسقان ماسقاراشىلىق جوق ەدى. جۇماننىڭ بۇل دالباسالىعى ءوزىنىڭ كىرشىكسىز بالالىق ىشكى سەزىمىنە، لاي توگىپ كەتكەندەي بولدى. ارتىنان جۇمانمەن توبەلەستى، كوپ ۋاقىت وكپەلەپ ءجۇردى. ءبىراق، ونىڭ ءبارى زەينەپتىڭ الدىندا اقتاپ الا المايدى عوي. ايتىلعان نارسە ايتىلىپ كەتتى. ءسويتىپ ول العاشقى بالا ماحابباتىمەن قوش ايتىستى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز كوپ ۋاقىتقا دەيىن ايىپتى ادامداي زەينەپ تۇرعان جەردەن قاشاتىن ادەت پايدا بولدى.
اۆتور بەيسەن سۇلتان ۇلى 1981 -جىلى قىتايدىڭ التاي ايماعى شىڭگىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2001 -جىلى قازاقستانعا كەلگەن. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن جانە ماماندىعى بويىنشا بىرنەشە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جۇمىس اتقارعان. قازىر «قازاقپارات» ح ا ا- دا قىزمەت ىستەيدى.
دەرەككوزى: adebiportal.kz
