مىڭ اۋرۋعا شيپا: بودەنە جۇمىرتقاسىنىڭ پايداسى

 ال، تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، شىڭعىس حاننىڭ ءوزى جارالى جاۋىنگەرلەرىنە جۇدىرىقتاي عانا بودەنەنىڭ جۇمىرتقاسىن ىشكىزىپ، اياققا تۇرعىزعان ەكەن.

ويتكەنى، بودەنەنىڭ ەتى دە، جۇمىرتقاسى دا مىڭ ءتۇرلى دەرتكە داۋا. ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ، اعزانى ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردان قورعايدى. ال، ءدامى ءتىل ۇيىرەدى، ءارى تويىمدى. دالىرەك ايتساق، كادىمگى تاۋىق جۇمىرتقاسىنا قاراعاندا، ءبىر گرامم بودەنە جۇمىرتقاسى قۇرامىندا ا جانە D دارۋمەندەرى ەكى ەسە كوپ، دەپ جازادى muslim.kz.

B توبىنداعى دارۋمەندەر دە اناعۇرلىم، ياعني التى ەسە، فوسفور، كالي جانە تەمىر ءتورت- بەس ەسە جوعارى. بۇل ديەتالىق ونىمدە مىس، كوبالت، نيكوتين قىشقىلى مەن امين قىشقىلى دا مول. تاعى ءبىر دالەلدەنگەنى، بودەنە جۇمىرتقاسى تاۋىقتاردىكىنە قاراعاندا ميكروبتاردان تازا كەلەدى. بۇل عالىمداردى ءالى كۇنگە دەيىن قايران قالدىرۋدا.

ءونىمنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى - ءوز قاسيەتىن جويماي ۇزاق ساقتالۋىندا. بولمە تەمپەراتۋراسى جاعدايىندا ايعا جۋىق، ال توڭازىتقىشتا 60 تاۋلىككە دەيىن ساقتاۋعا بولادى.

بودەنە جۇمىرتقاسىنىڭ ەمدىك قاسيەتى

 ماماندار بودەنە جۇمىرتقاسىن اسىرەسە، بالالارعا، قارتتارعا، اياعى اۋىر جانە ەمىزۋلى بالاسى بار ايەلدەرگە، سىرقات جانە ءالسىز جاندارعا ءجيى تۇتىنۋعا كەڭەس بەرەدى. سەبەبى، بۇل ءونىمنىڭ ادامنىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرىپ، سەرگىتەتىن قۋاتى مول. ناقتىلاساق، بودەنە جۇمىرتقاسى مىناداي اۋرۋلارعا تاپتىرماس ەم:

باس اۋرۋىنا؛

دەمىكپە مەن تۋبەركۋلەزگە؛

قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلىپ جانە ءتۇسىپ كەتۋىن رەتتەيدى؛

بۇيرەك، وكپە، اسقازان، ىشەك اۋرۋلارىن، اسقازان جاراسىن جازادى؛

فوسفور، كاليي، تەمىردىڭ اسەرىنەن ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جاقسارادى؛

انەمياعا؛

ساۋلە اۋرۋلارىنا؛

بورتپە پەن دياتەزدەن قۇتقارادى؛

سالقىن تيۋ مەن تۇماۋعا؛

بۇلشىق ەت پەن سۇيەكتەردى قاتايتادى؛

بالانىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ارتتىرادى؛

ديەتا كەزىندە ارىقتاۋعا، اعزانىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە كومەكتەسەدى.

راديونۋكلەيدتى تۇزدار مەن اۋىر مەتالداردى اعزادان تازارتادى؛

ادامدى جاسارتاتىن قاسيەتكە يە (بودەنە جۇمىرتقاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن تيروزين امين قىشقىلى كوسمەتيكا سالاسىندا ەڭ قات ءونىم سانالادى) ؛

سونىمەن قاتار، جۇمىرتقانىڭ ارشىلعان قابىرشاعىن تاستاماي جۋىپ، گاز نەمەسە «اسەل» پەشىندە ءسال كەپتىرىپ، كوفە ۇنتاقتاۋشىدان وتكىزۋگە بولاتىندىعىن قولدانعاندار ايتۋدا. ولار دايىندالعان ۇنتاقتى ىرىمشىك، ايران، تاماققا، بولماسا سۋعا ءبىر ءشاي قاسىقتان قوسىپ ىشۋگە كەڭەس بەرەدى. ويتكەنى، ونىڭ قۇرامىندا 90 پايىز كالتسي مەن 27 ميكروەلەمەنتتەر بار. ال زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك، ءدارىحانالاردا ساتىلاتىن كالتسيلەرگە قاراعاندا بودەنە جۇمىرتقاسى قابىعىنداعى كالتسي ادام اعزاسىنا وتە ءسىڭىمدى. بۇدان باسقا، ول اعزاعا اسا قاجەت مىس، فتور، كۇكىرت، كرەمنيي، مىرىشقا باي. سوندىقتان ۇساقتالعان جۇمىرتقا قابىعىن بالالار مەن جۇكتى كەلىنشەكتەرگە ۇسىنعان ابزال. اعزاداعى كالتسييدىڭ مولايىپ، سۇيەكتەردىڭ قاتايۋىنا يگى ىقپالىن تيگىزەدى. تىستەردىڭ مارجانداي ءتىزىلىپ، بۇلىنبەۋىنە دە اسەر ەتەدى.

ال، جۇمىرتقا قۇرامىنداعى لەتسيتين زاتى قانداعى حولەستەريندى تومەندەتەدى. ەگەر تاۋلىگىنە بودەنەنىڭ 4-5 جۇمىرتقاسىن تۇراقتى تۇتىنسا، ەر ادامنىڭ بەلىندەگى قۋاتى ارتادى. ءبىراق تا، جۇرەك دەرتىنىڭ اتەروسكلەروز تۇرىمەن اۋىراتىندار مەن ونىڭ الدىن الۋشىلار بودەنە جۇمىرتقاسىن از مولشەردە قولدانعانى ابزال.

جاپونداردان ۇلگى الساق...

ەكولوگياسى ناشار ايماقتىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن بودەنەنىڭ جۇمىرتقاسى وتە پايدالى ەكەن. بودەنە تۋرالى ەلىمىزدەگى العاشقى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ اۆتورى، قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتى مۇحتار بايباتشانوۆتىڭ ايتۋىنشا، چەرنوبىل اپاتىنان كەيىن عالىمدار اپات ايماعىندا رادياتسيادان جاپا شەككەن بالالاردى ءبىر ورتالىققا جيناپ، تاجىريبە جۇرگىزەدى. ءبىر توپتىڭ بالالارىنا ءبىر اي بويىنا بودەنەنىڭ جۇمىرتقاسىن شيكىلەي ىشكىزسە، ەكىنشى توپتاعى بالالارعا جۇمىرتقا بەرمەيدى. ءبىر ايدان سوڭ جۇمىرتقا ىشكەن بالالاردىڭ اعزاسىن تەكسەرگەندە عالىمدار بودەنە جۇمىرتقاسى رادياتسيانى ىدىراتاتىنىن انىقتاعان. مۇرىندارىنىڭ قاناۋى، باس اينالۋلارى توقتاپ، قانداعى گەموگلابيندەرى كوبەيگەن. وسىدان كەيىن كوپشىلىك بودەنە جۇمىرتقاسىن جاپپاي تۇتىنا باستادى.

 عالىم: «بىزدەر بودەنە جۇمىرتقاسىنا تاجىريبە جۇرگىزگەنىمىزدە، ونىڭ دارۋمەندىك قۇرامى تاۋىق جۇمىرتقاسىنا قاراعاندا 3-4 ەسە جوعارى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك» ، -  دەپ سەنىمدى تۇردە ايتىپ وتىر. ال مۇنى جاپوندار ءبىلىپ قانا قويماي، ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا قولدانعانىن ايتادى. ءتىپتى، مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا كۇنىنە ەكى بودەنە جۇمىرتقاسى تەگىن تاراتىلىپ بەرىلەدى.

«كەزىندە ا ق ش جاپونياعا اتوم بومباسىن تاستاپ، ۇلكەن ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراتقاننان كەيىن، جاپوندىقتار بودەنەنىڭ ادام بويىنداعى رادياتسيانى ىدىراتاتىنىن ءبىلىپ، مىندەتتى تاماق راتسيونىنا ەنگىزگەن. سول كەزدە ءاربىر جاپون بالاسى تاڭەرتەڭ مىندەتتى تۇردە بودەنە جۇمىرتقاسىن شيكىدەي ىشەتىن بولعان. وسىنىڭ ارقاسىندا جاپون حالقى دەنساۋلىعىن تۇزەپ، ويلاۋ قابىلەتىن دامىتتى. بۇگىندە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كوشىن باستاپ كەلەدى. بودەنە جاپون حالقىن قۇتقارىپ قالدى دەسەك تە بولادى» ، - دەيدى مۇحتار بايباتشانوۆ اقپارات قۇرالدارىنىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا.

جاپوندىقتار بودەنە جۇمىرتقاسىن تۇراقتى تۇتىنعان ناۋقاستىڭ قاتەرلى ىسىكتىڭ وزىنەن ءتاۋىر بولاتىنىن دالەلدەگەن كورىنەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا جاپونيادا بودەنە شارۋاشىلىقتارى جاقسى دامىعان. بۇل ەلدە جىلىنا 19 ميللياردقا جۋىق بودەنە جۇمىرتقاسى وندىرىلەدى. كەرەك دەسەڭىز، بودەنەنى زەرتتەيتىن ورتالىقتار، ينستيتۋتتار قۇرىلعان. سونىمەن قاتار، بۇگىندە قىتاي، ءۇندىستان، گەرمانيا جانە باسقا دا ەلدەر بودەنە ءىسىن جانداندىرۋعا قاتتى كوڭىل بولگەن.

بودەنە جۇمىرتقاسىن شيكىلەي، قايناتىلعان، قۋىرىلعان، پەشكە سۋسىز پىسىرىلگەن كۇيىندە پايدالانۋعا بولادى. ونى ءتۇرلى سالاتقا قوسساڭىز دا ءوز ەركىڭىز. بوتقاعا، كارتوپ ەزبەسىنە نەمەسە سورپاعا دا قوسۋعا بولادى. ەڭ دۇرىسى، بارىنەن پايدالىسى - شيكى كۇيىندە ءىشۋ. سوندا ول ءوزىنىڭ ايرىقشا دارۋمەندەرىن ساقتاپ قالادى.

توقەتەرى، بودەنە ەتى مەن جۇمىرتقاسى سىرقات ادامنىڭ جازىلۋىنا، دەنى ساۋ ادام ءۇشىن اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى. تازا، ءارى تابيعي ازىقتى كۇندەلىكتى قولدانساق، كوپ شىعىنسىز ءتۇرلى دەرتكە قارسى تۇرا الاتىنداي دەنساۋلىعىمىزدى نىعايتۋعا بولادى. بۇگىندە «حاننىڭ اسى» سانالاتىن بۇل ءونىم دۇكەن سورەلەرىندە تولىپ تۇر. ەندەشە، تۇتىنۋشىلار قالاعانىنشا ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىگى بار.

اينۇر قازماعامبەتوۆا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى