قانىشەر كانديۋريننىڭ ەسىمى قاشانعا دەيىن دارىپتەلمەك - وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋ
* * *
تويحانالار سانى - 300، سپورت مەكتەپتەرى - 14، بۇل ويلاندىرماي ما؟ - وڭتۇستىك قازاقستان گازەتى
«بەلگىلى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ «شىمكەنتتە كۇنىنە 30 مىڭ ادام تويدا جۇرەدى» دەپ ايتقان ەكەن. قيسىنعا كەلەدى. شىمكەنتتەگى تويحانالاردان جىل ون ەكى اي توي ۇزىلمەيدى. ءتىپتى، كۇنىنە 2-3 توي وتكىزەتىن تويحانالار بار.
«تويدا شاشىلايىق» دەيتىن قازەكەمنىڭ پەيىلىن كاسىپكەرلەر دە بىلىپ العان. تويحانا سالىپ، داۋلەتىن ارتتىرۋدان جارىسىپ ءجۇر. شىرايلى قالامىزدا ءار كوشەنىڭ بويىندا 2 تويحانادان بار دەسەك، جالعان ەمەس. الايدا، تويحانا سالىپ جارىسىپ ءجۇرىپ، جاستارعا كەرەك دۇنيەلەردىڭ ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلىپ قالعانىن اڭعارماعاندايمىز». بۇل تۋرالى «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى جازادى. ماقالا اۆتورى شىمكەنتتىكتەردىڭ توي جاساۋ سالتىنا وزگەلەر قىزىعا قارايتىنىن ايتىپ، توي تويلاۋدان الدىنا جان سالمايتىن تويشىل قاۋىمنىڭ بۇگىنگى بەتالىسىن سارالاعان ەكەن.
گازەتتىڭ جازۋىنشا، بۇگىندە ءبىر عانا شىمكەنت قالاسىندا 300-گە جۋىق تويحانا مەن سالتانات سارايى بار. ءتىپتى تويحانا بيزنەسى - «عاسىر بيزنەسىنە» اينالعان. شىمكەنتتىك اسابالاردىڭ دا سانىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. توي ۇيىمداستىراتىن پروديۋسەرلىك ورتالىقتار دا ەشكىمگە «دەس بەرمەيدى».
«توي جاساۋدان، تويحانا سالۋدان شارشامايتىن شىمكەنتتە بالالارعا ارنالعان سپورت مەكتەپتەرىنىڭ سانى قانشا ەكەنىن بىلەسىز بە؟ بار- جوعى - 14! تويحانالاردىڭ 5 پايىزىنا دا جەتپەيدى. ول مەكتەپتەردە 9280 بالا سپورتپەن شۇعىلدانادى. بۇل ميلليونعا جۋىق حالقى بار شاھاردىڭ 0,1 پايىزىن عانا قۇرايدى».
ايتپاقشى بۇل تەك تويحانالار عانا. ال ولاردىڭ سىرتىندا مەرامحانا، كوڭىل كوتەرەتىن كافە، تۇنگى كلۋبتاردىڭ سانى سپورت مەكتەپتەرىن 20 ەسە وراپ الادى ەكەن. سوسىن جۋرناليست الگى سپورت الاڭدارىنىڭ جاعدايىنا دا شولىپ، كەيبىر سارايلار مەن الاڭدارعا كىرۋ باعاسىنىڭ قىمبات ەكەنىن العا تارتادى.
«سپورت الاڭدارى كوممەرتسيالىق پايدادان گورى ۇلتتىڭ، حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قىزمەت ەتسە يگى» دەيدى اۆتور.
كونديۋريننىڭ ەسىمىن قاشانعا دەيىن دارىپتەيمىز؟ - ديدار گازەتى
شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتى شەكارا بويىنداعى ەلدىك ماسەلەنى كوتەرىپتى. وندا دا نەگىزگى تاقىرىپ شەكارا زاستاۆاسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ. بۇرىننان ايتىلىپ، تالاي زەرتتەلىپ جۇرگەنىنە قاراماستان شىعىستاعى شەكارانىڭ ءبىر نۇكتەسى قازاق ءۇشىن قاساڭ كەزەڭدەردى ەسكە سالاتىن، جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا «قاندىقول قاراقشى» سانالاتىن كانديۋريننىڭ اتىمەن ءالى اتالادى ەكەن.
ماقالا اۆتورى وسى ماسەلەنى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ شاراپاتى تيەدى دەگەن ۇمىتپەن كوتەرگەنگە ۇقسايدى. «تارباعاتاي وڭىرىندە وتكەن عاسىردىڭ 20-30- جىلدارىندا ەلدىڭ شەكارادان كورگەن قياناتى جونىندە كوپ ايتىلادى. مۇنداعى ءبىر زاستاۆانىڭ ۆ. كونديۋرين ەسىمىمەن اتالۋىنا دا ەلدىڭ نارازىلىعى قاتتى. بۇل ماسەلە جيىنداردا دا ايتىلىپ، ۇكىمەتكە ۇسىنىستار دا بەرىلىپ جاتادى. ءبىراق زاستاۆانىڭ اتىن وزگەرتۋ قانشا قاۋزاسا دا ىسكە اسپاي- اق كەلەدى» دەيدى اۆتور.
ماقالادا ناقتىلى دەرەكتەر، فاكتىلەردى كەلتىرىپ، كونەكوز قاريالاردىڭ سوزىنە دە جۇگىنىپ، زاستاۆانىڭ قۇرىلۋ تاريحىنان باستاپ، ونداعى قاسىرەتتى وقيعالاردى دا سۋرەتتەيدى. «اۋدانىمىزدىڭ تورىندە ورنالاسقان زاستاۆاعا اتى بەرىلگەن ۆاسيليي كونديۋريندى تارباعاتاي جۇرتى حالىققا جاپپاي جاسالعان قياناتتى جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ ءبىرى دەپ تانيدى. ءبىر كەزدەرى بىزدەر پيونەر بوپ، «باتىر شەكاراشى ۆ. كونديۋريننىڭ» ەرلىگىن دارىپتەپ جۇرگەن كەزدىڭ وزىندە كەيبىر ۇلكەندەر «قانىشەر قاندىىرىڭ (كونديۋرين)» جايىندا كۇڭكىلدەپ قانا ايتاتىن. سونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ اپپاق، كىرشىكسىز بالا كوڭىلىمىزگە كۇدىك قالدىرىپ، سول قوعامنىڭ اسىرە ادىلدىگىنە دەگەن سەنىمىمىزگە سەلكەۋ تۇسىرەتىن».
ايتا كەتەرلىگى، رەسمي دەرەك بويىنشا 1931 -جىلى 8 - ماۋسىمدا بولىمشە كومانديرى سەرجانت ۆ. كونديۋرين مەن قىزىل اسكەر سەمەن پەتروۆ قارۋلى قاراقشىلارمەن ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تابادى. ولار زاستاۆا ماڭىنا قۇرمەتپەن جەرلەنەدى. 1965 -جىلى زاستاۆاعا م ق ك- ءنىڭ شەشىمىمەن ۆ. كونديۋريننىڭ ەسىمى بەرىلگەن. رەسمي دەرەكتە ايتىلعانداي قاراقشىلارمەن اتىسىپ قازا تابۋ ەرلىك ەكەنى داۋسىز. الايدا ماقالا اۆتورى كونەكوزدەردىڭ اڭگىمەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، وقيعانىڭ باسقاشا وربىگەنىن، ءتىپتى قازاققا تىزەسى ابدەن باتقان قاراقشى كونديۋريندى بەس قازاق ازاماتى اڭدىپ ءجۇرىپ قولعا ءتۇسىرىپ، ازاپتاپ ولتىرگەنىن العا تارتادى.
«قورعانسىز ەلدىڭ قىرعىنى قورعانىس مينيسترلىگىن ويلاندىرماي ما؟ » دەپ ساۋال تاستاي وتىرىپ، ماقالادا زاستاۆانىڭ اتىن يەلەنگەن تۇلعاعا قاتىستى شىندىقتى اشۋعا ۇمتىلىس بايقالادى.
«وسى اۋىلدىڭ حالقى، كارى- جاسى تۇگەل كونديۋرين جونىندەگى اشى شىندىقتى جاقسى بىلەدى. جىل وتكەن سايىن ەلدىڭ وعان دەگەن وشپەندىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن دا بايقاپ ءجۇرمىز. بىرنەشە رەت ۇكىمەتكە جازباشا سۇرانىس تا بەردىك. ول جاقتان «زاستاۆانىڭ اتىن وزگەرتۋ ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزدا ەمەس، ول قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە»، - دەگەن جاۋاپ تا الدىق» دەپ جازادى اۆتور.
ماقالادا شەكارانىڭ شىندىعىن كوزىمەن كورگەن، قازىرگى 80-90-دى القىمداعان قاريالاردىڭ اڭگىمەسىنە دە ورىن بەرىلەدى. ولاردىڭ ءبارى دەرلىك: «كونديۋريننىڭ قازاققا قىلماعان قياناتى، سالماعان لاڭى جوق قوي»، - دەپ وتىرادى ەكەن.
ءتىپتى كونديۋرين جاسادى دەگەن كەيبىر ايۋاندىقتاردى ايتۋعا اۋىز، جازۋعا قول بارمايتىنداي. ماقالانى تۇيىندەي كەلە، اۆتور شەكارا زاستاۆاسى قاندىقول قاراشىنىڭ اتىمەن اتالماۋى ءتيىس دەگەندى العا تارتىپ، كەرىسىنشە وسى ءوڭىردى اق نايزانىڭ ۇشىمەن، اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن جاۋدان ازات ەتىپ، ۇرپاعىنا تابىستاعان باتىرلار اتىمان اتالسا دەگەن تىلەگىن جەتكىزەدى.
كوكسەڭگىردەگى ۇڭگىر - سىر بويى گازەتى
قىزىلوردا وبلىستىق «سىر بويى» گازەتى ءداستۇرلى تۇردە ءوڭىردىڭ ەرەكشە ءارى كيەلى ورىندارى تۋرالى ماقالالار سەرياسىن جاريالاپ كەلەدى.
بۇل جولى دا وقىرماندى «كوكسەڭگىر توبەسىندەگى» ۇڭگىرگە ۇڭىلتەدى. كوكسەڭگىر توبەسىنىڭ ۇزىندىعى 18 شاقىرىم ەكەن. «ۇڭگىر توبەنى باتىستان شىعىسقا قاراي بەتتەپ كەلە جاتقاندا 14- شاقىرىم تۇسىندا كورىندى. كولىكپەن جاقىنداعاندا ۇڭگىردىڭ ۇلكەن ەكەندىگى بىلىنگەندەي بولدى. الايدا، جاقىن بارىپ قاراعانىمىزدا، كوپ جىلدان كەيىن ۇڭگىر ءىشى قۇلاعان ەكەن».
جازۋىنشا، بۇل ءبىر كەزدەرى اتتى كىسى ەركىن كىرىپ شىعاتىن ۇلكەن ۇڭگىر بولعان. كۇن ىستىقتا ۇڭگىر ءىشى سالقىن ءارى تەرەڭ ەكەن. وسىعان كىرىپ- شىعىپ جۇرگەندەر قىش قۇمىرانىڭ سىنىقتارىن، جەبە ۇشتارىن، قانجار پىشاقتار تاۋىپ العان ەكەن.
«ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويى بولعان سوڭ كوشپەندىلەر نەمەسە وسى جەردى تۇراق ەتكەندەر ادەيىلەپ قازعان بولۋى مۇمكىن. بۇدان بولەك، بۇل ۇڭگىر قاشقىندار مەكەنى بولعان دەگەن بولجامدار دا بار» دەپ جازادى سىر بويى گازەتى.
كاراتە - توبەلەس ەمەس، تۇنىپ تۇرعان تانىم، فيلوسوفيا! - «AQ JOL» گازەتى
قوعام جاڭالىقتارىنا بەيىمدەلىپ، اتاۋىن جاڭعىرتىپ، رەبرەندينگكە ۇمتىلعان «AQ JOL» گازەتىندە مەيرام ابەن ۇلىمەن سۇحبات جاريالانىپتى. ءبىر كەزدەرى ك س ر و كەڭىستىگىندە كاراتەنىڭ ءداۋىرى دۇرىلدەگەن شاقتا قازاقتىڭ نەبىر مارقاسقا جىگىتتەرى شىعىس جەكپە- جەگىنىڭ قىر- سىرىن مەڭگەرگەن بولاتىن.
مەيرام ابەن ۇلى سولاردىڭ بىرەگەيى. ماقالادا ك س ر و- داعى كاراتە تاريحىنان باستاپ، قازاقستاننان شىققان العاشقى شەبەرلەرى تۋرالى سىر اقتارىلادى. سولاردىڭ ءبىرى مەيرام ابەن ۇلىنىڭ ەستەلىكتەرى بەرىلەدى. سونىمەن قاتار، كاراتەنىڭ جۇرت بىلە بەرمەيمىن قىرلارىنا دا توقتالادى. «كاراتەنىڭ نەگىزگى ءتورت ءتۇرى ءارى ۇستانىمى بار دەسەك قاتەلەسپەيمىز. العاشقى ءتۇرى بويىنشا ادام تىنىس جولدارىن رەتتەيتىن جاتتىعۋلاردى جاساپ، ەمدىك- ساۋىقتىرۋ گيمناستيكالارىنا نازار اۋدارادى. سپورتتىڭ بۇل تۇرىمەن اۋەستەنگەندەر تۇلا بويىنداعى پسيحولوگيالىق تەپە- تەڭدىكتى قالىپتى بالانستا ۇستاپ تۇرا الادى». ال كەيىپكەردىڭ كاراتە تۋرالى ءوز دۇنيەتانىمى ءتىپتى بولەك.
«رۋحاني ۇيلەسىم تۇرعىسىنان الىپ قاراساق، كاراتە - موتسارتتىڭ ۇزدىك كلاسسيكالىق تۋىندىلارىمەن ۇندەسەدى. موتسارتتىڭ عالامات تۋىندىلارى سەكىلدى كاراتە دە ءارى سىمباتتىلىقتى، تازالىقتى، بەكزاتتىقتى، تەرەڭ تانىمدى تالاپ ەتەتىن كىرپياز ونەر. انىعى سولاي. كاراتەنى كوشە توبەلەسىمەن شاتاستىرىپ جاتاتىندار قاتتى قاتەلەسەدى. بۇل - ناعىز ونەر!» دەيدى ول.
- سوققىڭىزدىڭ سالماعىن ەسەپتەپ پە ەدىڭىز؟
- ءيا، كەزىندە اياقپەن 280 كەلىگە دەيىن باراتىن.
- نە ايىرماشىلىق بار، بوكسشىلاردىڭ سوققىسى جويقىن كەلەدى عوي...
- كاراتەدە باستىسى - جىلدامدىق. ال بوكسشىلاردا يتەرمە كۇش بولادى. ياعني، ينەرتسيا. بۇل سوعان دا بايلانىستى. كاراتەدە دەنەدە گارمونيا ساقتالۋى ءتيىس»...
سارايشىقتاعى جۇمىس الاڭىنان ادام سۇيەكتەرى شىقتى - نە حابار؟!
«نە حابار؟ !» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، اتىراۋ وبلىسىنداعى ەجەلگى سارايشىق قالاسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءجۇرىپ جاتقان جايىق جاعاسىن بەكىتۋ كەزىندە جۇمىس الاڭىنان ادام سۇيەكتەرى شىققان. سۇيەكتەر ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ، سىزبالارى سىزىلىپ الىنعاننان كەيىن جينالىپ، اۋىل ماڭىنداعى بەيىتكە قايتا جەرلەنەدى.
ايتا كەتەرلىگى، جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى اپاتتى جاعدايداعى قازبا ورنىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى بيىلدان باستاپ قولعا الىندى. ول جۇمىستار 2020 -جىلعا دەيىن جالعاساتىن بولادى.
«قازىرگى ۋاقىتتا اياقتالعان قازبا ورىندارىن رەستاۆراتسيالاۋ باستالىپ كەتتى. وسى قازبا جۇمىستارىنا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ارحەولوگ زەينوللا ساماشيەۆ عىلىمي جەتەكشىلىك ەتۋدە. ال، جاعانى بەكىتۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ جاتقان مەردىگەر كومپانيانىڭ وكىلدەرى كەلەر جىلدىڭ باسىندا جۇمىسىن اياقتاماقشى» دەپ جازادى گازەت.
تۇمشالانۋ تۇتاستىققا زيان - اقتوبە گازەتى
«اقتوبە» گازەتىنىڭ وقىرمانى، زەينەتكەر وبلىستىق گازەتتە جاريالاعان ماقالاسىندا وڭىردەگى كەلەلى ماسەلەگە نازار اۋدارادى. اقساقال گازەت بەتىندە وبلىستاعى ءبىرقاتار ىلگەرىلەۋشىلىكتەر تۋرالى ايتا كەلە، «حالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» جوباسىن ەرەكشە اتاپ وتەدى.
«الايدا ءبىزدىڭ ءالى دە بولسا وسى ۋاقىتقا دەيىن كۇشىمىز كەلمەي جۇرگەن ءىس بار. ول - قوعامدا جاستاردىڭ بەت- اۋزىن تۇمشالاپ، قارا جامىلۋى. ارينە، بۇل - قازاققا جات نارسە. وسىنداي جاستارىمىزدىڭ وزگە ءدىننىڭ سويىلىن سوعۋى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى كۇنى ءۇشىن ابىروي اپەرمەسى انىق» دەيدى.
وقىرماننىڭ پايىمىنشا، ۇستەرىنە تۇتاستاي قارا جامىلعان قازاق جاستارىنىڭ بۇل قادامى قوعامعا زيانىن كەلتىرىپ وتىر. بۇل رەتتە اۆتور «وتكەن تاجىريبەنى» دە ەسكە سالا كەتەدى.
«سوندىقتان وسىنداي كەلەڭسىز ىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگاندار ولاردىڭ ارقايسىسىمەن جەكە- جەكە ءىس جۇرگىزىپ، اڭگىمەلەسۋى كەرەك. ولاردى دۇرىس جولعا قويا ءبىلۋىمىز قاجەت. سەبەبى، ءبىزدىڭ سالت- ءداستۇرىمىز، ءدىنىمىز، ادەت- عۇرپىمىز تاڭعالارلىق. ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت ءبىلدىرۋ - قازاقتىڭ ىقىلىم زاماننان بەرى قالىپتاسقان قاسيەتى. جاستارىمىز وسى قاسيەتتەن ارىلماۋى كەرەك» دەيدى اۆتور.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
