ايەل قانداي بولسا - ۇلت سونداي بولادى
قازاق قىزى دەگەن ءسوز، بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ انامىز، ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ جارىمىز، ۇشىنشىدەن، مىنا ءبىز سياقتى جاسى ۇلكەيگەن ادامدار ءۇشىن ءوزىمىزدىڭ قىزىمىز عوي. ال ايەل قانداي بولادى - ۇلت سونداي بولادى! ارعى زامانداردا قازاقتىڭ قۋاتتى بولۋى، قۇدىرەتتى بولۋى، وسىنشاما بايتاق جەردى الۋى - ەڭ الدىمەن سول قازاق قىزىنىڭ ارقاسى. قازاق ايتقان عوي، الىپ انادان تۋادى دەپ. قازاقتىڭ الىپ انالارى الىپ ۇلدار تۋعان. ەلدىڭ رۋحىن ۇستاعان، وشاعىن تۇتەتكەن. ەر- ازاماتتىڭ باسىن سىيلاعان. جاس ۇرپاققا تاماشا تاربيە بەرگەن. سونىڭ ارقاسىندا قازاق ەرەسەن كۇشتى حالىق بولىپ، وسىنشاما بايتاق جەردى يەلەنىپ، ۇلى مەملەكەت قۇرعان. اڭگىمەنى قازاقتىڭ ارعى تاريحىنان باستايتىن بولساق، حالىق اراسىندا قانشاما ۇلى قىزدار وتكەن، نەبىر دانا انالار ءومىر سۇرگەن، ەل بيلەگەن تالاي عاجايىپ قىزدارىمىز جاساعان. ال ەندى قازىرگى قازاق قىزى قانداي دەگەن ءبىر زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. كوبىنە- كوپ بۇرىنعى قازاقتىڭ قىزى، ارىرەك ۋاقىتتا، ماسەلەن، ارعى زامانداردى ايتپاعاندا، وسىدان قىرىق- ەلۋ جىل بۇرىن جاقسى ەدى؛ كەيىن ولار كىشكەنە توزىڭقىراپ، ءوز دەڭگەيىندە كورىنە الماي كەتتى دەگەن تۇرعىدا پىكىر ايتىلادى. مەن مۇلدە كەرىسىنشە ويلايمىن.
البەتتە، ءبىزدىڭ جاستىق كەزىمىزدەگى قىزدار جامان ەدى دەۋگە بولمايدى. مىسالى ءۇشىن، مەن ستۋدەنت بولعان 1950- جىلداردىڭ اياعى مەن 1960 -جىلداردىڭ باس كەزىندە قازاق قىزدارى وتە ادەپتى بولاتىن، ءبىراق زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي تىم تۇيىق ەدى. قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسپايتىن. ولاردىڭ يباسى، ادەبى، ءتارتىبى - ونىڭ ءبارى جاقسى؛ بۇل ءۇي ىشىندىك جاعدايدان، وت باسى- وشاق قاسىنان كوپ اسا بەرمەيتىن. ارينە، و كەزدە دە قازاقتىڭ عالىم قىزدارى بولدى. مەملەكەتتىك قايراتكەر دارەجەسىنە جەتكەن قىزدار بولدى. ءبىراق و تۇستا قازاق قىزدارىنىڭ مۇنداي بەلسەندىلىگى جاپپاي سيپات العان جوق. قازىر ولاردىڭ باعى اشىلعان ەڭ ءبىر جاقسى ۋاقىت دەپ ويلايمىن. بۇگىندە، قاراپ وتىرساق، بيزنەس سالاسىندا قانشاما قىزدار ءجۇر. مينيستر بولىپ وتىرعان، دەپۋتات بولىپ وتىرعان قارىنداستارىمىز بار. كەيىندە قازاقتىڭ ۇلدارىنان گورى قىزدارى كوبىرەك وقيتىنى بايقالادى. بۇلار كومپيۋتەردى يگەرۋدە دە ايتارلىقتاي العا وزىپ كەتتى - كەز كەلگەن بانككە نەمەسە مەكەمەگە بارساڭىز، الدىڭىزدان قازاقتىڭ قىزى شىعادى. ودان سوڭ قازاق قىزى بۇرىنعىدان گورى ايرىقشا اشىلا تۇسكەن، ەركىن، ەلىمىزدىڭ سوناۋ ادەبىن، يباسىن، تاربيەسىن ساقتاي وتىرىپ، مىنا بۇگىنگى ەۋروپالىق حالىقتاردىڭ، باتىستاعى ايەل زاتىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن كەرەمەت يگەردى. ارينە، ولاردىڭ ناشار ادەتتەرىنەن دە اينالىپ وتە المادىق. كەيىنگى كەزدەردەگى تولىپ جاتقان كينونىڭ كەرى ىقپالى بار، وزگە دە جاعىمسىز كورىنىستەر سالقىنىن تيگىزبەي قويمادى، ونىڭ ءبارىن ايتىپ، قازاتىن بولساق، كوڭىلىمىز كىرلەنەدى؛ ايتكەنمەن، سونشالىقتى ءبىر سۇمدىق دارەجەدەگى جامانشىلىققا قازاق قىزى ءالى ۇرىنا قويعان جوق دەپ سانايمىن. جانە ولاردىڭ الداعى ۋاقىتتاعى بولاشاعى وتە زور بولاتىنىنا سەنەمىن. ول ءۇشىن قىزدارىمىز ەجەلگى ۇلتتىق ءداستۇردى زاماننىڭ جاقسى ۇردىستەرىمەن ءساتتى ۇيلەستىرە بىلۋگە ءتيىستى. ەڭ باستىسى - اللا- تاعالا ايەل، ەركەك قىلىپ جاراتقاندا ءارقايسىنىڭ جەكە- جەكە مىندەت- پارىزىن بەلگىلەپ بەرگەن.
بۇگىندە سول فۋنكتسيانىڭ ءبىرازى ءداۋىردىڭ اعىمىنا قاراي وزگەردى. بۇرىن، مىسالى ءۇشىن، ارعى زاماندا ەر ادام جورىقتا جۇرەتىن، كەيىنگى كەزدە قىزمەت اتقاردى، ءسويتىپ ءۇي ءىشىن، بالا- شاعانى اسىراۋعا مىندەتتى بولدى. ايەل وتباسىندا وتىردى. مىنە، وسى ءۇردىستىڭ كەيبىرى جاڭا زاماندا بىرتىندەپ اۋىسىپ كەتتى. ايتالىق، قازىر كەلىندەردىڭ كەيبىرى سىرتتا ءجۇرىپ اقشا تاپسا، ولاردىڭ كۇيەۋلەرى ۇيدە وتىرىپ بالا باعاتىن جاعدايلار كەزدەسىپ تۇرادى. وسىنداي احۋالعا سايكەس ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنداعى ەرلى- زايىپتى جاستاردىڭ جىگىتتەن گورى ايەلىنىڭ تابىسى مولىراق بولۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي نارسەگە ەشقانداي تاڭ قالىپ، ارتىق- كەم دەۋدىڭ قيسىنى جوق. ءبىر عانا وزگەرمەيتىن قاعيدا بار، ول - ايەل ادامنىڭ انا بولۋ مۇمكىندىگى. ەشقاشان ەشبىر دانىشپان ەركەك بالا تاۋىپ كورگەن ەمەس. ال ەڭ ناشار ايەل بالا تابا الادى! حالىقتىڭ بولاشاعى، حالىقتىڭ ءوسۋى، ەلدىڭ كەلەشەگى ايەلدىڭ انالىق كوزقاراسىنا بايلانىستى. ارعى ۋاقىتتا قازاقتىڭ قىزدارى كوپ بالالى بولدى. انا بولۋ دەگەن وتە ارداقتى مىندەت ەدى. الايدا تاعى دا زاماننىڭ ىڭعايىمەن، كەلەشەكتە «ءبىر بالا، ەكى بالادان ارتىق تۋۋدىڭ كەرەگى قانشا نەمەسە، ءتىپتى، بالانىڭ قاجەتى نە» دەيتىندەر شىعۋى مۇمكىن. ەگەر قازاق ايەلى وسىنداي باعىت ۇستاناتىن بولسا، وندا ءبىزدىڭ حالقىمىز ءسوزسىز قۇردىمعا كەتەدى! قازىر بۇكىل ەۋروپا حالقى كەمىپ جاتىر. اناۋ دامىعان دەگەن حالىقتار، ماسەلەن، اعىلشىنىڭىز، نەمىسىڭىز، يتاليانىڭىز... قاي- قايسى بولسىن، تۇرعىندارىنىڭ سانى جاعىنان جىلما- جىل ازايىپ بارادى. رەسەيدە دە ونداعى ايەلدەر ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتىن ۇمىتۋى سالدارىنان جىل سايىن ورىس حالقى 1 ميلليونعا كەمي تۇسەتىنى ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش ودان دا ءارى قاراي قۇلدىراي بەرۋى عاجاپ ەمەس. ال قازاق حالقى، قالاي دەگەنمەن، ەسكى ءداستۇرىن ءبىرشاما ساقتاعاندىقتان، ءوز دارەجەمىزدە ءوسىپ- ءونىپ جاتىرمىز. ءبىراق قازاقتىڭ قىزى انالىق پارىزىن ەستەن شىعارسا، ءوزىنىڭ شاڭىراق، وتباسى ۇيىتقىسى ەكەنىن ۇمىتسا نەمەسە جاڭاعىنداي ءبىر بالامەن شەكتەلسە، بۇل قاۋىپ ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تاعدىرىندا ورنى تولمايتىن اپاتقا الىپ كەلەدى. سوندىقتان، قىزدارىمىز، مەيلى، قوعامدىق قىزمەتىن اتقارسىن، سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ انالىق مىندەتىن ەشقاشان ۇمىتپاسىن دەگىم كەلەدى.
ەلىمە تەك قانا يگىلىك، جاقسىلىق تىلەيتىنىم تۇسىنىكتى؛ ۇلتتىق داستۇردەن قول ۇزبەي، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ادەت- سالتتى بەرىك ساقتاۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار، قايتالاپ ايتسام، قازاق قىزى قانشالىقتى وقىسا دا، قانداي جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرسە دە، ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ انا بولاتىنىن، ياكي انا ەكەندىگىن، حالىقتىڭ بولاشاعى وزىنە قاراپ تۇرعاندىعىن، سول ءوزىنىڭ ءبىر نەگىزگى انالىق پارىزىن، حالقىنىڭ الدىنداعى ەڭ ءبىر قاستەرلى مىندەتىن ەستەن شىعارماۋعا ءتيىستى. ولاردىڭ بولاشاقتاعى ءومىرى ءارقايسى ءسابيسىز، بالاسىز نۇرلى بولمايتىنىن ەرتە تۇيسىنگەنى ءجون. ءبىزدىڭ قىزدارىمىز قالايدا كوپ بالالى بولۋعا ءتيىستى. قازاقتىڭ قىزى بارلىق كەزەڭدەردە دە ءوز حالقىنىڭ ۇلىلىعىنا ۇيىتقى بولىپ كەلدى، ولار الداعى ۋاقىتتا دا ءوزىنىڭ وسىناۋ جوعارى بيىگىنەن كورىنە بەرەدى دەگەن سەنىمنەن اينىمايمىن.
قۇلتولەۋ مۇقاش
elanasy.kz
