قازاقستانداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىلىم ورداسى
تومەندەگى «نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» د ب ب ۇ ستۋدەنتتەر ىستەرى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۆيتسە- پرەزيدەنتى قاديشا نۇردىلدا قىزى مەن بولعان سۇحبات- اڭگىمەدە عىلىم، تەحنولوگيالار، كاسىپكەرلىك، مەديتسينا، مەملەكەتتىك باسقارۋ، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ەل كوشباسشىلارىنىڭ جاڭا بۋىنىن وقىتۋعا باعىت الىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇگىنگى تىنىس- تىرشىلىگى ءسوز بولادى.
- قاديشا نۇردىلدا قىزى، نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم، عىلىم سالاسىنداعى زاماناۋي دەڭگەيى كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا. حالىق ونىڭ قانداي دارەجەگە جەتكەنىن كورىپ وتىر. دەگەنمەن، وقۋ ورنىنىڭ قازىرگى ناقتى تىنىس- تىرشىلىگى جايىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
- بۇگىندە نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى تولىققاندى ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدى. مۇندا قازىر 4360 ستۋدەنت وقيدى. ءۇش مىڭنان استام باكالاۆر بار، ونىڭ ىشىندە 700 ستۋدەنت فاۋندەيشي باعدارلاماسى (ۋنيۆەرسيتەت الدىنداعى دايارلىق) بويىنشا وقىپ جاتىر. مىڭنان استام ماگيسترانت جانە 99 دوكتورانت بار.
ۋنيۆەرسيتەت جىلدان جىلعا ءوسىپ وركەندەپ، قاناتىن كەڭ جايىپ كەلەدى. كوپكە بەلگىلى، وقۋ ورنىندا 8 مەكتەپ بار، ءبىز ونى فاكۋلتەتتەر دەپ اتايمىز. بيىل جاڭا مەكتەپ جۇمىس ىستەي باستادى. ول - تاۋ- كەن ءىسى جانە جەر تۋرالى عىلىمدار مەكتەبى. ونىڭ مىندەتى قازىر ساتبايەۆ اتىنداعى قازۇ ت ز ۋ نەمەسە ەلىمىزدىڭ شىعىسى مەن باتىسىندا، ورتالىق قازاقستاندا، ايتالىق قاراعاندىداعى وزگە دە تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرىن قايتالاۋ ەمەس، ءبىزدىڭ ماقساتىمىز مۇلدە بولەك.
بىرىنشىدەن، مۇندا وقيتىندار وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە دۋالدى ءبىلىم الاتىن ينجەنەرلەر ەمەس، بۇلار اعىلشىن تىلىندە وقيتىن، وتە كۇشتى تەوريامەن، سىني جانە تالداۋ ىلىمىمەن قارۋلانعان جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلەر. وزگە جوعارى وقۋ ورىندارى دايارلايتىن مامانداردان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن مامانداردىڭ ايىرماشىلىعى، ولار تەك تەحنيكالىق ماماندىقتى وقىپ قانا قويمايدى، بىزدە ليبەرالدى ءبىلىم دەگەن كومپونەنت بار. ولار گۋمانيتارلىق ءبىلىم الادى، ءار ستۋدەنت قازاق ءتىلىن جانە قازاقستان تاريحىن وقۋعا مىندەتتى.
فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتار ءۇشىن ستۋدەنتتەر الەم تاريحىن جانە وزگە تىلدەردى تاڭداي الادى. ماسەلەن، قىتاي، فرانسۋز، نەمىس، كورەي تىلدەرى ستۋدەنتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. ارينە، جاس بۋىن الدىنا پەرسپەكتيۆالىق ماقساتتار قويىپ، سوعان ۇمتىلادى. كەز كەلگەن شەتەل ءتىلىن مەڭگەرۋى ولاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ۇلعايتا تۇسەدى. سولاي بولىپ تا جاتىر. ستۋدەنتتەر قازىردىڭ وزىندە ءتورت ءتىلدى بىلەدى. قازاق- تۇرىك ليسەيىن ءبىتىرىپ كەلگەندەر تۇرىك تىلىندە ەركىن سويلەيدى. ورىس ءتىلى، قازاق ءتىلى، اعىلشىن ءتىلى بار. وسى جەردەن ايتا كەتەيىن، ۋنيۆەرسيتەت مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتىپ، ۇيرەتۋگە باسا ءمان بەرەدى.
ءسويتىپ، ستۋدەنتتەرىمىز ءتورت تىلدە ەركىن سويلەپ، پىكىر الماسادى. سوندىقتان دا ولار باسەكەگە قابىلەتتى. سودان بولار ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەردىڭ 80 پايىزى وقۋدى بىتىرگەن سوڭ التى اي ىشىندە بىردەن جۇمىسقا ورنالاسادى. ديپلوم العان تۇلەكتەرىمىزدىڭ ءبىر بولىگى جۇمىس ىستەۋگە ىنتالى بولسا، ەندى ءبىر بولىگى وقۋىن جالعاستىرعاندى قالايدى. اسىرەسە باكالاۆريات باعدارلاماسى بويىنشا وقۋدى ءتامامداعاندار وسىلاي ىستەيدى.
ماقتان ەتەتىن ءبىر ءىسىمىز - ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى، ەكىنشى، ءۇشىنشى جىلعى تۇلەكتەرى الەمنىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا قابىلداندى. МIT، ستەنفورد، كاليفورنيا سياقتى وزگە دە ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىز از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا امەريكا، ۇلى بريتانيا، كورەيا، قىتاي جوعارى وقۋ ورىندارى، ءتىپتى كورول ابدوللانىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى بار. بيىل ابدوللا ۋنيۆەرسيتەتى ءبىزدىڭ باكالاۆرياتتار ءۇشىن ماگيستراتۋرانى بىلاي قويىپ، بىردەن دوكتورانتۋرادا تەگىن وقۋعا 12 گرانت ءبولدى. ستۋدەنتتەرگە بەس جىلعا ستيپەنديا بەرىلدى. بۇلاردان باسقا يتاليا، گەرمانيا ەلدەرىنىڭ وقۋ ورىندارى بار. تۇلەكتەرىمىز، اسىرەسە گەرمانياداعى ماگيستراتۋرادا وقۋدى قالايدى. سەبەبى نەمىس ۋنيۆەرسيتەتتەرى ءداستۇرلى ينجەنەرلىك مەكتەبى قالىپتاسقان وقۋ ورىندارى. بۇل ءبىزدى قۋانتادى. ويتكەنى جاستار بولاشاقتى، پەرسپەكتيۆانى جاقسى بىلەدى.
- نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مارتەبەسى عىلىمي- زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى بولعاندىقتان، عىلىمي زەرتتەۋ ءۇشىن ءتۇرلى گرانتتار تارتۋ ماقساتىندا بەلسەندى جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. وسى ىزدەنىستەردىڭ، عىلىمي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى قانداي؟
- ناتيجەلەر قازىردىڭ وزىندە بار دەۋگە بولادى. عىلىم ءبىر كۇندە جاسالمايدى. وعان ۇلكەن ىزدەنىستەر كەرەك. ماسەلەن، بىزدە قازىردىڭ وزىندە قالىپتاسقان، وتە جاقسى باتارەيا ينستيتۋتى بار. ونى پروفەسسور ج. باكەنوۆ باسقارادى. ءال- فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى. شەتەلدە جۇمىس ىستەگەن عالىم، قازىر وسىندا. اڭگىمە بۇل جەردە ونىڭ ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن جاس عالىمدار توبىمەن بىرلەسىپ جاساعان باتارەيا عىلىمي جوباسىن كوممەرتسيالاندىرۋىندا بولىپ تۇر.
سونداي- اق گەنەتيكا سالاسىندا دا ىلكىمدى ىزدەنىستەرگە نازار اۋدارادى. عىلىم جانە ءومىر ورتالىعى بيە سۇتىنەن يوگۋرت جاساۋدى قولعا الدى. وسى ءونىمنىڭ ۋنيۆەرسيتەت سورەلەرىندە پايدا بولاتىن كۇنى الىس ەمەس. بۇل ادامدار دەنساۋلىعىنا، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا يگى اسەرىن تيگىزەتىن ءونىم بولارىنا سەنىم مول. وزگە دە سالالار بويىنشا، گۋمانيتارلىق سالادا، ەكونوميكادا، عىلىم جانە تەحنولوگيا مەكتەبىندە روبوتتىق تەحنيكا، كومپيۋتەرلىك عىلىمدار باعىتىندا ىزدەنىستەر وتە جاقسى جۇرۋدە. ارينە، ءبارى ءبىر دەمدە ناتيجە بەرە قويمايدى. زەرتحانالاردا ول جۇمىستاردى اياقتاۋ بىرنەشە جىلدارعا سوزىلادى.
وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك، ۋنيۆەرسيتەت ءوز مارتەبەسىنە ساي ستۋدەنتتەردى مىندەتتى تۇردە عىلىمعا تارتۋ جاعىن ا باسا كوڭىل بولەدى. ماسەلەن، پروفەسسور وزىمەن- ءوزى جالعىز عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىسار ەدى، ءبىراق ودان عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ستۋدەنتتەردى تارتۋ تالاپ ەتىلەدى. ستۋدەنتتەر زەرتحانالاردا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى، تاجىريبەلەر جاساپ، ونى سيپاتتاپ جازادى، جەتەكشى پروفەسسورىمەن بىرگە ماتەريال جاريالايدى. بۇل باكالاۆريات ءۇشىن وتە ءتيىمدى. ويتكەنى ولار ءتورتىنشى كۋرستىڭ اياعىندا دايىن مامان بولىپ شىعادى.
جىل سايىن امەريكانىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرى وقۋ بىتىرگەن 20 تۇلەگىمىزدى بىردەن دوكتورانتۋراعا (PHD) قابىلدايدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ باكالاۆرلار سونداي بىلىمگە لايىقتى، سول وقۋ ورىندارىنىڭ لەكسيالارىن تىڭداعان، وقىعان. قازىرگى تاڭدا الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتتەتتەردىڭ ءبارى دە ءوز لەكسيالارىن ونلاين رەجىمىنە قويعان. ءبىز دە وسى باعىتقا بەت الىپ كەلەمىز.
نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاجىريبەسىن ءبولىسۋ دەگەنىمىز نە، ماسەلەن؟ ءبىز بارىنەن جاقسىمىز، ۇزدىكپىز دەمەيمىز. ءبىز يننوۆاتسيالىق ادىستەردى ورتاعا سالىپ، قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاجىريبە ۇلگىسى رەتىندە ۇسىنۋ ءۇشىن قۇرىلعانبىز. ەشكىمدى وسى تاجىريبەنى قابىلدايسىڭ دەپ ماجبۇرلەمەيمىز. بۇل ءنومىرى ءبىرىنشى ستراتەگيالىق مىندەت، ءبىز ديالوگ، ارىپتەستىك الاڭى سياقتىمىز.
مىسالى، نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى قازىر سۋ پروبلەمالارى جونىندە اگروتەحنيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن بىرلەسىپ ىزدەنىستەر جاساۋعا كىرىستى. ياعني ءبىز بۇل باعىتتاعى بولىنگەن گرانتقا تالاسىپ وتىرعانىمىز جوق، كەرسىنشە، سول جوعارى قۋ ورىندارىمەن بىرگە عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋگە قۇلشىنىس تانىتتىق. ماسەلە باسەكەلەسىپ، وزگەلەردىڭ گرانتىن الۋدا ەمەس، قايتا بىرەگەي كوماندا بولىپ، ورتاق ماسەلەنى شەشۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك. ءسويتىپ، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ۇلكەن گرانتىنا ۇمىتكەر رەتىندە قاتىسۋىمىز قاجەت. وسىنداي جاعدايدا عانا قازاقستاننىڭ عىلىمى ىلگەرىلەيدى. ەگەر اركىم كورپەنى وزىنە تارتىپ، ءار ۋنيۆەرسيتەت ءوز كۇشىنە سەنسە، عىلىمدى العا باستىرۋ قيىن.
قازىر عالىمدار روبوتتىق تەحنيكا جونىندەگى قاۋىمداستىق، سۋ پروبلەماسى جونىندەگى، ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى قاۋىمداستىق دەگەن سياقتى قاۋىمداستىقتارعا بىرىگىپ ىزدەنىستەر جاساۋ يدەياسىن ۇسىنۋدا. ءبىز قازاقستان عىلىمى قاي باعىتتا دامىسا، سول نەگىزدە جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلامىز. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ەنەرگەتيكا سالاسى تۇر. ونىڭ ىشىندە بالاما ەنەرگەتيكا كوزدەرى العى ورىندا. سونداي- اق ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگى، سۋدى تازارتۋ قازاقستان ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلە. ويتكەنى الداعى ۋاقىتتاردا تازا اۋىز سۋى ەلىمىزدە مۇنايدان دا قىمبات بولاتىن كەز تۋادى. وسىنداي جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر، ولارعا جاس عالىمدار تارتىلۋدا.
- جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اۆتونوميالىق ەركىندىگى ولاردىڭ دامۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟ بۇل تاجىريبە سىزدەردە بار عوي. وعان قاراپ وزگەلەر كوشىن تۇزەمەي مە؟
- تاياۋدا الماتىدا بولعانىمدا اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتى اتقارىپ جاتقان جۇمىستاردى كورىپ تاڭعالدىم. يننوۆاتسيالىق ورتالىق، زەرتحانالار قانداي؟ كەيدە بىرەۋلەردەن «نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جاقسى قارجىلاندىرىلادى، بىزدە مۇمكىندىك از» دەگەن سياقتى ورىنسىز پىكىرلەردى ەستۋگە تۋرا كەلەدى. ءبارى وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىنا بايلانىستى، جەتىستىكتىڭ توركىنى ىلكىمدى مەنەدجەرلىك ىزدەنىستە جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتى سونىڭ دالەلىندەي.
قازىر ەلىمىزدەگى استانا اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ سۋ پروبلەماسى بويىنشا ازيا دامۋ بانكىنىڭ گرانتىن جەڭىپ الۋعا ۇمتىلىپ وتىر. ءبىز دە وسى باعىتقا كوڭىل قويۋدامىز. ءبىراق باسەكەلەس ەمەسپىز. بىزدە بۇل ەكى ۋنيۆەرسيتەتتەگىدەي رەسۋرس تا جوق. بۇل ماڭدايالدى ەكى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اتقارعان شارۋالارىن قايتالامايمىز. ەگەر ولاي ىستەسەك، بۇل ادام رەسۋرستارى مەن قارجىنى دۇرىس جۇمساماۋ بولىپ تابىلار ەدى. سوندىقتان ءبىر- ءبىرىمىزدى تولىقتىرامىز.
ارينە، ءبىز ءوز تاجىريبەمىزبەن بولىسەمىز، سول ءۇشىن نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاجىريبەلەرىن قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاراتاتىن شاعىن دەپارتامەنت قۇرىلدى. بۇل ءبىزدىڭ وقۋ باعدارلاماسى جوبالارى عانا ەمەس. جالپى جوعارى وقۋ ورىندارى تىرلىگىندە كوڭىل اۋداراتىن تۇستار از ەمەس. قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرى ءالى دە بولسا كوپ ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابا الماي كەلەدى. ولار، ءتىپتى ءوز عيماراتتارىن زاڭدى تۇردە جالعا بەرە المايدى.
قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىنا قازىرگى جاعدايدا اۆتونوميالىق دەربەستىك كەرەك. ولارعا ەركىندىك بەرۋدەن قورقۋعا بولمايدى. بۇل ولار نە قالاسا، سونى جاسايدى دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە، بۇرىنعىدان دا كوپ جاۋاپكەرشىلىك الادى.
نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ماسەلەن، اۆتونوميالىق دەربەس وقۋ ورنى. ءبىراق قاي نارسەنى قولعا الساق تا ونى زەرتتەپ، زەردەلەپ الامىز. ءبىز قازاقستانعا نە كەرەك جانە الەمدىك ەڭ جوعارى ستاندارتقا نە سايكەس كەلەدى سوعان ءمان بەرەمىز. وسىنداي جاعدايدا عانا جوعارى كاسىبي بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا بولادى.
- كەز كەلگەن وقۋ ورنىنىڭ ءبىلىم، عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىگى ونىڭ وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋىنا تىعىز بايلانىستى. وسى ورايدا نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
- وسى الدىمىزداعى قاراشانىڭ ءتورتىنشى جۇلدىزىندا ءبىز تاعى دا ءوز تۇلەكتەرىمىزدى شاقىرامىز. وقۋ بىتىرگەندەرىنە ءبىر- ەكى جىل عانا بولسا دا ولار مۇندا ۇلكەن ىنتا- ىقىلاسپەن كەلەدى. نەگە؟ ويتكەنى ستۋدەنتتەردىڭ ءومىرى وقۋ ورنى تىرلىگىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەن. بىرەر مىسال كەلتىرەيىن.
ۋنيۆەرسيتەتتەگى تىركەۋ وفيسى - بۇل وقۋ ورنىنىڭ جۇرەگى، باعا قوياتىن جانە كلاستار بويىنشا بولەتىن ورىن. تىركەۋ ءبولىمىنىڭ رۇقساتىنسىز دەرەكتەر بازاسىنا كىرىپ، ەشكىمنىڭ باعاسىن وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. مەن - باسقارۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسىمىن. بىرەۋدىڭ تانىسىنىڭ باعاسىن كوتەرۋ دەگەن مۇلدە بولمايدى، بۇل - قىلمىس. وسىنداي ماسەلەلەر، ادالدىق، پلاگياتتىققا جول بەرمەۋ وزگە ادامدى مورالدىق تۇرعىدا تاربيەلەۋگە نەگىز قالايدى. ەلباسى ايتقانداي، ماسەلە ادامنىڭ ساناسىن وزگەرتۋدە جاتىر. سوندىقتان وزگە ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرگە وسى باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزۋىمىز كەرەك.
ءبىز نەگە اتتەستاتتىڭ ورتا باعاسىنان باس تارتتىق؟ وقۋعا كەلگەن تالاپكەرلەردىڭ 90 پايىزىنىڭ اتتەستاتتاعى ورتاشا باعاسى 5.0 ەكەنىن كورگەندە، بۇل جەردە كۇمان تۋعىزاتىن جاعدايلار بار دەگەن ويعا قالدىق. مەن ەشكىمدى كىنالاعىم كەلمەيدى. ەگەر بالا جاقسى ماتەماتيك نەمەسە فيزيك بولسا ونىڭ ورىس ءتىلى نەمەسە باسقا ءپان بويىنشا باعاسىن ازداپ كوتەرمەلەيدى. بۇلاي بولماۋى كەرەك. سوندىقتان دا وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ەمتيحان رەتىندە حالىقارالىق تەست ەنگىزۋدى شەشتىك. حالىقارالىق تەست بويىنشا جوعارى باعا العان بالالار مەكتەپتە شىن مانىندە جاقسى وقۋشى بولعان. اتا- انالار دا وسى ورايدا بالا بويىنا تابىسقا جەتۋ ءۇشىن تىڭداي ءبىلۋ كەرەك دەگەندى ءسىڭىرۋى كەرەك. جەتىستىك «ءبىر پايىز تالانت، توقسان توعىز پايىز ەڭبەك ارقىلى كەلەدى» دەگەن. ءبىز ستۋدەنتتەردى وسىلاي تاربيەلەيمىز.
ارينە، بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. وقۋعا تۇسكەن بالالاردىڭ 10-20 پايىزى جۇيەلى تۇردە ەڭبەكتەنۋگە ۇيرەنبەگەن، سوندىقتان جۇكتەمە قيىندىقتارىنا توزە الماي وقۋدان شىعىپ قالادى. ولار ويداعانداي، «اۋىردىڭ ءۇستى، جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرۋگە» جول بەرىلمەيدى. بىزدە ساباققا قاتىسۋ 80 پايىزدى قۇراۋى كەرەك. ونى بىلاي قويعاندا، ەمتيحاندار بار جانە ءار اپتا سايىن ءارتۇرلى تەست جۇرگىزىلەدى. سوڭعى ەمتيحان الدىندا بار سىناقتى بىردەن تاپسىرۋعا ستۋدەنتتىڭ مۇمكىندىگى بولمايدى. ءار اپتا سايىن ىزدەنۋگە، ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلەدى. ول پروفەسسورعا ءوزىنىڭ جۇيەلى تۇردە ەڭبەكتەنەتىنىن كورسەتۋى كەرەك.
مىناداي دا جاعداي بولادى. جۇيەلى تۇردە ەڭبەكتەنۋگە ۇيرەنبەگەن تالانتتى بالالار ۋنيۆەرسيتەتتە قالا المايدى. ال قابىلەتى اسا جوعارى ەمەس، ءبىراق ەڭبەكتەنۋگە ۇيرەنگەن بالالار ۇلگەرىپ، وقىپ كەتەدى. بۇل قاراپايىم شىندىق.
- ازىراق كەيىن شەگىنسەك. ۋنيۆەرسيتەت العاش قۇرىلعان كەزدە العان ۇلگىلەرىڭىز، باعىتتارىڭىز ءوزىن- ءوزى اقتادى. بۇگىندە كوپتەگەن الەمدىك كوشباسشى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناس جولعا قويىلعان. وسى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
- نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى العاش قۇرىلعان كەزدە ءبىز وقۋ ورنىنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادىق. 2009 -جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا پرەزيدەنت ۋنيۆەرسيتەتتى 2010 -جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اشۋعا تاپسىرما بەردى. ۋاقىت تىعىز. سول كەزدە شەتەلدىك ساراپشىلار ۇسىنعان ۇلگىلەردىڭ ءبارىن قازاقستان ءۇشىن پايداسى بولمايدى دەپ قابىلدامادىق. سولاردىڭ ءبىرى - كاتار ۇلگىسى ەدى. ولار نە ىستەگەن؟ كاتار امەريكانىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ەلگە شاقىرىپ، سولار ءۇشىن ارنايى قالا سالىپ تاستاعان. امەريكالىقتار كەلىپ، سول جەردە ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالدارىن اشادى. اينالىپ كەلگەندە كاتار وزگە مەملەكەتتىڭ وقۋ ورىندارى فيليالدارىنا اقشا سالاتىن بولىپ شىققان. بالالار سول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ديپلومىن الادى. ءبىراق ەلگە بۇدان ەشقانداي پايدا كەلمەدى.
وسىدان ءۇش- ءتورت جىل بۇرىن كاتاردىڭ ءبىلىم ءمينيسترى كەلگەندە: «سىزدەردىڭ العان ۇلگىلەرىڭىز دۇرىس» دەدى.
ءبىز الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ءار فاكۋلتەتكە، عىلىمي ورتالىقتارعا شاقىردىق، سولاردان ۇيرەندىك. العاشقى بەس جىلدا ولار بىزگە كومەكتەستى، قازىر ءبىز سول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قالىپتاسقان ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز. ولاردىڭ قاتارىندا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتى ( ۇلى بريتانيا)، كولورادو تاۋ- كەن ءىسى مەكتەبى (ا ق ش)، ديۋك ۋنيۆەرسيتەتى (ا ق ش)، سينگاپۋردىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى (سينگاپۋر)، پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتى (ا ق ش)، لوندوننىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىك كوللەدجى ( ۇلى بريتانيا)، ۋوريك ۋنيۆەرسيتەتى ( ۇلى بريتانيا)، ۆيسكونسين مەديسون ۋنيۆەرسيتەتى (ا ق ش)، ارگون ۇلتتىق زەرتحاناسى (ا ق ش) بەركليدەگى لوۋرەنس ۇلتتىق زەرتحاناسى (ا ق ش)، پيتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى بار.
ءبىز ولارمەن زەرتتەۋ سالاسىندا ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەيمىز. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە 435 پروفەسسور ءدارىس وقىسا، سونىڭ 80 پايىزى 55 ەلدەن كەلگەن وقىتۋشىلار. قالعان 20 پايىزى ءوزىمىزدىڭ مۇعالىمدەر. ولاردىڭ 90 پايىزىنىڭ دوكتورلىق دارەجەسى بار.
ايتا كەتۋ كەرەك، ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ماگيسترلاردىڭ ساباق بەرۋگە قۇقى جوق، تەك دوكتورلار عانا ۇستازدىق ەتەدى. ونىڭ وزىندە دوكتورانتۋرانى بىتىرگەن جاستارعا پروفەسسورلىق دارەجە بىردەن بەرىلمەيدى. ول الدىمەن كونكۋرستان ءوتۋى كەرەك. ەكى جىلدا كونكۋرستان وتسە، قابىلدانادى. بۇل ارالىقتا 3-4 كۋرس جۇرگىزەدى. سول ەكى جىلدا ول ءوزىنىڭ جاقسى پەداگوگ ەكەنىن دالەلدەپ شىعۋى كەرەك. بۇل جەردە ستۋدەنتتەردىڭ، ارىپتەستەرىنىڭ، دەكاننىڭ باعالاۋى ەسكەرىلەدى. ەڭ باستىسى - زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاتىسۋى. وسىدان كەيىن عانا ول پروفەسسوردىڭ اسسيسەنتى بولا الادى.
- ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العا قويعان ماقساتتارىنا قاراساق، كوكجيەگى كەڭ سياقتى...
- ءيا، سولاي. ءبىز كوپتەگەن الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ىنتىماقتاستامىز. ستۋدەنتتەر، مۇعالىمدەر الماسامىز. ستراتەگيالىق باستى مىندەتىمىز - قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تاجىريبە ءبولىسۋ.
نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى استانانى تۋريستىك كلاستەر رەتىندە دامىتۋعا دا بەلسەنە قاتىسادى. بۇل ءۇشىن الدىمەن شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى وقۋعا تارتامىز، ەكىنشى ەلوردانى مەديتسينالىق كلاستەرگە اينالدىرۋ قولعا الىنۋدا. شەتەلدىك وقۋ ورىندارىمەن عانا ەمەس، ءتۇرلى عىلىمي ورتالىقتارمەن دە بايلانىس نىعايا تۇسۋدە. ول - جاپونيا، كورەيا، قىتاي... جانە باسقا ەلدەردىڭ عىلىممەن اينالىساتىن نىساندارى.
وتكەن جىلى نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى اليانسىن قۇرۋشىلاردىڭ، نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. اليانسقا ازيانىڭ 15 جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتى مۇشە. ولاردىڭ ساپىندا قىتاي، كورەيا، جاپونيا، تايلاند، تايۆان، ءتىپتى تاياۋ شىعىستاعى اراب ەلدەرىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى دە بار.
ماسەلەن، قاراشا ايىندا تايلاندتا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارىنىڭ كەزدەسۋى بولادى. سوندا ورتاق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسامىز. ەگەر كەلىسىم بولىپ جاتسا، وعان ەلىمىز ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ءبىرىن اپارۋ ويىمىزدا بار.
قىسقاسى، قازىرگى تاڭدا قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ، استانانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسا وتىرىپ، ۋنيۆەرسيتەتىمىزدى حالىقارالىق ۇلكەن ءبىلىم حابىنا اينالدىرۋ باستى ماقساتىمىز ەكەنىن ايتا كەتپەكشىمىن.
- اڭگىمەمىزگە راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن
عازيز قۇرماش ۇلى
anatili.kazgazeta.kz
