كونە تۇرىكتەردىڭ سوعىس جۇرگىزۋ ءادىسى

 ولاردىڭ سوعىس جۇرگىزۋ ءادىسى عاسىرلار بويى وزگەلەردەن الدا بولعانى تاريحي دەرەكتەردەن بەلگىلى. سونداي دەرەكتەردىڭ ءبىرى ءابىلعازى ءباھادۇر- حاننىڭ «شەجىرە- ي تۇرك»  («تۇرىك شەجىرەسى») اتتى ەڭبەگىندە كورسەتىلەدى. ايتا كەتەرلىگى، شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىنىڭ ۇرپاعى سانالاتىن ءابىلعازى ۇزاق جىلدار بويى حيۋا حانى بولىپ، قارتايعان شاعىندا تاق مۇراگەرى ءابىلمۇزافار انۋشا- حانعا بيلىگىن تاپسىرىپ، ءوزى عىلىمعا بەت بۇرعان. شەجىرە جازىپ، تۇرىك تەكتى حالىقتاردىڭ تاريحىن زەرتتەگەن ونىڭ دەرەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن شىعىستانۋ مەن تۇركىتانۋدا كەڭىنەن قولدانىلادى. «تۇرىك شەجىرەسىندە» كەلتىرىلگەن سونداي ماڭىزدى ماعلۇماتتاردىڭ ءبىرى -  بابالارىمىزدىڭ سوعىس جۇرگىزۋ ءادىسىنىڭ سيپاتتالۋى.

زەرتتەۋشى جولداس نۇرسۇلتان ۇلى شەجىرەنىڭ 1838 -جىلعى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىنان الىنعان اقپاراتتاردى كەلتىرە وتىرىپ، «بۇل ەرتەدەگى اسكەري ءادىس كونە زامانداعى تۇرىك- موڭعول جورىقتارىندا پايدالانعان. ال، قوسىنداردىڭ اتاۋىنا كەلەر بولساق، ولار ءالى قۇنگە دەيىن قازاق تىلىندە قولدانىستا بار. ءابىلعازى وسى اسكەري اتاۋلاردى ءامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى اتاقتى عالىم  ۇلىقبەتىڭ جازعان «ءتورت ۇلىس حاندارى» («تاريقي- ۇلۇس ارباعا») اتتى ەڭبەگىنەن الۋى ىقتيمال»، -  دەگەن بولجام ايتادى. نازارلارىڭىزعا «تۇرىك شەجىرەسىندە» جازىلعان كونە تۇرىكتەر سوعىستى قانداي ادىستە جۇرگىزگەنى جايىنداعى دەرەكتى ۇسىنامىز. ەڭبەكتە ەرتە زاماندا وعىز حان بارلىق اسكەرلەرىن جيناپ جەتىگە بولگەنى جانە ول جەتى توپ شايقاس الاڭىندا مىنا رەتپەن ورنالاسقانىن ايتىلادى:

 1. قۇراۋىل: اسكەردىڭ ەڭ الدىندا جۇرەتىن ءبىرىنشى توپ. ولار قورعانىس ءارى شابۋىلشى شەبى بولعان. ءابىلعازى ءباھادۇر «تۇرىك شەجىرەسىندە» تۇرىكتەر بۇل توپتى «قۇراۋىل» دەپ اتاسا، موڭعولدار «بولجوڭعار» دەپ اتاعان دەيدى. الدىمەن ۇرىسقا كىرىپ شايقاس ءدامىن تاتاتىن ءارى قىرعىنعا كوپ ۇشىرايتىن دا وسىلار. اتى ايتىپ تۇرعانداي ولار ءار- ءتۇرلى قۇراما توپتاردان قۇرالعان.

 2. ەراۋىل (نەمەسە مۇنقولاي) : تۇرىكتەر بۇل قوسىندى "ەراۋىل" (ەرگەن توپ) جانە "مۇنقۇلاي" دەپ اتاسا، موڭعولدار "بوروڭعار" دەپ اتاعان دەيدى ءابىلعازى ءباھادۇر. ولار الداعى "قۇراۋىل" توبىنىڭ ارتىنان بەلگىلى قاشىقتىق قالدىرا ەرىپ وتىرادى. "ەراۋىل" نەمەسە "ەرگەن توپ" اتالعان سەبەبى دە وسىدان شىعادى. بۇل ءبولىمنىڭ باستى مىندەتى بارلىق قوسىندار اراسىنداعى بايلانىستى جانداندىرۋ بولعان. ال ارابتار بۇل توپتى "مۇكدۇمت- يل- جيش" دەپ اتاعان، ويتكەنى بۇل توپقا قوسىنداعى ەڭ باتىر جىگىتتەر ۇيىستىرىلعان.

 3. وڭ قول: جالپى قوسىننىڭ وڭ جاق بولىمىنە ورنالاسقان. ولار الدىنعى ەكىنشى توپ "ەراۋىلدان" ساداق جەبەسى جەتەر ارا- قاشىقتىق ياعني جەبە ۇشىرىم شالعايلىق ساقتاپ وتىرادى. بۇل توپتى تۇرىكتەر "وڭ قول" دەپ اتاسا، موڭعولدار "وڭعار" دەپ اتايتىن، ال ارابشا «يۇمەنا» دەلىنگەن.

 4. سول قول: جالپى قوسىننىڭ سول جاق بولىمىنە تۇراقتاسقان ياعني "وڭ قولدىڭ" قارسى جاعىنا ورنالاسقان. تۇرىكتەر بۇل قوسىندى "سول قول" دەسە، موڭعولدار "جوڭعار" دەپ اتاعان. "وڭ قول" مەن "سول قول" ورتالىقتان تەڭ ارالىق ساقتاپ جايعاسقان، سول رەتپەن جۇرگەن.

 5. جاساۋىل: جالپى قوسىننىڭ قاق ورتاسىنا ورنالاسىپ، "قول" دەپ اتالعان. ولار "وڭ قول" مەن "سول قولدىڭ" اراسىندا ءىس- ارەكەت جاساعان. "جاساۋىل" قوسىنىنىڭ باسشىسى ۇرىستا ءوزىنىڭ ورنىن وسى ارادان اۋىتقىمايتىنداي ساقتاپ، بۇيرىعىن وسى ەكى ارادا اتقارادى. بۇل قوسىن تۇرىك تىلىندە "جاساۋىل" دەلىنسە، ارابشا "قالىب- ءال- ءجايش" دەلىنگەن.

 6. شاڭداۋىل: الدىڭعى "قول" توبىنان بەلگىلى ارالىق ساقتاپ ارتتا ورنالاسقان. ولار "قول" قوسىنىنىڭ ات تۇياعىنان شىققان شاڭىنا جەتەقابىل قاشىقتىقتا ەرىپ ءجۇرۋى كەرەك بولعان. بۇل قوسىن تۇرىك تىلىندە "شاڭداۋىل" (شاڭدى- اۋىل) دەلىنسە، ارابشا "ساكەح" دەلىنگەن. كەيدە تۇرىكتەر بۇل توپتى "وقشى" دەپ، موڭعولدار "وقجوڭعار" دەپ اتاعان.

 7. بۇقتىرما: "شاڭداۋىل" قوسىنىنا وڭ- سولعا بولىنبەي جيناقى تۇردە ەرىپ وتىراتىن قوسىن. ولار جاۋلار "شاڭداۋىل" قوسىنىنىڭ ات تۇياعىنان شىققان شاڭدى كورە المايتىنداي ارالىق تاستاي بۇعا ەرىپ وتىرادى. تۇرىكتەر بۇل توپ قوسىندى "بۇقتىرما"، موڭعولدار "باسوڭعار"، پارسىلار "كۇمەنگاح" دەپ اتاعان. اتى ايتىپ تۇرعانداي "بۇقتىرما" جالپى قوسىننىڭ ەڭ ارتىنان بۇعىپ جاسىرىنا ەرىپ جۇرەتىن قوسىن.

Massaget.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى