قازاق مادەنيەتى الەمگە تانىلۋى ءۇشىن ۇلتتىق بوياۋى قانىق دۇنيەلەردى كوبىرەك شىعارۋ كەرەك - ءاسيا باعداۋلەت قىزى
بۇل ءۇشىن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى.
البەتتە زاماناۋي مادەنيەتكە قاتىستى قازاقستاندىق جاس مامانداردىڭ وزىندىك پىكىرى قالىپتاسىپ جاتقانى شىندىق. وسى ورايدا، قازىرگى كۇنى لوندونداعى «Queen Mary» ۋنيۆەرسيتەتىندە «Film Studies» (كينوتانۋ) ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان، جۋرناليست، مادەنيەتتانۋشى ءاسيا باعداۋلەت قىزىمەن سۇحباتتاسۋدىڭ رەتى كەلگەن ەدى.
- ءاسيا، پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن ماقالاسىندا «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى ۇسىنىلدى. وسى رەتتە شەت ەلدە ءبىلىم الىپ جاتقان جاس رەتىندە بۇگىنگى ەۋروپا جۇرتىنا ءبىزدىڭ قانداي ۇلتتىق مادەني، ادەبي برەندتەرىمىز ءوتىمدى بولار ەدى دەپ ويلايسىز؟
- شىنىمدى ايتسام، وسىنداي «نە ىستەۋ كەرەك» دەگەن سۇراقتاردى ۇناتپايمىن. ويتكەنى، دانىشپان ەمەسپىز، بولا قالعان كۇننىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ايتقانىمىزعا قۇلاق اسىپ، بۇلجىتپاي ورىندايتىن ادام ءبارىبىر تابىلمايدى. ونەردىڭ ءبولىپ جاراتىنى جوق، قاي سالاسى دا ناسيحاتتاۋعا تۇرادى، ناسيحاتى دۇرىس بولعان جاعدايدا اۋديتورياسىن تاباتىنى دا انىق. دەگەنمەن، ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جاعداي، ەڭ الدىمەن (اۋدارمانى قاجەت ەتپەيتىن) ۇلتتىق مۋزىكا تاراپىندا ويلانۋىمىز كەرەك.
بۇل ءبىزدىڭ ءداستۇرلى مۋزىكامىز عانا ەمەس، كاسىبي قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ قازاق تاقىرىبىندا جازعان فورماسى مەن جانرى ءار ءتۇرلى شىعارمالارى دا. بىزدە وسىعان دەيىن «ويباي، قازاقتى تانىتتى» دەگەن تالانتتى مۋزىكانتتار الەمنىڭ نەبىر ساحنالارىندا ونەر كورسەتتى. ءبىراق ولار باتىستىڭ مۋزىكاسىن باتىس پەن شىعىس تىڭدارمانىنا جەتكىزگەن ورىنداۋشىلار عانا ەدى. ەندى وسى تالانتتارىمىزدى قازاق شىعارمالارىن ورىنداۋعا جۇمىلدىرۋ كەرەك.
باتىستاعى ايگىلى وپەرا بالەت تەاترلارى، كونسەرت زالدارى باتىس شىعارمالارىن قوياتىنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى، باتىس شىعارمالارىنا سۇرانىس بار، وزدەرىنە ەتەنە تانىس كلاسسيكا قاشان دا تىڭدارمانىن تابادى. ءبىراق ءتيىستى جارناما بولعان جاعدايدا قازاق ۇلتتىق ونەرىنە دە اۋديتوريا جيناۋعا بولادى.
بىرىنشىدەن، قازاق دەگەن ولاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن بەيتانىس، جاڭا ەسىم، ءتىپتى ەكزوتيكالىق بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۇلتتىق بوياۋى قانىق دۇنيەلەر الدىمەن بارۋى كەرەك. ءداستۇرلى ءان، كۇي، ۇلتتىق وپەرا، سيمفونيالار، سونىڭ ىشىندە ەدىل قۇسايىنوۆ سياقتى ءوز بەت-بەينەسى قالىپتاسقان اۆتورلاردى تانىتۋعا كۇش سالۋ كەرەك.
- ەلباسى ماقالادا «ا ق ش- تىڭ «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزىندەگى تابىسىنىڭ قوماقتى بولىگى گولليۆۋدتىڭ ەنشىسىندە» دەگەن بولاتىن. ناسيحات ءۇشىن بۇل سالانى دا دامىتا ءتۇسۋ كەرەك بولار؟ جاس كينوتانۋشى ءارى وسى سالادا شەتەلدە ءبىلىم الىپ جاتقان مامان رەتىندە ايتارىڭ بار ما؟
- ارينە، كينو حالىقتى تانۋدىڭ ەڭ وڭاي ءارى توتە جولى. «Oxford History of World Cinema» (2009) كىتابىنا سەنسەك، جاپونيامەن تەكەتىرەس جىلدارىندا ا ق ش بىردەن جاپون كينوسىن زەرتتەي باستاپتى. جاپونيادا ⅩⅨ عاسىردىڭ اياعىندا-اق، ەۋروپامەن قاتار كينو ونەرى دامي باستادى، ءبىراق جاپون نەورەاليزمىنىڭ اسپانعا كوتەرىلگەن ءداۋىرى كۋروساۆا، ميزوگۋچي، وزۋ داۋىرىنە سايكەس كەلدى. دەمەك، قىزىعۋشىلىق بولدى، وعان جاۋاپ بەرەتىن ۇسىنىس سوعان سايكەس كەلدى.
قازاق كينوسىندا دا كورسەتۋگە، تانىتۋعا تۇراتىن رەجيسسەرلەر بار. مەن بۇل جەردە «مىڭ بالا» مەن «كوشپەندىلەر» تۋرالى ايتپايمىن. ويتكەنى، تۋىندىنىڭ قازاق تاريحى تاقىرىبىندا بولعانى ازشىلىق ەتەدى، ول كينو رەتىندە قىزىق بولۋى كەرەك. وزىندىك ءۇنى، بوياۋى، جىلدامدىعى، اكسەنتى بولۋى كەرەك. قازاقستاندا ىزدەنىمپاز اۆتور، رەجيسسەرلەر بار، ولاردى تانىتا الساق، جوعارىدا اتالعان «Oxford History of World Cinema» كىتابىنىڭ كەلەسى ءبىر باسىلىمدارىندا قازاق كينوسى جايلى ءبولىم پايدا بولۋى مۇمكىن...
ال قازىر جەكەلەگەن رەجيسسەرلەر جۇلدە العانى بولماسا، باتىستىڭ رەسمي كينوتانۋ عىلىمى قازاق كينوسى تۋرالى ءۇنسىز. جوعارىدا ايتىلعانداي، ونەردىڭ قاي سالاسى دا بەينەلەۋ ونەرى، قولدانبالى ونەر، تەاتر، مۋزىكا، كينو، ادەبيەت، ت. ب. ەگەر سونداي ماقسات قويساق، شەت ەلگە تانىستىرۋدى قاجەت ەتەدى. ولاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك جولىن تابۋ كەرەك. ءبىر ادام ەمەس، ءار سالا بويىنشا جۇمىس توپتارى قۇرىلىپ، ۇسىنىستارىن ورتاعا سالۋى كەرەك شىعار. جانە ەڭ باستىسى، اسىعىستىقتان اباي بولساق ەكەن.
ويتكەنى ەستەرىڭىزدە بولسا، ناۋقانشىلدىققا سالىنىپ، اسىعىس-ۇسىگىس بىردەڭەلەر جاسايمىز دا، كەيىن بۇكىل ەل بولىپ ۇيالىپ وتىراتىن كەزدەرىمىز بولعان.
- سىزدىڭشە، سىرت كوز سىنشى رەتىندە قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ بولمىسىمىزدى كورسەتەتىندەي جاڭا زامانداعى مادەني بەت-بەينەمىز قالىپتاسىپ ۇلگەردى مە؟ نەمەسە قالاي قالىپتاسىپ جاتىر؟ مۇنى سۇراپ وتىرعانىم، پرەزيدەنت سول ماقالاسىندا مەديامادەنيەتتى شەشەندەر ەمەس، ومىردەن العان وقيعالار قالىپتاستىرادى دەپ جازعان بولاتىن.
- قالىپتاسىپ ۇلگەردى دەپ ايتا المايمىن. قازاقتار ءالى دە تىڭ، بەيتانىس حالىق، قازاقستان الەمدەگى كوپشىلىك ءۇشىن كوپ «ستاننىڭ» ءبىرى. ۇلى بريتانيا قازاق ستۋدەنتتەرى ەڭ كوپ وقيتىن ەل عوي، وندا سىرت كەيپىنە قاراپ قازاقتاردى الدىمەن قىتاي، نە جاپون دەپ ويلايدى. كەيىن قازاق ەكەنىن بىلگەندە، مىسالى، ءۇيدى جالعا بەرۋشىلەر قۋانىپ كەتەدى.
«قازاقتار ءۇيدى تازا ۇستايدى» دەگەندى قايسىسى دا ايتادى. سول سياقتى، ۇستازدار قازاقتاردىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە قابىلەتتىلىگىن، زەرەكتىگىن بىلەدى. سول سياقتى، ەۋروپالىقتار اقشا ماسەلەسىنە اسا ۇقىپتى كەلەدى، بۇل تۇرعىدا قازاقتاردىڭ جومارتتىعى مەن مارتتىگىنە، قوناق شاقىرعاندا «تىم كوپ» تاماق دايىندايتىنىمىزعا، وتباسىنداعى ايەل مەن ەر ادام رولدەرىنىڭ وزگەرمەي كەلە جاتقانىنا دا تاڭدانىسپەن قارايدى.
جانە شەت ەلدە جۇرگەن نامىسى بار ءار قازاق ستۋدەنتى، ءتىپتى ءار قازاق ءتۋريسى نە كاسىپكەرى ءبۇتىن ءبىر مادەنيەتتىڭ وكىلى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ەڭ جاقسى قىرىنان كورىنۋگە تىرىساتىنداي. سولاي بولۋعا ءتيىس تە، ويتكەنى ءبىر ادام بۇكىل ۇلت تۋرالى ۇعىم تۇسىنىكتى قالىپتاستىرادى. ءسىز، ماسەلەن، ۇلى بريتانينىڭ ەڭ باتىسىنداعى ءبىر شاعىن اۋىلدا تۇراتىن ۋەلشتىڭ بۇكىل ومىرىندە كورگەن جانە كورەتىن جالعىز قازاعى بولۋىڭىز مۇمكىن. ول ءومىر بويى قازاق تۋرالى ايتا قالسا، سىزگە قاراپ سيپاتتاما بەرەدى.
- جاھاندىق مادەنيەتكە قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن تانىستىرامىز دەگەن بيىك مىندەت قويىپ وتىرمىز عوي. وقىرمان، كورەرمەن تالعامى ءارتۇرلى دەگەنمەن، ءبىزدىڭ قازىرگى زامان اقىن-جازۋشىلارى شەت ەل وقىرمانىنا «تىڭ الاڭ» (جاڭا الەم) رەتىندە قىزىقتى بولادى دەپ ويلايسىز با؟ ماسەلەن، شەت ەل وقىرمانىنا قانداي ادەبي تۋىندىلارىمىز، كەيىپكەرلەرىمىز قىزىقتى بولار ەدى؟
- جالپى، باتىستا پوەزياعا دەگەن سۇرانىس تا، تالاپ تا بىزدەگىدەي ەمەس. ال پروزادا، شىنى كەرەك، ءبىز «ۋليسس»، «ايقاي مەن اشۋ» سەكىلدى دۇنيەلەرى جازىلىپ قويعان الەمدى فورمامەن تاڭقالدىرا المايمىز. دامۋشى حالىقتار ۇلتتىق كولوريتىمەن عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىق وي ايتا بىلگەندە عانا باسقانى ەلەڭ ەتكىزە الادى. «شەتەلگە قىزىقتى بولۋدان» بۇرىن بىزگە (ەگەر سۇراق قازىرگى زامان قالامگەرلەرى تۋرالى بولسا) ءوز وقىرمانىمىزعا جەتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ كەرەك.
كىتاپ باسۋ، تاراتۋ، ساتۋ جۇيەسى رەتتەلمەيىنشە، زامانداس جازۋشىلارىمىزدا تىڭ دۇنيەلەر جازۋعا ستيمۋل بولمايدى. كوپشىلىگىندە شىعارماشىلىققا دەن قويۋعا مۇمكىندىك تە جوق. «تىڭ الاڭ» رەتىندە قىزىق بولۋى ءۇشىن قازاقستاننىڭ، ونىڭ مادەنيەتىنىڭ جارناماسى مىقتى بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ادەبيەت جالپىلاي العاندا ۇلتتىق ادەبيەت بولىپ وتىر.
كەيبىر شىعارمالاردىڭ يدەيالىق ماڭىزى، جوعالىپ كەتپەسە دە، وزگە تىلدە سويلەگەندە سولعىن تارتۋى مۇمكىن، كەيبىر شىعارمالار شەتەلدىكتەرگە مۇلدەم تۇسىنىكسىز بولۋى ىقتيمال. ماسەلەن، باسقا ۇلتقا تۇرمىسقا شىققانى ءۇشىن قىزىن اتىپ ولتىرەتىن نامىسشىل قازاق تۋرالى شىعارما ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى، ءبىراق باتىس وقىرمانى ءۇشىن كسەنوفوبيامەن بىردەي اسەر ەتۋى دە مۇمكىن.
ولار مۇلدە باسقا تۇسىنىكتەرمەن ءومىر سۇرەدى. تەڭدىك ءۇشىن كۇرەس، ەزگىدەگى حالىقتارعا، توپتارعا ادىلەت اپەرۋ، ادامنىڭ بوستاندىعى سياقتى ماسەلەلەر قاشان دا ماڭىزدى. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، شەتەلدە توتاليتارلىق جۇيەنى اشكەرەلەيتىن شىعارمالار سۇرانىسقا يە بولۋى كادىك.
سول سياقتى، قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۇرمىسى، ماسەلەن ساياتشىلىق، اڭشىلىق، كيىز ۇيدەگى ءومىر باتىس جۇرتشىلىعى ءۇشىن قىزىق. بريتاندىقتان تۇسىرگەن بايان ولگييدەگى بۇركىتشى قىز ايشولپان تۋرالى Eagle Hunter دەگەن دەرەكتى فيلم، ماسەلەن، بىلتىر ۇلى بريتانيادا اجەپتاۋىر كاسسا جينادى. وسىنداي كيىز ءۇي، جايلاۋ سياقتى ءداستۇرلى كەڭىستىكتە ءوربيتىن، ءبىراق ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى تارتىستاردى باستان كەشىپ جاتقان كەيىپكەرلەر تۋرالى شىعارمالار قىزىعۋشىلىق تۋدىرۋى مۇمكىن.
- ءاسيا، وسى سۇراقتى كەڭىرەك تارقاتا تۇسسەك، سەبەبى ەندى ءبىز ءتارجىما ماسەلەسىنە دەن قويعالى وتىرمىز عوي. كوركەم اۋدارما قايتادان اۋىزعا ىلىنە باستادى. قازىر تۇرىك، اراب، قىتاي تىلدەرىنە، اراسىندا ەۋروپا تىلدەرىنە قازاق وقىرماندارىن اۋدارىپ تا جاتىر. سونىڭ ىشىندە، فرانسۋز تىلىنە اۋدارىلعان (ع. مۇقانوۆ- اۋدارماشى) اباي شىعارمالارى جوعارى باعالانعان. اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» كەڭەس كەزىندە ءوز باعاسىن الدى. ال، كەيىنگى ۋاقىتتا راقىمجان وتاربايەۆ، مۇحتار شاحانوۆ (قىتاي تىلىنە)، نۇرلان ورازالين، ولجاس سۇلەيمەنوۆ سىندى اراب، تۇرىك، عالىم جايلىباي سياقتى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى اۋدارىلىپ جاتىر. سىزدىڭشە، قازاق ادەبيەتىن ەندى تانىپ باستاعان شەت ەلدىك وقىرمان ءۇشىن بارىنشا كلاسسيكامىزدى تانىستىرعان ابزال ما، الدە قازىرگى زامان اقىن-جازۋشىلارى ارقىلى كەڭەستىك داۋىردە قالىپتاسقان وبرازداردى كورسەتكەن دۇرىس پا؟
- ءسىز ايتىپ وتىرعان «كەڭەستىك داۋىردە قالىپتاسقان وبرازدار» ءبارى بولماسا دا، باسىم بولىگى - سوتسرەاليزمنىڭ جەمىسى. مويىنداساق تا، مويىنداماساق تا، ول شىعارمالاردىڭ ءبىرازىنىڭ يدەيالىق مازمۇنى شەت ەل تۇگىلى، قازاقتىڭ ءوزى ءۇشىن اكتۋالدى ەمەس. ارينە، مويىندالعان، كلاسسيكالىق تۋىندىلار بار، «اباي جولىن»، «قان مەن تەردى»، «الاساپىراندى»، «شاقان شەرىنى»، ت. ب. كىمگە بولسا دا ۇيالماي وقىتۋعا بولادى. جالپى العاندا، كەشەگى مۇحتار اۋەزوۆتەن باستاپ، بۇگىنگى تولەن ابدىك، مۇحتار ماعاۋين سياقتى اعا جازۋشىلاردى العا تارتساق ۇتىلمايتىنىمىز انىق.
- 100 وقۋلىق اۋدارعالى جاتىرمىز، سىزدىڭشە قانداي باعالى كىتاپتاردى قازاق تىلىندە سويلەتۋ كەرەك؟
- ءبىزدىڭ سالامىز بويىنشا اۋدارۋعا سۇرانىپ تۇرعان بەدەلدى باسىلىمدار جەتەرلىك. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، جوعارىدا اتى اتالعان «Oxford History of World Cinema»، «Oxford History of Art» سياقتى سەريالار قازاق تىلىندە سويلەۋى كەرەك دەپ سانايمىن. سوسىن، بىزدە پروديۋسەرلەرگە، كينوسەناريستەرگە، رەجيسسەرلەرگە، وپەراتورلارعا، ت. ب. ارنالعان «guide-book» ، نۇسقاۋلىق كىتاپتار كوپتەپ اۋدارىلعانىن قالار ەدىم.
مىسالى، جاڭادان باستاعان ستسەناريستەرگە جول كورسەتە الاتىن كوپتەگەن ەڭبەكتەردى اتاپ ايتۋعا بولادى. باسقا دا، ءوزىمنىڭ قولىم جەتپەگەن كىتاپتار بار ەكەنى كۇمانسىز. ەرەك تۋعان تۇلعالارعا سەناريدى قالاي جازىپ، كينونى قالاي ءتۇسىرۋدى ۇيرەتە الماسسىز، ءبىراق ورتاشا پوتەنتسيالدى ەسەلەپ، شىعارماشىلىق ونىمدەردىڭ ساپاسىن ءسال-ءپال بولسا دا كوتەرۋگە سەپتەسەتىن ەدى دەپ ويلايمىن.
- ۋاقىت ءبولىپ، سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت.
اۆتور: الماس مۇقاش ۇلى
