قازاقتىڭ رۋحىن كورسەتىپ، كوتەرەتىن ەسكەرتكىشتەر كوپ بولۋى كەرەك - ءمۇسىنشى دۋلات ۇسەمبايەۆ
ەسكەرتكەشتى قانات بيگۋليەۆ، ايدوس بۇركىتبايەۆ پەن دۋلات ۇسەمبايەۆ سومداعان. بايقاۋعا تۇسكەن 21 جوبانىڭ ىشىنەن تۋىندىلارى ىرىكتەلىپ الىنعان شەبەرلەردىڭ بۇگىنگى كۇنى مادەنيەت سالاسىندا ءوز قولتاڭباسى ءبىلىنىپ، ەسىمدەرى ايگىلەنىپ كەلەدى.
قازاقستان تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن ەسكە سالاتىن بۇل تۋىندى قازاق تاريحىن تانىتقانى ءسوزسىز. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «ءبىز زاماناۋي مادەنيەتىمىزدىڭ قانداي وكىلدەرى الەمدىك ارەناعا جول تارتۋى كەرەكتىگىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ىرىكتەپ العاننان كەيىن شەتەلدەردە ولاردى تانىستىرۋ راسىمدەرىن وتكىزەمىز» دەگەن بولاتىن. وسى ورايدا، اتالعان مۇسىنشىلەردىڭ ءبىرى دۋلات ۇسەمبايەۆتى قازاق مادەنيەتىن شەت ەلدە قالاي تانىتامىز دەگەن تاقىرىپتا اڭگىمەگە تارتىپ كورگەن ەدىك.
- دۋلات مىرزا، «اشارشىلىق» تاقىرىبىندا ءمۇسىن جاساۋ قيىن بولعان جوق پا؟
- ەسكەرتكىشتى قويعاننان كەيىن ۇلكەن كىسىلەر نەمەرەلەرى مەن بالالارىن الىپ كەلىپ، اشارشىلىق تۋرالى ايتىپ جاتقانىن كوردىك. بۇعان ىشتەي ريزا بولدىق. ۇلتىن سۇيەتىن ءاربىر ازامات بۇل تاريحي وقيعانى بىلۋگە، ەستە ساقتاۋعا مىندەتتى. «اشارشىلىق قۇرباندارى» تاقىرىبىنا ءمۇسىن قويۋعا كونكۋرس جاريالانعانى تۋرالى «انا ءتىلى» گازەتىنەن قۇلاقتاندىرۋدى وقىعاننان كەيىن، ءبىز ايدوس بۇركىتبايەۆ، قانات بەگۋليەۆ ۇشەۋىمىز كونكۋرسقا قاتىسۋعا بەل بۋدىق. ۇزاق ىزدەندىك، سول كەزەڭنىڭ تاريحىن بەينەلەيتىن كىتاپتاردى، ماقالالاردى وقىدىق، كەيبىر كونەكوز قارتتارمەن اڭگىمەلەستىك. وبرازدىڭ ايقىن دا مازمۇندى شىعۋىنا كۇش سالدىق. ەسكەرتكىشتىڭ بىرنەشە نۇسقالارى جاسالدى. ۇشەۋىمىز اقىلداسا كەلە «انا مەن بالا» تاقىرىبىنداعى جۇمىستى بايگەگە قوسقان ورىندى دەپ شەشتىك. سەبەبى، انا - ادام بالاسىنا ءومىر سىيلاۋشى. بالا - ءومىردىڭ جالعاسى، بولاشاق. بۇل - ەسكىرمەيتىن، ولمەيتىن تاقىرىپ. ءۇمىتىمىز اقتالدى، كونكۋرسقا تۇسكەن 21 شىعارماشىلىق جۇمىستىڭ ىشىنەن قازىلار القاسى ءبىزدىڭ جۇمىستى تاڭداپتى، استانادا مەملەكەتتىك كوميسسيا بەكىتتى.
- وسى ءمۇسىن ارقىلى قازاقتىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭىن بەينەلەدىڭىزدەر. وسى تاريحي تاقىرىپتا تاعى يدەيالارىڭىز بار ما؟
- ارينە، تاريحي تاقىرىپتا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن سول تاريحتى تەرەڭ ءبىلۋىڭ كەرەك، ۇلتىڭدى شىن جۇرەگىڭمەن ءسۇيۋ قاجەت. ەڭ باستىسى - ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. تۋىندى بولاشاق ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتسە، ءبىزدىڭ ماقساتىمىزدىڭ ورىندالعانى. قالا اكىمشىلىگى ءمۇسىننىڭ دايىندالۋىن قاداعالاپ وتىردى. كەيبىر ۇسىنىستاردى مۇقيات ەسكەردىك. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا حالىق كوپ جينالدى، جىلى قابىلدادى. جالپى، تاۋەلسىز قازاقستان تاريحي جاڭعىرۋ كەزەڭىن باستان كەشىپ وتىر. الاشوردانىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولدى. وسى تاقىرىپتى جارقىراتا كورسەتۋگە ءبىرقاتار يدەيالارىمىز بار. ونىڭ ءبارى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيەلەر. قولداۋشى تابىلسا، بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە ءارقاشان دايىنبىز.
- قازاق مادەنيەتىن تانىتۋمەن قاتار، قازاقتىڭ ونەرى مەن تاريحىن دا تانىتاتىنىمىز ءسوزسىز. بۇل تانىتۋ ماسەلەسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بولىپ جاتىر ما؟
- مەن جاقىندا ۋكرايناعا بارىپ كەلدىم. ولاردىڭ الاڭدارىنداعى مونۋمەنتتەرىن كوردىم، ەسكەرتكىشتەرىمەن تانىستىم. مەملەكەتىنىڭ تاريحىن، سالتىن، بولمىسىن سول ەسكەرتكىش ارقىلى تانىدىم دەسە بولادى. سونداي تۋىندىلار بىزدە جەتىسپەيدى. ءبىزدىڭ تاريحىمىز بار، تۇركى الەمىنەن باستاپ، ءتىن تارتقاندا نەبىر تۇلعالار بار. بىزدە رۋحتى كوتەرەتىن مونۋمەنتتەر از. سونداي، مونۋمەنتتەر كوپ بولسا دەيمىن. تۋريستەر كەلگەندە بىردەن كوزگە تۇسەتىن بولسا. تاريحىمىزدى تانىتاتىن مونۋمەنتتەر كوپ بولسا ەكەن. ءبىز جاساعان ءمۇسىننىڭ بيىكتىگى 3,70 مەتر. قولا مەن گرانيتتەن ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە جاساپ شىقتىق.
بۇل تاقىرىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا اشىلىپ وتىرعانىن تاعى ءبىر ايتا كەتەيىك. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، ەلىمىزدە 1918-1933 -جىلدارى اراسىندا قازاقستاندا ءارتۇرلى دەرەكتەرمەن ءۇش ميلييوننان استام ادام قازا تاپقان ەكەن. ونىڭ ىشىندە 1931-1933 -جىلدارى 1 ميلليون 700 مىڭعا جۋىق ادام ءشايىت بولدى.
- سۇحباتتاسقانىڭىزعا راحمەت.
اۆتور الماس مۇقاش ۇلى
