استانانىڭ كيەلى جەرلەر كارتاسىنا ەنگەن مادەني ەسكەرتكىشتەر
ەكى ەسكەرتكىشتىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار، 44 جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ەلوردا اكىمدىگىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساپ.
2013, 2015 جانە 2016-جىلدارى استانانىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ 13 ەسكەرتكىشى جوندەۋدەن ءوتتى، ولاردىڭ ىشىندە «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسى، «استانا-بايتەرەك» مونۋمەنتى، «1932-1933-جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا تاعزىم» مونۋمەنتى، اباي ەسكەرتكىشى، س. سەيفۋللين ەسكەرتكىشى (جەڭىس داڭعىلى)، كەنەسارى ەسكەرتكىشى، ق. قۋانىشبايەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى قويىلىم تسەحىنىڭ عيماراتى جانە ت. ب. قازىرگى ۋاقىتتا استانادا 20 تاريحي جەر انىقتالدى، سونىڭ 10 ى تۋرالى اقپاراتتى نازارعا ۇسىنامىز.
بۇل نىسانداردى قورعاۋ مەن ناسيحاتتاۋ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كەڭىنەن جۇزەگە اسپاق. بوزوق قالاشىعى - ەسىل وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى بۇزۇقتى كولىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورنالاسقان. ەسكەرتكىش 4 بولىمنەن تۇرادى، اۋماعى - شامامەن 40 گەكتار. «كۆارتال» دەپ اتالىپ كەتكەن كولەمى بويىنشا 35x35 مەترلىك ءۇش اۋماق - ورتالىق نىساندار. ولاردىڭ ءارقايسىسى دۋالمەن جانە ىشكى شۇڭقىرلارمەن قورشالعان. بۇل ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش بىرنەشە بولىكتەن تۇرادى. ولاردىڭ ءارقايسىسى ورلارمەن، بوگەتتەرمەن قورشالعان.
ەسكەرتكىشتىڭ ىشىندە قالاشىقتىڭ تاريحي ورتالىعى ورنالاسقان، وندا 2 كىرپىش كەسەنەسى، 1 مۇنارا، كىرپىشتەن جاسالعان پەش پەن 11 جەرلەۋ قابىرى بار. شۇبار قورىمى - استانادان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 15,5 شاقىرىم جەردە، شۇبار اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي ءبىر شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. نىسان شىعىس جانە باتىس جەلىسى بويىنشا بولىنگەن ەكى ۇيىندىدەن (توپىراق ءۇيىندىسى) تۇرادى.
سارقىراما قورىمى - استانانىڭ وڭتۇستىك- شىعىسىندا، قالا شەتىندە ورنالاسقان. قورىم ءوز كەزەگىندە ەلليپس فورماسىنداعى جەر شارىنىڭ تىزبەگىنە ۇقساس. قۇرىلعىنىڭ ورتاشا ديامەترى - 10x11 مەتر، بيىكتىگى - 0,5 مەتر. شار تارىزدەس دوڭگەلەك قابىرعالارىنىڭ ەنى 2 م- ءدى قۇرايدى.
كۇيگەنجار قورىمى - استانا قالاسىنىڭ شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان. كۇيگەنجار قورىمى ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى III- I عاسىرلاردا پايدا بولعان. قورىم ارقانمەن تارتىلعان 5 قورعاننان تۇرادى. قورعانداردىڭ بيىكتىگى 1-2 م، 12-42 م توپىراق تاستى ساۋىت ۇيىندىلەرىنەن قۇرالعان.
كوكتال جالعىز قورعانى قالانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە، كوكتال ەلدى مەكەنىنەن سولتۇستىككە قاراي 1,5 قاشىقتىقتا ورنالاسقان. ق. قۋانىشبايەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ قويىلىم سەحىنىڭ عيماراتى (بۇرىنعى مۇسىلمان مەكتەبى). عيمارات قالا ورتالىعىندا، اباي كوشەسى مەن رەسپۋبليكا داڭعىلىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. بۇل جەردە ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا اقمولانىڭ ەڭ العاشقى مۇسىلمان مەكتەبى ورنالاسقان. 1907-جىلدان باستاپ مەدرەسەدە قىرعىز-تاتار باستاۋىش مەكتەبى ءوز قىزمەتىن اتقارا باستاعان، وندا 27 وقۋشى ءدارىس العان. كەيىننەن مەكتەپ 7 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە اۋىستى. 29№ ۇيدە (وتىرار كوشەسى 1/2) قىزدار، ال 31№ ۇيدە (وتىرار كوشەسى 1/3) ۇلدار وقىدى.
1912-1916-جىلدارى بۇل مەكتەپتە كورنەكتى اقىن، جازۋشى، قوعام قايراتكەرى س. سەيفۋللين ءدارىس بەرگەن. ەسكەرتكىش ءوز كەزەگىندە پروۆينتسيالىق عيماراتتىڭ، XIX عاسىردىڭ سوڭى - ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى اعاش ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىندىك ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە بۇرىنعى مۇسىلمان مەكتەبى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىش بولىپ تابىلادى.
«قاراوتكەل» مۇسىلمان زيراتى - 1609-1962 ج ج جاستار شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان. «اق وردا» اقساقالدار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، «قاراوتكەل» زيراتىندا جەرلەنگەندەردىڭ جاسى 300-400 جىلدان اسىپ جىعىلادى.
وندا اراب جازۋلارى بار 100 دەن استام قابىر بار. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق، بۇل زيراتتا تاۋكە حاننىڭ ۇلى سامەكە، اقمولانىڭ اعا سۇلتانى ق. قۇدايمەندين، بوگەنباي، قابانباي، امانگەلدى يمانوۆ سىندى باتىرلار، كوپەس ب. قوسشىعۇلوۆ جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن. جالپى كولەمى 17125 شارشى مەتردى قۇرايدى. قورىم استانانىڭ الماتى اۋدانىندا، ماناس، تارحان، گاستەللو كوشەلەرىنىڭ شەكتەۋلى شەگىندە ورنالاسقان.
جەرلەۋلەر شاعىن توبەشىكتەر مەن قابىر ۇستىندەگى قۇلىپتاستار كۇيىندە بەلگىلەنگەن. ب.
قوسشىعۇل ۇلى مەكتەبى - ەسكەرتكىش قالانىڭ تاريحي ورتالىعىندا، اباي مەن بوكەيحان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. ەسكەرتكىشتىڭ پايدا بولۋى اقمولا قالاسىنداعى كونديتەرلىك فابريكا قوجايىنى، 1-گيلديالىق كوپەس بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆتىڭ اتىمەن بايلانىستى. ب. قوسشىعۇلوۆ جەكە ءوز قارجىسىنا مەشىت پەن مۇسىلمان جاستارىنا ارناپ مەكتەپ سالدىرعان.
مەكتەپ عيماراتى باستاپقىدا ءبىر قاباتتان تۇردى، 19- عاسىردىڭ باسى مەن 20- عاسىرعا ءتان سيپاتتا، اشەكەيلى قالاۋ ادىستەمەسىمەن كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان.
1986-جىلى عيماراتتىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىعىنا قاراماستان، وعان جوندەۋ جۇرگىزىلدى. وسىلايشا ۇستىنە ەكىنشى قابات تۇرعىزىلىپ، عيماراتتىڭ كورىنىسى ءسال وزگەرتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا عيماراتتا «كاز كوممەرتس بانك» ورنالاسقان. كونستانتين جانە حەلەن سوبورى، 1854- ج، رەسپۋبليكا داڭعىلى، 12-ب. قالداعى كونە پراۆوسلاۆ شىركەۋى قالانىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقان.
شىركەۋ ءسىبىر كازاك اسكەرلەرىنىڭ قازىنالىق قارجىسىنا 1854-1856 ج ج. سالىنعان. 1856-جىلدىڭ 8- شىلدەسىندە شىركەۋ قىزمەتكەرى يوانن توروپوۆ شىركەۋدى اۋليە كونستانتين جانە حەلەنا پاتشالاردىڭ اتىمەن اتادى.
شىركەۋدىڭ ءبىرىنشى ءدىني قىزمەتكەرى - ميحايل نيكولسكي. شىركەۋدىڭ ىشكى جۇمىستارى تولىعىمەن 1858-جىلى اياقتالدى. 1938-جىلى كونستانتين جانە حەلەنا شىركەۋى جابىلدى. ال 1940-جىلى عيمارات تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا تابىستالدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە، 1941-1942-جىلدارى شىركەۋ عيماراتىنا اقمولادا ۇيىمداستىرىلعان 29-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ بايلانىس باتالونى ورنالاستىرىلعان. 1942-جىلى اقمولاداعى كوپتەگەن ءدىنشىل ادامداردىڭ سۇراۋى بويىنشا كونستانتين جانە حەلەنا شىركەۋىنە دۇعا ەتۋگە قايتا ورالۋعا رۇقسات ەتىلدى.
«جاسىل» مەشىت قورشاۋى (1895 ج.). ⅩⅩعاسىردىڭ 50-جىلدارى بۇل جەردە ءۇش قاباتتى تۇرعىن ءۇي سالىنعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن «جاسىل» مەشىتتىڭ نەگىزگى كورىنىسى عانا ساقتالعان، اتاپ ايتقاندا جۇقا سەلدىر مەتالدان جاسالعان شارباق پەن كىرپىشتەن جاسالعان باعانالار عانا بار. ۋچاسكەنىڭ ساقتالعان جالپى ۇزىندىعى - 71,5 م. مەشىتتىڭ تاس قورشاۋى قالانىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقان. ول بۇرىنعى اباي داڭعىلى مەن رەسپۋبليكا داڭعىلىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. حالىق اراسىندا ول «تاتارلىق» نەمەسە «جاسىل» مەشىت دەپ اتالىپ كەتكەن.
تاتارلىق دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبى، ول اقمولانىڭ سول كەزدەگى ەڭ باي ساۋداگەرى، ءىرى قارا مال ساتۋمەن اينالىسقان، 2 گيلديالىق كوپەس نۇرمۇحاممەد زابيروۆتىڭ جەكە قاراجاتىنا سالىنعان. بويالعان قانىق جاسىل تۇسىنە بايلانىستى مەشىت كوپشىلىك اراسىندا «جاسىل» دەپ اتالىپ كەتكەن.
