ارال قالاي پايدا بولادى؟
ارالدار قالاي پايدا بولادى ەكەن، سوعان نازار اۋدارىپ كورەيىك. تەڭىز تولقىندارى جۇزدەگەن جىل بويى جاعانى شايىپ بۇزادى، ودان قۇرلىقتىڭ بەلگىلى ءبىر ءوڭىرىن بولەدى. اۋەلگى الگى جەر بولىگى ماتەريكپەن جىڭىشكە مويناق ارقىلى جالعاسىپ جاتقان بولادى دا تۇبەك دەپ اتالادى. بىرتە- بىرتە مويناقتى سۋ بۇزعاننان كەيىن ارال پايدا بولادى. بىرتە- بىرتە قۇرلىقتىڭ شوگەتىنى، ونىڭ كەلىپ تەڭىز نەمەسە مۇحيت سۋىنىڭ باساتىنى دا بولادى. مۇندايدا سۋعا تەك تاۋ باستارى عانا باتپاي قالادى. ولار دا ارال جۇيەسىن قۇرايدى. مىسالى، عالىمدار تىنىق مۇحيتتاعى الەۋت جانە كوماندور ارالدارىنىڭ وسىلاي پايدا بولعانىن انىقتادى.
ۇلكەن وزەندەر مۇحيتقا ساز بالشىق، لاي مەن قۇمدى الىپ باراتىن جەرلەردە دە ارالدار ءجيى پايدا بولادى. جىل ارتىنان جىل، عاسىر سوڭىنان عاسىر وتكەن سايىن بۇل سالىندىلار تۇنادى دا، ارالدار تۇزىلەدى. سونداي- اق، ارالدار سۋ استى ۆۋلكاندارىنان دا جارالادى. مىسالى، ءبىر جەردە مۇحيت تۇبىندە ۇلكەن ۆۋلكان ءتۇزىلدى دەلىك. ونىڭ كراتەرى ارقىلى جەر قويناۋىنان لاۆا اتقىلايدى. بىرتىندەپ، كەيدە ونداعان نە جۇزدەگەن جىلدان كەيىە، بۇل سۋ استى ۆۋلكانى سۋ بەتىنەن جوعارى كوتەرىلىپ شىعادى دا، ارالعا اينالادى. ال، ەندى مارجان ارالدارىنىڭ پايدا بولۋى عالىمدارعا وڭاي جۇمباق بولعان جوق. ويتكەنى ولاردىڭ كوپشىلىگى ساقينا ءتارىزدى بولىپ كەلەد. ونداي ارالدار اتولل دەپ اتالادى. پالما اعاشىتارى وسكەن مۇنداي اتولدار مۇحيت بەتىندە بەينە ءبىر بەلگىسىز الىپتىڭ توڭكەرىلىپ جاتقان قۇندىز بوركىن ەلەستەتەدى.
ساقينانىڭ لاگۋنا دەپ اتالاتىن ىشكى جاعى ءبىرشاما تاياز، ال ونىڭ سىرتقى جاعاسى بىرنەشە ءجۇز مەترگە دەيىن تەرەڭ بولادى. سۋ استىندا اتولل جۇمىرلانىپ كەلگەن ءتىپ- تىك الىپ مۇناراعا ۇقسايدى. مۇنداي تابيعات كەرەمەتىنىڭ پايدا بولۋ سىرى نەدە؟ بۇل جۇمباقتى اعىلشىن عالىمى چارلز دارۆين اشتى. ءدارۆيننىڭ بولجاۋى بويىنشا: مۇحيتتىڭ تروپيكالىق وڭىرىندە ۆۋلكان ارالى پايدا بولادى دا، ونىڭ اينالاسىنداعى تاياز سۋدى مارجان پوليپتەرى كەلىپ مەكەندەيدى. پوليپتەر قاپتاپ ءوسىپ، ۆۋلكان ارالىن قۇرساۋلاعان تاستاقتى ساقيناعا، ياعني تەڭىز ريفىنە اينالادى. ەگەر سول جەردە مۇحيت ءتۇبى بىرتىندەپ تومەندەي باستاسا، ۆۋلكان ارالى مەن ونى قورشاعان ريف تە ونىمەن بىرگە شوگەدى. الايدا، مۇحيتتىڭ بەت جاعىنداعى جىلى سۋدا عانا تىرشىلىك ەتە الاتىن پوليپتەر باياعى ارەكەتىن قايتا باستاپ ريف جاساۋعا كىرىسەدى. تىم تەرەڭگە كەتكەن پوليپتەر ارنيە ولەدى، ءبىراق ولاردىڭ ۇرپاقتارى جوعارى ۇمتىلا بەرەدى. اقىرى ريف بيىكتەي كەلە تابانىندا سونگەن ۆۋلكان جاتقان ارالعا اينالادى.
دارۆين قايتىس بولعاننان كەيىن زەرتتەۋشىلەر اتولدى ءدال تابانىنا دەيىن بۇرعىلادى. ءسويتىپ، ءدارۆيننىڭ بولجاۋى ابدەن دۇرىس ەكەنىنە كوز جەتكىزدى.
Massaget.kz
