الداشباي ەرنازار ۇلى سىر بويىنداعى العاشقى اعارتۋشىلاردىڭ ءبىرى
ول وراز احۋن بەكەتاي ۇلىنان 17 جاسقا دەيىن ءدارىس العان، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
احۋن تۋرالى مالىمەتتەردى اقىننىڭ نەمەرەسى ءمۇتالىپ اسانوۆتان جازىپ الىپ، دايىنداعان زاپا داۋلەتبايەۆ، - دەيدى وسى دەرەكتەردى بەرىرەكتە قايتا جيناستىرىپ، كوپكە ۇسىنىپ جۇرگەن قارماقشىلىق جاس نۇرلىبەك سايىموۆ.
الداشباي ودان ءارى ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋ ءۇشىن بۇحاراعا بارۋىنا اكەسى ەرنازار كەلىسىم بەرمەيدى. ونىڭ سەبەبى اكەسى كورشى ەلدەگى كەرەيت كوبدىك ءبيدىڭ قىزىنا قۇدا ءتۇسىپ، قالىڭ مال بەرىپ قويعان ەكەن. ءبىراق الداشبايدىڭ ەسىلدەرتى جوعارى ءبىلىم الۋ بولادى. وسى ويىن اناسى ۇلدايعا ايتادى. سوندا اناسى اقىل بەرەدى. - بالام، مەنىڭ قولىمدا اقشا جوق، ءتورت ورە اق كيىز بار، سونى ال دا باقىرمايتىن سارى اتانعا ءمىنىپ، كەشە بۇحاراعا كەتكەن بازارشىلارعا جەتەرسىڭ، - دەيدى. انانىڭ اقىلى بالاعا قونا كەتەدى.
بىلىمگە قۇشتار جاس ءتۇن جارىمىندا سارى اتانعا ءمىنىپ، اق كيىزىن تەڭدەپ، ەرتەڭىنە بۇحاراعا شىققان بازارشىلارعا جەتەدى. كەرۋەن باسى ومىردەن كورگەن، تۇيگەنى مول، قايىرىمدى ادام ەكەن. جاس الداشبايدىڭ ءسوزىن تىڭداپ، «تالابىڭ قۇتتى بولسىن، بالام. مىنە، ءوزىم باستاپ ءبىر ۇلەسىمدى جولىڭا بايلايمىن. جولشىباي ەلگە سەنىڭ حابارىڭدى ايتىپ وتىرامىن» - دەيدى. جول بويى جالپاق قىزىلقۇمدى جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ بىرىنە قونىپ، ەكىنشىسىنە تۇستەنىپ، كەرۋەن باسى بويىنان ءبىلىم قۋاتى سەزىلىپ تۇرعان الداشبايعا تاعى دا ون التى قارا جينايدى.
بۇحارانىڭ بازارىندا 17 قارانى كەرۋەن باسى ءوز مالدارىمەن بىرگە ساتىپ، اقشاسىن الداشبايعا تابىستاپ، ەلگە قايتادى.
جاس الداشباي ون جىل بويى بۇحارادا ادەبيەت پانىنەن ءدارىس الادى. شىعىستىڭ اتاقتى جەتى جۇلدىزىنىڭ ەڭبەكتەرىن تەرەڭ زەرتتەپ تانىسادى. 27 جاسىندا تۋعان ەلىنە ورالادى. جاس الداشباي وقۋدا جۇرگەندە كوبدىك ءبيدىڭ قىزى بوي جەتىپ حابار ايتقاندا «وقۋدى ءبىتىرىپ بارام» دەپ قىزعا رۇقسات بەرەدى.
سونداعى ويى بۇرىن وقۋعا بارۋعا كەلىسپەگەن اكەسى ۇيلەنگەن سوڭ تاعى دا جىبەرمەي قالار دەگەن ساقتىعى بولادى.
الداشباي ون جىلدان كەيىن كەلگەندە كوبدىكتىڭ ءۇشىنشى قىزىنىڭ بويجەتىپ وتىرعان كەزى ەكەن. ول بۇرىن قىز ءۇشىن قالىڭ مال بەرىلدى عوي دەپ بارسا، قىز اكەسى ونى باسقا جەرگە اتاستىرىپ قويعان بولىپ شىعادى. كوبدىك بي ەشنارسەگە كەلىسپەيدى. «بۇرىنعى قالىڭ مالىڭدى قايتارىپ ال»، - دەيدى. ءبىلىم ىزدەگەندى جاستىقتىڭ جەلىگىنە بالاعان قىز اكەسى كەلىسىم بەرمەگەن سوڭ ءبىر كۇنى ءساتىن تاۋىپ الداشباي قىزدى ات الدىنا وڭگەرىپ الىپ قاشادى.
كوبدىك بي قالاداعى پريستاۆقا شاعىمدانىپ، قىز بەن جىگىتتى قۋدىرىپ الادى. ال، پريستاۆ قىزعا «قالاعان جاعىڭدا قالاسىڭ»، - دەيدى. سوندا كوبدىك ءبي: - قىزىم ويلان، كۇيەۋ تابىلادى، اتا- انا تابىلمايدى، - دەيدى. قىز اتا- انانىڭ ىعىنا كوشىپ، ەرمەي قالادى.
الداشباي بۇل ءىسى جۇزەگە اسپاي، ۇيىندە ءۇش كۇن جاتادى. الداشبايدىڭ ءوزى اكەسى دە «ەلدىڭ ءراسىمىن بۇزىپ قىزدى الىپ قاشتىڭ، قالىڭ مالدى سول ءۇشىن قايتىپ بەرمەيدى»، - دەپ تە رەنجيدى.
- ەندى قالىڭ بەرۋگە ءالىم كەلمەيدى، بالام، ءوز كۇنىڭدى كور، - دەيدى. سول كەزدە ويلانىپ الداشباي ءۇش جەردەن مەكتەپ اشۋعا كەلىسىم ىزدەپ، بەل بۋادى. شوراياقتىڭ اۋىلىنا بارادى. الداشبايدى كورگەن شوراياق قۋانعاننان اق تۋ الىپ توبەگە شىعىپ، قىرىق ءۇي اعايىنىن شاقىرىپ، قىرىق قارا جينايدى.
جيىرما قاراعا الداشبايدى ۇيلەندىرەدى دە، جيىرما قاراعا سول جەردەن بالا وقىتاتىن مەشىت سالدىرادى. ءسويتىپ، الداشبايدان ءابۋبايىر، ومار، اسان، مۇستافا، قوجاحمەت، ءابدىحاميت دەگەن بالالار تارايدى. الداشباي احۋننىڭ ادەبيەتشىلىك اسەرىمەن وسى وڭىردەن جۇزدەن اسا جىراۋ، شايىرلار اراب قارپىمەن ساۋاتتانىپ، شىعىس ادەبيەتىمەن كەڭ تانىسۋىنا مۇمكىندىك العان ەدى. ولاردىڭ ىشىندە اقىندار تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆ، ومار شوراياقوۆ، كەتە جۇسىپتەر بار. الداشباي احۋننىڭ ۇزاق جىلعى ۇستازدىق ەتكەندىگى، ودان 2 مىڭداي شاكىرت ءدارىس العاندىعى ەل اۋزىنداعى دەرەكتەر بويىنشا انىقتالىپ وتىر.
1906 -جىلى الداشبايدىڭ ۇستازى وراز احۋن بەكەتاي ۇلىنا ءۇي تام سالىنادى. ونىڭ الدىندا سارقۇم دەگەن جەردەن سۇيەگى كوشىرىلىپ، 13 جىلدان كەيىن كەلگەن. وراز احۋن كۋيەۋ بالاسى قالجان احۋننىڭ تۇسىنە ەنىپ، «مەنى سۋ الۋعا اينالدى، سۇيەگىمدى كوتەرىڭدەر» دەپ ايان بەرەدى. سونان ەل بولىپ سۇيەكتى ىزا سۋى الا باستاعانىن كورىپ، وسى كۇنگى «اقجار» مەن لەنين اتىنداعى كەڭشارلار ارالىعىنداعى تاس جول بويىنا كوشىرىلگەن. ول كەزدە داۋىلكولدەن باستاپ شالقىعان كول، جولبارىس جورتقان نۋ قامىس، سۋىندا تايداي تۋلاعان بالىق، كولىندە سىڭسىعان قۇس بولادى ەكەن. بۇل كۇندەرى ول جەرلەر كورگەن تۇستەي وزگەرىپ، قۇبا بەلگە اينالىپ وتىر. سول شالقىعان سۋ «قاراقتان» ءوتىپ، جولشىباي ساي- سالانى تولتىرىپ ارالعا قۇيعان.
ول كەزدەرى قىستا قار قالىڭ، جازدا جاۋىن مول بولعان. سىر مەن قۋاڭنىڭ اراسى «جەتى اسار» القابىنىڭ گۇلىن كوكتەم ايلارىندا ادام باسۋعا قيماۋشى ەدى دەپ ايتىپ وتىرادى قاريالار. جارىقتىق وراز احۋن 12 -جىلدان كەيىن ءمايىتىن اشقاندا دەنەسى سول قالپىندا ساقتالىپتى. ءتىرى ادامداي ساقال- مۇرتى وسكەن ەكەن. سول كەزدە كوزبەن كورىپ، ەسىتكەن ادامدار وراز احۋن شىن «اۋليە» ەكەن دەپ ءتانتى بولىپتى. ءۇي تام 6-7 جىلدان كەيىن 1906 -جىلى سالىنعان كورىنەدى.
الداشباي احۋن كەدەيلەردى ەگىن سالاتىن ديقانشىلىققا ۇيرەتىپ، سول جەردەن قىش ورتەيتىن شاعىن شەبەرحانا سالدىرادى. الداشباي احۋن بۇحارادا ون جىل وقىعان كەزىندە ەل ىشىنە قاجەت دەگەن ءار ونەردەن ۇيرەنىپ كەلگەن. ءبىز بۇرىن ارابشا وقىعانداردى مولدا، ول تەك ءدىندى ۋاعىزدايدى دەپ ۋاقىت زاڭىنا قاراي شوشىپ كەلدىك. شىن مانىندە ولار كونە تىلدە وقي تۇرا ءار ماماندىقتىڭ، ءارتۇرلى كاسىپ سالاسىنىڭ قىرى- سىرىن مەڭگەرىپ، شاكىرتتەرىنە ساباق رەتىندە ۇيرەتىپ وتىرعان.
الداشباي احۋن 1936 -جىلى جاز ايىندا 78 جاسىندا تۋعان جەرىندە دۇنيە سالادى. زيراتى لەنين اتىنداعى كەڭشاردىڭ وڭتۇستىگىندە، 3 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. سول كەزدە قوجا، مولدانى تەرگەپ، سىبىرگە ايداپ جاتقاندا بۇل كىسىگە بىردە-ءبىر ادام ءبىر اۋىز ءسوز ايتپاعان كورىنەدى. ەل اۋزىندا بۇل كىسى تۋرالى جاقسى پىكىرلەر مەن اڭىزدار كوپ. مارقۇمدى جەرلەيتىن كۇنى قاپتاپ جاتقان شەگىرتكە بىردەن كوتەرىلىپ كەتىپتى، سول ءتۇنى قازا شىلدەحاناسىندا وتىرعاندا جاز ايىندا سىڭسىپ جۇرەتىن سارى ماسا دا جاتىپ قالىپتى دەگەن ءسوز بار.
الداشباي احۋننان وقىپ شىققان شاكىرتتەر دە بىرنەشە مەكتەپ اشىپ، حالىقتى ساۋاتتاندىرعان. توقەتەرى، الداشباي احۋن ەرنازار ۇلى سىر بويىنداعى حالىققا بەرگەن ەرەكشە ۇستازدىق ەتكەن العاشقى اعارتۋشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستالىق، اقىندىق ونەرلەرى دە بولعان. سوندىقتان وراز اقىننىڭ شاكىرتى الداشبايدى حالىق «احۋن» دەپ اتاعان. مۇنداي اعارتۋشىلىق قىزمەت جاساپ، ەلدى ساۋاتتاندىرۋ ءۇشىن وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن بەلگىلى ادامداردىڭ ەسىمى تۋعان جەر، اتامەكەن توسىندە قايتا ەسكە الىنىپ، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بوپ قالۋى ءتيىس.
