بالالاردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ادەبيەتتى دامىتۋ كەرەك - ايدوس سارىم
بۇل ءبىر جاعىنان سيفرلىق قوعامنىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرىنەن بولسا، ەكىنشى جاعىنان ەلىمىزدەگى بالالار ادەبيەتىنىڭ جاعدايىن كورسەتەدى. قازاقستانداعى بالالار ادەبيەتى نەلىكتەن ميلليونداعان قازاق بالاسىنىڭ سۇرانىسىنا جۇمىس ىستەمەي وتىر؟ نەگە وقىرمان مەن ادەبيەت اراسىندا بايلانىس جوق؟ بالالار ادەبيەتى نارىق جاعدايىنا نەگە يكەمدەلە الماي قالدى؟ وسى جانە وزگە سۇراقتارعا ساياساتتانۋشى، قوعام قايراتكەرى، ق ر ۇلتتىق كىتاپحاناسى ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى، «التىن قالام» ادەبي بايقاۋىن ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى ايدوس سارىمنان سۇراپ بىلۋگە تىرىستىق.
- جالپى ادەبيەتتىڭ ءوزى قوعامدى تاربيەلەيتىن قۇرال دەيمىز عوي. ال بالالار ادەبيەتىنىڭ باستى ميسسياسى بۇدان دا ايقىنىراق بولار؟
- بالالار ادەبيەتى ءوزىنىڭ قۇرىلىمى، ميسسياسى، باعىت- باعدارى تۇرعىسىنان جالپىلاما ادەبيەتتەن كۇردەلى دەپ سانايمىن. سەبەبى ءوزىنىڭ جۇرەگىنىڭ سۇراۋىمەن كەلەتىن ادەبيەتكە قاراعاندا ونىڭ ميسسياسى ايقىن. ول - وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ. ومىرلىك تاجىريبەسى، تالعامى، پايىمى، پاراساتى بەكىمەگەن وسكەلەڭ ۇرپاقتى كىتاپقا باۋلۋ، وقۋعا، ىزدەنۋگە، تالاپتانۋعا يتەرمەلەۋ بولاتىن بولسا، ەكىنشىدەن، قىزىقتىرۋ ارقىلى كورنەكى قۇرالدار، سۋرەتى مەن يدەياسى ارقىلى ناقتى قۇندىلىقتارعا، ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا يتەرمەلەۋ كەرەك. تاريحي كىتاپتى، فانتاستيكانى، ونى جاقسى جازىلعان بولسا وقي بەرەسىز. ال بالالار ادەبيەتى باسقاشا. ءبىر عالىمنىڭ ايتقانى ەسكە تۇسەدى، «بۇل دۇنيەدە وقۋلىق جازعاننان گورى، ءىنجىلدى قايتا جازۋ وڭايىراق» دەگەن ەكەن. شىنىندا، ءىنجىلدى قيالدان جازا بەرۋگە بولادى. ال بالالار تاقىرىبىنا جازاتىن جازۋشىلاردىڭ پسيحولوگيالىق، پەداگوگيكالىق ىلىمدەرى تەرەڭ، جان- جاقتى ءبىلىمى بولۋ كەرەك. كەڭەس زامانىندا جاقسى بولسىن، جامان بولسىن بالالار ادەبيەتى بولدى. ول كەزدەگى بالالار ادەبيەتى پارتيالىق ۇگىت ناسيحات قۇرالىنا اينالىپ، سول ناۋقاننىڭ جۇمىستارىنا قاتىستى. ولاردىڭ كورپۋسىن تۇماعاڭدار (تۇمانباي مولداعاليەۆ - رەد.)، باسقا دا ءبىلىمدى ازاماتتار ۇستاپ تۇردى. ال 90-جىلداردىڭ باسىنا قاراي جالپى ادەبيەت سالاسى نارىققا بەيىمدەلە الماي قالدى.
بىلايشا ايتقاندا، بالالار ادەبيەتى قوعامعا دا، مەملەكەتكە دە قاجەت بولماي قالدى. ازدى- كوپتى بالالار باسىلىمى شىعىپ تۇردى. الايدا وعان دەگەن قاجەتتىلىك اسا كەرەمەت جاعدايدا بولعان جوق دەپ ويلايمىن.
- جالپى ادەبيەت تاقىرىبىنا كەلەيىكشى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 25 جىل بولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە نە وزگەردى؟ ءبىز سول كەزدەگى ادەبي داعدارىستان شىعا الدىق پا؟
- جالپى ادەبيەتتەگى داعدارىستان ەندى شىعىپ كەلە جاتقان سياقتىمىز. مەنىڭ ويىمشا، ءبىر ءداۋىر اياقتالۋعا جاقىن بولعانىمەن، ەكىنشى ءداۋىر باستالماي كەلە جاتىر. سەبەبى، ءبىزدىڭ ادەبيەت تە، باسپا ءىسى دە تولىعىمەن نارىقتىق مەحانيزمگە بەيىمدەلگەن جوق. مىنانى قاراڭىز، جىل سايىن نارىققا 100000 قازاق بالاسى قادام باسىپ كەلەدى. ماسەلەن، بيىلدىڭ وزىندە 100 مىڭ بالا مەكتەپ ءبىتىردى. ەگەر نارىقتىق لوگيكامەن ويلاساق، بۇل كەرەمەت مۇمكىندىك. باسپاگەر ءۇشىن دە، جازۋشى ءۇشىن دە. سوسىن مەكتەپكە بيىلدىڭ وزىندە 400 مىڭعا جۋىق ءبۇلدىرشىن باردى. ولاردىڭ 350 مىڭى، كەم دەگەندە، قازاقتىڭ بالاسى.
بۇلاردىڭ بارىنە ەرمەك كەرەك، ءبىلىم كەرەك، ۇلتتىق ساياساتقا باۋليتىن دۇنيەلەر كەرەك. ال ءبىراق بىزدە ءالى كۇنگە ادەبيەت نارىعى قالىپتاسقان جوق. الەمدىك ادەبيەتتەگىدەي باسپاگەرلەر ءبىر جازۋشىعا تالاسىپ- تارماسىپ قول جەتكىزىپ، كۇنى بۇرىن كەلىسىمگە كەلىپ جاتقان جوق. «ادەبي اگەنت» دەگەن تۇسىنىك جوق. البەتتە وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن جويۋ ءۇشىن نارىقتىق تەتىكتەردى ىسكە قوساتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ويلايمىن.
- ماسەلەن، قانداي نارىقتىق تەتىكتەردى قوسۋ كەرەك؟
- ەلىمىزدەگى كىتاپحانالار جاعدايىن الايىق. كىتاپحانا رۋحاني وردا ىسپەتتەس. ءبىر جاقسىسى كىتاپحاناعا كىم كەلەتىنى، ونىڭ جاسى بارلىعى ۇقىپتى ءارى مۇقيات جازىلادى. سوعان قاراپ ماركەتينگ قاعيداتتارىن پايدالانۋ كەرەك. ماسەلەن، پالەن كىتاپتى، پالەن ادام وقىعان. دەمەك بۇل كىتاپتاردى شىعارۋ كەرەك، سۇرانىس بار دەگەن ءسوز. قازاقستاندا جىلىنا 2000 عا جۋىق كىتاپ شىعادى. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى ۋنيۆەرسيتەت ماڭىندا تارالىمى 200-500 دەن اسپايتىن كىتاپتار. كوپشىلىككە شىعاتىن كىتاپتارعا كەلسەك، ءسىز دە مەن دە وقىرمانبىز، قازاق تىلىندە وقيتىن كىتاپ جوق. اسىرەسە بالالار ادەبيەتى سالاسىندا وقيتىن كىتاپ تاپپايسىز. مەملەكەتتىك تاپسىرىس ماسەلەسى بار، ءبىراق بۇل بولەك ماسەلە. سوندىقتان دا، ەلدە نارىق قالىپتاسپاعاندىقتان سۇرانىس جوق. بۇل باسپاگەرلەردىڭ وقىرماندى ەمەس، مەملەكەتتى ىزدەۋگە قۇشتارلىعىن كورسەتەدى. ويتكەنى، نەگىزگى كاپيتال مەملەكەتتەن بولىپ تۇر عوي. بۇل جەردە باسپاگەرگە دە جازۋشىعا دا قانشا ادام وقىعانى قىزىق ەمەس. ەڭ باستىسى ولار مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىن وتەسە بولدى. البەتتە، جىلىنا تەك مينيسترلىك تاراپىنان قوعامدىق- ساياسي ماڭىزى بار 300-400 كىتاپ جاريالانىپ تۇرادى.
دەگەنمەن، بۇل جەردە ءبىر نارسەنى ەسكەرەيىك، بۇل تۋىندىلار بىزدەردىڭ، ياعني سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىنا باسىلادى. سايكەسىنشە، وقىرمان، ساراپشىلاردىڭ كونكۋرسىنان وتكەن العاشقى ۇشتىككە ەنگەن جۇلدە العان اۆتورلاردى باسۋعا تىرىسۋ كەرەك. ولاردىڭ ارتىندا جاقسى بولسىن، جامان بولسىن اۋديتورياسى بار. ەكىنشىدەن، بىزدەر قوعامدىق مەحانيزمدەردى كىتاپ اينالاسىنا شوعىرلاندىرۋىمىز كەرەك. ول الەمنىڭ بارلىق ەلىندە سىناقتان وتكەن تاجىريبە. جاڭالىق ەمەس. قالىڭ بۇقارا اراسىندا كىتاپ وقۋدى سانگە اينالدىرۋىمىز كەرەك.
«دوسىڭنىڭ تۋعان كۇنىنە دوللار سىيلاما، كىتاپ سىيلا». نارىق ونداي «دابىلدى» بايقاماي قالمايدى. مەنىڭ بىلۋىمشە، مەلومان جەلىسىندەگى قازاق ءتىلدى كىتاپتاردىڭ سانى 22 پايىزعا جەتىپتى. بۇل ءالى دە ورىس ءتىلدى نارىق باسىم ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر.
- ءبىر تاڭقالارلىعى، بۇگىنگى كۇنى كىتاپ ساۋداسىندا ەڭ كوپ وتەتىن دۇنيەنىڭ ءبىرى بالالارعا ارنالعان ونىمدەر عوي...
- ءيا. ويتكەنى ءار اتا-انا ءوز بالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەنىن، تاريحتان ساباق العانىن قالايدى. ونىڭ ۇستىنە 400 مىڭ بالانىڭ 10 -سىنىپقا دەيىنگى قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ كەرەك قوي. ءبۇلدىرشىن كەزىندە ءتۇرلى ەرتەگىلەر وقىسا، ەسەيگەن سوڭ عىلىم مەن ءبىلىمدى، تاريح تاقىرىبىنداعى، شىم- شىتىرىق وقيعالارعا تولى فانتاستيكا جانرىن وقۋى ءتيىس. ونىڭ ءبارى ءارى قاجەتتىلىك ءارى سۇرانىس.
- وسى جەردە ماسەلە مۇمكىن جانرلاردىڭ جۇتاڭدىعىندا بولار. بىزگە قىزىق بولعان «جۋسان ءيىسى» قازىرگى بالالارعا قىزىق ەمەس. ويتكەنى، بۇگىنگى بالالاردىڭ بارىنە ونداعى جاعداي ەتەنە تانىس ەمەس بولۋى مۇمكىن. بالكىم، قازىرگى زامانعا جاقىن، بۇگىنگى ءومىر تۋرالى شىعارمالار كەرەك شىعار؟
- كەڭەس زامانىندا ەر بالالاردىڭ ەڭ كوپ قىزىعاتىن جانرى دەتەكتيۆ بولاتىن.
- ماسەلەن، ءسىز بۇل جانردا نە وقىدىڭىز؟
- مەن وقىعان دەتەكتيۆ جانرى كەمەل توقايەۆ اعامىز جازعان اۋداندىق ميليتسيانىڭ ءومىرى تۋرالى دۇنيەلەر ەدى. ول كىسىنىڭ كىتاپتارىن ۇيدەگى اعايىندارىمىز قوسىلىپ جابىلىپ جاتىپ، وقىپ، كىتاپتى ەسكىرتىپ، توزدىرىپ جىبەرەتىنبىز. ويتكەنى، وندا شىنايى ومىرگە جاقىن دۇنيەلەر، ءتىپتى سول قايناپ جاتقان ءومىردىڭ ءوزىنىڭ ءىزى بار ەدى. بۇگىندە قازاقستاندا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا قانشاما اقپارات، قانشاما اڭگىمەگە ارقاۋ بولارلىق دۇنيەلەر بار.
كۇندە قىلمىستار اشىلىپ جاتىر، بىرىنەن ءبىرى وتكەن سوراقى سوتتار دا بارشىلىق. ەندەشە اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنا بار دا، 1 عانا قىلمىستىق ءىستى ال، باس اياعىنان قاراپ جازىپ شىق. راحات اليەۆ، مۇحتار ءابىليازوۆ دەيسىڭ بە، نەشە ءتۇرلى ىستەر بار عوي. جازۋ كەرەك بولسا. ەكىنشى بالالارعا قاجەت - فەنتەزي جانرى.
«ا ق ش- تىڭ عىلىمي- تەحنيكالىق پروگرەستە العا كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى، جاسوسپىرىمدەردىڭ فانتاستيكا جانرىن كوپ وقۋىنا بايلانىستى» دەگەن عالىمدار تۇجىرىمى دا بەكەر ەمەس. اقىلعا سىيمايتىن دۇنيەلەر جازىلادى. ءبىراق، سونى وقىعان جاس بالا دا كۇنى ەرتەڭ تۋرا سول يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا، ومىرگە قولدانىسقا ەنگىزۋگە تىرىسادى. فانتاستيكا جانرى رەسەيدە دە كەرەمەت دامىعان. كىتاپ سورەلەرىندە 15-20 پايىزى فەنتەزي جانرى. بۇگىنگى رەسەي پاتريوتيزمىنىڭ يمپەريالىق ساياساتىنىڭ دامۋىنا عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، فانتاستيكا جانرى اسەر ەتكەن. ورىستىڭ تابيعاتىندا جوق نارسەنىڭ ءبارىن، ءتىپتى تاريحتاعى ۇتىلىستارىنىڭ ورنىن سول فانتاستيكا جانرىمەن جاماعان. ءبىر عانا مىسال كەلتىرسەم، ءبىر ورىس ادامى وتكەن عاسىرلارعا كەتىپ قالادى، سول جاقتا ءوزىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا ءبارىن جەڭىپ، اقىر اياعى الەمدىك دەڭگەيدەگى جەڭىمپاز اتانادى. تۇپكى يدەياسى - ورىستار كەرەمەت دەگەنگە كەلىپ تىرەلەدى. بىلاي قاراساڭ تۇككە تۇرعىسىز. ءبىراق وسىنى وقىعان ادام باسقاشا يدەيادا بولادى. سوڭعى رەت قازاقتىڭ فانتاستيكا جانرىنداعى كىتابىن قاشان وقىدىڭىز؟ مەن بىلەتىن جانات ەلشىبەك اعالار سول ۇلكەن بۋىنمەن بىرگە قالىپ قويدى. فانتاستيكانىڭ ماڭىزى ادامنىڭ بويىنا بولماشى نارسەلەردى سىڭىرمەيدى، كەرىسىنەشە ادامزاتتى عىلىمي پروگرەسسكە يتەرمەلەيدى.
- دەسە دە، ءسىز ءوزىڭىز جاستاردىڭ قانداي فانتاستيكا وقىعانىن قالار ەدىڭىز؟
- مەن فانتاستيكادان ءتۇرلى ماسەلەلەردى كۇتەر ەدىم. مىسالى، قۋاڭشىلىق ماسەلەسى - ۇلكەن پروبلەما عوي. ەلەستەتسەڭىز، جاپپاي قۋاڭشىلىق زامانىندا قازاقتىڭ بولمىسى قانداي بولادى. ەرتەڭ ادام دامۋىنا قاجەتتى پايدالى قازبالار تاۋسىلادى. سوندا ۇلتتى، ادامزاتتى قالاي ساقتاۋ كەرەك.
- ونىڭ دا اۋىلى الىس ەمەس نەگىزى...
- ءيا، مۇناي 30 جىلدا، تەمىر- تەرسەك 40 جىلدا تاۋسىلادى. ودان كەيىن ادامزات قايتا تاعى جاعدايىنا تۇسە مە، الدە باسقا بىردەڭە ويلاپ تابا ما؟ ۇكىمەت بوپ، قوعام بولىپ «يننوۆاتسيالىق بالالار» كەرەك دەپ جاتىرمىز عوي. ونداي بالالاردىڭ ءبارى اسپاننان تۇسپەيدى، ءتول ادەبيەتتەن سۋسىنداپ قانا جەتىلەدى. سوندىقتان دا مەن ايتار ەدىم، قازاق حالقىنىڭ باسىندا تۇرعان شيكىزات ماسەلەلەرىنىڭ شەشەمىن تەڭىز سۋىن تۇشى قىلاتىن، اۋادان سۋ شىعاراتىن مامان بولامىن دەگەن يدەيالارى بار بالالار تابا الادى. ول نەدەن تۋىندايدى؟ ول ادەبيەتتەن تۋىندايدى. ال ادەبيەت بۇل - مەكتەپتەن عانا الىناتىن ءبىلىم ەمەس. ادەبيەت ءبارىن قامتىپ جاتىر، ادەبيەت - كينو، تەاتر، قالا بەردى اۋديوكليپ.
- وسى ۇسىنىستارىڭىزدى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جەتكىزىپ كوردىڭىز بە؟
- وكىنىشكە قاراي، ەكى انىق قاعيدات بار. ۇناسىن، ۇناماسىن ادەبيەت سالاسىندا كۇشتى مەملەكەتكە ارقا سۇيەۋگە ءماجبۇرمىز. ءبىزدىڭ نارىقتى الىپ قاراساق تا، جالپى نارىق تۇرعىسىنان ۇلكەن ەمەس. ەڭ بولماعاندا 50 ميلليون بولعاندا مەملەكەتكە «نارىقتىڭ ءوزى رەتتەيدى» دەپ قول سىلتەپ قويا سالۋعا بولار ەدى. زامان اعىمىنا قاراي بالالار ادەبيەتىنە باسەكە بولاتىن سالالار كوبەيدى قازىر. ءبىز بالا كەزىمىزدە «رۇستەم داستاندارىن» سۋرەتسىز-اق وقي بەرەتىنبىز. قازىر تەلەارنالار دا ادەبيەتكە باسەكە بولادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا 6-7 ارنا عانا بار بولاتىن مۋلتفيلم كورسەتەتىن، سونى كورۋ ءۇشىن گازەتتەن اپتالىق تەلەباعدارلامانى وقىپ الىپ، ۋاقىتىن كۇتىپ جۇرەتىنبىز. ال قازىر ءبارى باسقاشا.
تەلەارنالارمەن باسەكەگە ءتۇسۋ ءۇشىن بالالارعا ارنالعان كىتاپتىڭ سۋرەتپەن بەزەندىرىلۋى دە كەرەمەت بولۋى ءتيىس. بۇرىن ءبىر اقىن ءيا جازۋشى جەتكىلىكتى بولسا، قازىر شىعارماشىلىق توپ كەرەك. ادامدى باۋرايتىن ۇلكەن سۋرەتشىلەر لەگى كەرەك. ونى كوركەمدەپ جاسايتىن ديزاينەر بار. كەم دەگەندە تريو، كۆارتەت بولىپ جۇمىس جاساۋى كەرەك. وسى سياقتى وزىنەن ءوزى تۋىندايتىن كوپتەگەن دۇنيە بار.
- جاپپاي كىتاپ وقۋ يدەياسىن ناسيحاتتاۋ دا كەمشىن سوعىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز با؟
- ايتا الامىن. ب ا ق- تا، تەلەارنالاردا كىتاپ وقۋدى ناسيحاتتايتىن دۇنيەلەر جوق قازىر. كەي كەزدە مەملەكەتتىك ماجبۇرلەۋشى كۇشى كەرەك- اق. مۇمكىن شىعارماشىلىق يەلەرىن ىنتالاندىرۋ، قولپاشتاۋ كەرەك بولار. ماسەلەن، كىتاپحانا قوعامدىق بەلسەندىلىكتىڭ قاينار كوزىنە اينالۋى كەرەك. سويتە- سويتە وعان كەلەتىندەردىڭ سانى كوبەيەدى. مەگاعا كۇنىنە 60 مىڭ ادام كەلەدى. كوپشىلىگى - قازاق جاستارى. ولار مۋزەيگە بارماسا، بالكىم مۋزەي سولاردىڭ ارتىنان ءوزى جۇگىرۋى كەرەك شىعار. نەگە كوپشىلىك باراتىن سونداي ويىن ساۋىق ورتالىقتارىندا شاعىن كورمە اشپاسقا؟ كورگەن جاستار قىزىعادى ەمەس پە، بۇعان؟ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا دا ءدال وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىلىپ وتىر. ياعني، بۇگىنگى جاڭعىرۋدىڭ وزەگى - سانانى وزگەرتۋ. ونداي وزگەرىس بالالار ادەبيەتىمەن كەلەدى.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اۆتور: گۇلميرا عوسمان-ءالي
