قازاق بوكسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى
قازاق جەرىنە ەڭ العاش جەكپە- جەك ونەرىن الىپ كەلگەن بولتەك ۇلىن بوكس جانكۇيەرلەرى ءالى ۇمىتا قويمايتىنى انىق.
بەينەلەۋ ونەرىنە بەيىم بولعان شوقىر سۋرەتشى بولۋ ماقساتىندا باكۋ مەن كييەۆتەگى سۋرەت ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرىپ، بوكس ۇيىرمەسىنە قاتىسا باستاعان ول وقۋىن اياقتاپ، 1936 -جىلى ەلگە كەلگەندە بۇكىلقازاقستاندىق سپارتاكيادا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان ەكەن. سپورت باعدارلاماسىنا بوكس جەكپە-جەگى دە ەنگىزىلەدى.
ءبىراق بۇل جارىستا شوقىرعا قارسىلاس تابىلمايدى. وسى كەزدەن باستاپ ەل باسشىلارى بوكس سپورتىن دامىتۋ كەرەك دەپ شەشىپ، شوقىردى ماسكەۋ مەن لەنينگرادقا تاجىريبە الماسۋعا جىبەرەدى. قازاق بوكس تاريحى ءدال وسى جەردەن باستاۋ الىپ، سول جىلدىڭ قازان ايىندا قازاقستاندا تۇڭعىش بوكس ۇيىرمەسى اشىلادى. شوقىر بولتەك ۇلى بوكسشى رەتىندە 223 رەت شارشى الاڭعا كوتەرىلىپ، 199 كەزدەسۋىندە جەڭىسكە جەتكەن.
«شارشى الاڭنىڭ شاڭىن قاققان بوكسشى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ءبىر بولمەسىن سۇراپ، شاكىرت تاربيەلەپ، جاستاردى بوكسقا باۋلىدى. 1947 -جىلى ماسكەۋدە وتكەن كەڭەستەر وداعىنىڭ بىرىنشىلىگىنە قازاق ەلىنىڭ قۇراما كومانداسىن شوقىر اتامىز باستاپ باردى. ونىڭ مەكتەبىنەن ماقسۇت وماروۆ، ءابدىسالان نۇرماحانوۆ، سەرىك ابدىناليەۆ، ۆيكتور جانە ۆلاديمير كاريموۆتار، اسقار قۇلىبايەۆ سەكىلدى تالانتتى شاكىرتتەر تاربيەلەنىپ شىقتى»، دەيدى قاسىم سىرباي ۇلى.
شوقىر بولتەك ۇلى قازاق بوكسىن دامىتۋدى وزىنە پارىز ەتىپ، قولىنان كەلگەنشە شاكىرتتەرىنە كورگەن- بىلگەنىن ۇيرەتۋدەن جالىقپاعان. بۇگىنگى قازاق بوكسىنىڭ احۋالىن كورىپ، شوقىر اتامىزدىڭ ەڭبەگىنىڭ ەش كەتپەگەنىنە تولىق كوز جەتكىزە الامىز. ونىڭ شاكىرتتەرىنەن كەيىنگى بۋىن دا الەم الدىنداعى قازاق بوكسىنىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتپاسا، تومەندەتكەن جوق. مىسال رەتىندە، الەم چەمپيونى ۆالەري راچكوۆ (1978 ج)، 1980 -جىلعى وليمپيادانىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى، ەۋروپانىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى - سەرىك قوناقبايەۆ. 1989 -جىلى ەۋروپا مەن الەم چەمپيونى اتانعان - يگور رۋجنيكوۆ. 1988 -جىلى سەۋلدە وتكەن وليمپيادا ويىندارىندا الەكساندر ميروشنيچەنكو كسرو قورجىنىنا سوڭعى قولا مەدالدى سالعان بولاتىن. سونىمەن قاتار، 1989 -جىلعى الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالىنا شىققان- دى. ايتا بەرسەك، ءتىزىم مۇنىمەن تۇگەسىلمەيدى.
تاۋەلسىزدىك العان تۇستا اتلانتا وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى، ەكى دۇركىن الەم بىرىنشىلىگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى، ازيا چەمپيونى، «ۆەل باركەر» كۋبوگىن يەگەرى ۆاسيلي جيروۆ، وليمپيادا چەمپيونى ەرماحان ىبىرايموۆ پەن وليمپيا ويىندارىنىڭ ەكى دۇركىن كۇمىس جۇلدەگەرى، الەم جانە ازيا چەمپيونى بولات ءجۇمادىلوۆ، «ۆەل باركەر» كۋبوگىنىڭ سوڭعى يەگەرى باحتيار ارتايەۆ، باقىت سارسەكبايەۆ، «تەحنيكاسى ەڭ شەبەر بوكسشى» اتانعان سەرىك ساپييەۆتەردىڭ جەتىستىگىن اۋىز تولتىرا ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
دەسە دە، قازاقستان بوكس فەدەراتسياسىنا قازىرگى پرەزيدەنتى تيمۋر اسقار ۇلى قۇلىبايەۆتىڭ كەلۋىمەن قازاق بوكسى بۇرىنعى بيىگىنەن تۇسپەي، دارەجەسى ودان ءارى ارتا ءتۇستى. 2008 -جىلعى بەيجىڭ وليمپياداسىنان كەيىن ۇلتتىق قۇراما تىزگىنىن دامير بۋدانبەكوۆتان قابىلداپ العان مىرزاعالي ايتجانوۆ ەكى وليمپيادالىق سيكل، ءتورت الەم چەمپيوناتىنا، بەس ازيا بىرىنشىلىگىنە بوكسشىلاردى ۇلتتىق قۇراما باس باپكەرى رەتىندە الىپ بارعان. بوكسقا سىڭىرگەن ەڭبەگى ارقاسىندا ول 2014 تە ا ي ب ا- نىڭ جىل باپكەرى اتاعىن جەڭىپ الدى. 2009 -جىلى تيمۋر قۇلىبايەۆ بوكس فەدەراتسياسىنا پرەزيدەنت، ايتجانوۆ باس باپكەر بولىپ كەلگەن جىلدان بۇگىنگە دەيىن بوكستان ەرلەر اراسىنداعى قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسى وليمپيادادان ەكى التىن، ءۇش كۇمىس جانە ەكى قولا مەدال يەلەنىپتى.
ءتورت الەم چەمپيوناتىندا ءتورت التىن، التى كۇمىس پەن بەس قولا جۇلدەنى قۇراما قورجىنىنا سالعان. ال ازيا چەمپيوناتى مەن ازيا ويىندارىندا 24 التىن، 10 كۇمىس جانە 11 قولا مەدال يەلەنگەن. سەگىز جىلدا مىرزاعالي قۇلان ۇلى باپكەرلىك ەتەتىن ۇلتتىق قۇراما جالپى جيىنتىعى 67 مەدال (30 التىن، 19 كۇمىس پەن 18 قولا) جەڭىپ الدى. الداعى تامىز ايىندا ۇلتتىق قۇرامامىز گەرمانيادا وتەتىن الەم چەمپيوناتىنا تولىق قۇرامدا قاتىسادى. الداعى بايراقتى باسەكەدە نامىستى جىگىتتەرىمىز ەل قورجىنىن تاعى دا مەدالدارمەن تولىقتىراتىنىنا سەنىمىمىز مول.
بىردە «استانا ارلاندارى» بوكس كلۋبىنىڭ باس باپكەرى، وليمپيادا چەمپيونى باحتيار ارتايەۆتىڭ ۇستازى نۇرلان اقۇرپەكوۆ «قازاق بوكسى الەمدە نە ءۇشىن مىقتى؟» دەگەن ساۋالعا «ويتكەنى، بوكس ءبىزدىڭ قانىمىزبەن ارالاسىپ كەتكەن» دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. بوكس سپورتى ءبىزدىڭ قانىمىزدا بولعانىمەن، بوكسشىلارعا جاعداي جاسالماسا، مەملەكەتتەن قولداۋ بولماسا قۇنارلى جەرگە تال ەگىپ، ونى باپتاماي قويعانمەن بىردەي. سوندىقتان، جوعارىدا اتاپ وتكەن جەتىستىك بىزگە وڭاي كەلگەن جوق.
بارلىعى توككەن تەردىڭ، ەتكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا كەلدى. بىلىكتى باسشىلاردىڭ قولداۋىمەن، بوكسقا دەگەن كوڭىلدىڭ بولۋىمەن كەلگەن جەتىستىك. قازاق بوكسىنىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگى رەتىندە الماتى وبلىسىنىڭ تالعار قالاسىندا سالىنعان ايبا بوكس اكادەمياسىن ايتا الامىز. قۇرىلىسى 2011 -جىلى باستالىپ، 2014 -جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن بۇل اكادەميا حالىقارالىق اۋەسقوي بوكس قاۋىمداستىعىنىڭ (ا ي ب ا) پرەزيدەنتى چينگ- كۋو ۆۋ مەن قازاقستان بوكس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى تيمۋر قۇلىبايەۆتىڭ كەلەلى كەلىسىم ارقاسىندا سالىندى. ايبا ءوز اكادەمياسىن الىس- جاقىن كورشى ەلدە ەمەس، ءبىزدىڭ ياعني، قازاق جەرىندە سالۋى دا تەگىن ەمەس. مۇنى قازاق بوكسىنىڭ الەمدەگى بەدەلى مەن جەتكەن جەتىستىگىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىز.
«قازاق سپورتى مەن بوكسى الەمگە ۇلگى بولىپ، كۇن سايىن جاڭا قارقىنمەن دامىپ جاتقاندىقتان، ا ي ب ا- نىڭ تاڭداۋى قازاقستانعا ءتۇستى»، - دەيدى ۆۋ مىرزا. قازىرگى تاڭدا بوكس اكادەمياسىندا تەك بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرى عانا ەمەس، وليمپيادالىق سپورت ءتۇرى بويىنشا ۇلتتىق قۇرامالارىمىز دا وسىندا جاتتىعادى. سونداي-اق، شەتەلدىك سپورتشىلار دا تالعارعا كەلىپ، قازاق سپورتشىلارىمەن بىرگە وقۋ- جاتتىعۋ جيىنىن وتكىزىپ كەتەدى. بوكستان ۇلتتىق قۇراما مۇشەلەرى 25 -تامىز بەن 3 -قىركۇيەك ارالاعىندا گەرمانيادا وتەتىن الەم چەمپيوناتىنا قاتىسادى. ەل مەرەيىن اسىراتىن بايراقتى باسەكەدە ساڭلاقتارىمىزعا ساتتىلىك تىلەيمىز. سونداي- اق، قازاق بوكسىنىڭ جەتىستىگى مەن تاريحى مۇنىمەن شەكتەلمەي، الداعى ۋاقىتتا بۇدان دا جوعارى جەتىستىككە جەتۋىن تىلەيمىز.
ءالي بيتورە، «ەگەمەن قازاقستان»
