ايگۇل ءىسماقوۆا: اتاق قۋعاندار ادەبيەتتىڭ شىنايى باعالانۋىنا كەدەرگى جاساپ جاتىر
-وقىرمان ادەبيەتتەن وزىپ كەتكەن - ماسكەۋدە كۇن سايىن مەترومەن جۇرەمىن. پويىزدا سىعىلىسىپ تۇرعان ادامنىڭ قولىنان دا كىتاپ كورەسىز. بۇل قوعامعا ادەبيەت كەرەك ەكەنىن سەزىنەسىز. ايتىڭىزشى، ءبىزدىڭ قوعامعا ادەبيەت كەرەك پە؟ ەگەر كەرەك بولسا، بۇگىنگى قازاققا قانداي ادەبيەت كەرەك؟
- مەن دە شەتەلدە بولعاندا مەترودا كىتاپ وقىپ وتىرعان ادامداردى كوپ كورەمىن. كۇنى كەشە پاريجدەن كەلدىم. مەترودا جاستاردىڭ تولستويدىڭ «اننا كارەنيناسىن»، دوستويەۆسكيدىڭ «اعايىندى كارامازوۆتارىن» وقىپ وتىرعانىن كورىپ، قۋانىپ قايتتىم. زامان وزگەرسە دە - ادەبيەت جوعالمايدى. شەتەلدە ستۋدەنتتەر قولدارىنان كىتاپ تاستامايدى. ءبىر قاراعاندا تەلەفونعا ءۇڭىلىپ وتىرعانداي اسەر قالدىرعانىمەن، شىن مانىندە، تەلەفوننان كىتاپ وقىپ وتىرادى. وكىنىشكە قاراي، قازاق اۋديتورسىندا كىتاپ وقۋ - سيرەپ بارا جاتقان قۇبىلىس. جۋىردا بۋكەر سىيلىعىنا ۇسىنىلعان رومان تۋرالى پىكىر ءبىلدىردىم. ۇلى بريتانيادا بۇل سىيلىق تەك اعىلشىن تىلىندەگى جانە جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاعان رومانعا بەرىلەدى. بۋكەر سىيلىعىن انىقتايتىن كوميسسيا قۇرامىنا مۇشەلىككە ساراپشىلار ءبىر-اق رەت شاقىرىلادى، ولار سىيلىق بەرۋدە كوررۋپتسياعا وسىلاي توسقاۋىل قويعان. بىزدەگى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ كوميسسيا مۇشەلەرى سەكىلدى ۇزاق «وتىرمايدى».
ءادىل شەشىم شىعارۋ ءۇشىن ساراپشىلارعا جوعارى تالاپ قويىپ، ەڭبەگى ءۇشىن سىياقى بەرەدى. ساراپشىلار قۇرامىنان كاسىبيلىگى جوعارى ادەبيەتشىلەردى عانا كورەسىز. بۇل - بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىڭ ادەبيەتكە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى بولسا، ەكىنشىدەن، اعىلشىن ءتىلىنىڭ ۇستەم بولۋىن كوزدەيدى. الەمنىڭ ەشبىر ادەبيەتىندە بۇقار جىراۋدىڭ ابىلايعا قاراتىپ ايتقان تولعاۋلارى سەكىلدى اقىل مەن اسىل ءسوز جوقتىڭ قاسى.
وسىنداي ادەبيەتى بار بۇگىنگى قازاقتى تەك ءىشىپ- جەۋگە اۋەستەنىپ كەتتى دەگەنگە قالاي قياسىڭ؟ قازاق جەرىندەگى ءال-فارابي باستاعان قانشاما عۇلاما عالىمداردىڭ اراب، پارسى تىلىندەگى عىلىمعا ۇلەس قوسقانى شەت ەلدەردە مويىندالعان. بۇل تۋرالى تەك پروفەسسور ءا. دەربىسالى عانا جازىپ ءجۇر.
اباي - قازاقتىڭ باس اقىنى، قازاق ءۇشىن ادەبيەت اسىل ءسوز ەكەنىن كاسىبي دەڭگەيدە انىقتاپ بەرگەن. الاش ادەبيەتتانۋى بار كەزدە قازىرگى ادەبيەت ءوز تۇعىرىنا كوتەرىلەتىنىنە سەنەم. بۇگىن ءبىز ديسكۋرس تۇرلەرى دەپ جۇرگەن تۇسىنىكتەر احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىندا» جازىلىپ قويعان. ول اسىل ءسوزدىڭ قاجەت بولۋىنىڭ سەبەپتەرىن بىلاي تۇجىرىمدايدى: «ءسوز ونەرى ادام ساناسىنىڭ ءۇش نەگىزىنە تىرەلەدى. 1. اقىلعا؛ 2. قيالعا؛ 3. كوڭىلگە».
ادامنىڭ وسى ءۇش سەزىمى بار كەزدە ادەبيەت تە كەرەك. توبىرلىق مادەنيەت ۇستەم بوپ تۇرعان ۋاقىتتا جانر مەن ستيلى وسى تالاپتارعا ساي قالىپتاسقان جاڭا فورمالىق، ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى بيىك، توبىرلىق ساناعا قارسى تۇرا الاتىن ادەبيەت كەرەك. قازىرگى وقىرمان نەگە تولستوي مەن دوستويەۆسكيدى وقيدى؟ نەگە بۇگىنگى جازىلىپ جاتقان دۇنيەلەر وقىلمايدى؟ سەبەبى، وقىرمان ادەبيەتتەن وزىپ كەتكەن. ول جاڭا فورماداعى، ءبىراق ينتەللەكتۋالدى تۇرعىدا قازىرگى زاماننىڭ پسيحولوگيالىق داعدارىسىنان شىعاراتىن جاڭا ماتىندەردى وتكەن زاماننان بولسا دا تاۋىپ وقىپ كەلەدى.
- وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن دۋلات يسابەكوۆتەن سۇحبات الدىم. سوندا جازۋشى «تازا ادەبيەتتىڭ زامانى ءوتىپ بارا ما دەپ قورقامىن» دەپ كۇڭىرەنىپ ەدى. سىزدە دە تازا ادەبيەتتىڭ زامانى ءوتىپ بارا جاتىر دەگەن قورقىنىش جوق پا؟
- دۋلات يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاسى» - قازاق ادەبيەتىندەگى ءشامشىنىڭ ولەڭدەرىندەي مەن ءۇشىن قاي زاماندا دا وقىلاتىن شىعارما. قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي شىعارمالارى بارشىلىق. وكىنىشكە قاراي، ادەبي پروتسەسس بىزدە ءبىرقالىپتى سارىننان ايىرىلماي كەلەدى. بىزدە اتاق قۋعاندار ادەبيەتتىڭ شىنايى باعالانۋىنا كەدەرگى تۋدىرىپ كەلەدى. ءبىر جاپ-جاقسى ولەڭدەرى بار جاس اقىن بار، ءوزى ماعجان جاسىنا جەتپەگەنىندە شارۋاسى جوق، ءبىز دە اتاق الاتىن جاسقا جەتتىك دەگەندى ابىروي سانايدى.
بۇل اقىننىڭ باستى تولعاۋلارى جازىلماي قالسا، بىزگە دە سىن عوي. اتاق الۋدى عانا ماقسات ەتكەن جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعى توقىرايتىنى انىق. ۋاقىتتىڭ ءوزى ولاردى ىسىرىپ تاستايدى. اباي، ءسۇيىنباي، جامبىل مەن كەنەن اقىنداردىڭ، ءمىرجاقىپ، ماعجان، ءىلياس، قاسىم، سىرباي مەن مۇقاعاليدىڭ اتاق قۋعانىن ەلەستەتە الاسىز با؟ سوندا قانىمىزدا جوق اتاق قۋۋ بىزگە قايدان كەلگەن دەرت؟
- قازاق ادەبيەتىندەگى ستيلدىك، فورمالىق ىزدەنىسى ەرەكشە، جاڭالىعى بار قانداي جاڭا شىعارمالاردى اتاي الاسىز؟
- جاستار پروزاسىندا ىزدەنىستەر بارشىلىق. ەكسپەريمەنت بولعانىمەن، جاقسى دۇنيەلەردى بايقاپ ءجۇرمىن. ادەبي تالعامى ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قالامگەرلەردىڭ دۇنيەلەرىن ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ، تالداۋ كەرەك. بۇلار قازىرگى كوركەمدىك ديسكۋرستىڭ تالاپتارىن ەندى عانا مەڭگەرىپ كەلە جاتىر. قازىرگى نارراتيۆ پەن ەستەتيكالىق حرونوتوپتىڭ وزگەرگەنىن بىلەتىندەردىڭ جازعانى، ارينە، جاڭاشا. ولار وقىرماندى ەسكەرىپ، ونىڭ دەڭگەيىن اۆتوردان جوعارى قويىپ، زامان مۇڭى مەن شىندىقتى انىق ايتىپ كەلە جاتقاندار. بۇلار - اتاققۇمار ەمەس، كەرىسىنشە اتاۋسىز قالىپ جاتىر. ولاردىڭ قالىپتاسقان وقىرمانى بار. مەنىڭشە، بۇل قاۋىمنىڭ الدىندا تۇرسىنجان شاپاي كەلە جاتىر...
ولار ادەبي ورتاعا اسەر ەتە باستادى
- ءبىزدىڭ كەيبىر جازۋشىلار شىعارما بىتكەنشە كەيىپكەرلەرىنىڭ بەتپەردەسىن شەشپەك تۇگىلى، بەتىنە قالىڭ ەتىپ، بوياۋ جاعىپ قويادى. مەنىڭشە، بۇگىنگى وقىرمانعا مورال وقۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ جازۋشىلارعا اقيقاتتى جالاڭاشتاپ كورەسەتۋگە نە كەدەرگى دەپ ويلايسىز؟
- راس، قازىرگى پوستمودەرنيستىك سارىنداعى شىعارمالاردى وقىعاندارعا بىزدەگى بۇرىنعى نارراتيۆ جالىقتىرىپ جىبەرەدى. ءبىراق بۇل شىعارمالاردىڭ دا ءوز وقىرمانى بار ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ەسكى ستيليستيكادا جازىلسا دا، قازىرگى قازاق رومانىنان كوپ تاريحي ماعلۇمات الامىن. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «اقبىلەگى» مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامانىنداعى» 1916 -جىلعى جەتىسۋ وڭىرىندەگى ۇلت- ازاتتىق قوزعالىس العاش رەت مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن تولىقتىرىلىپ، بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ «اي، دۇنيە-اي!» رومانىندا جالعاستى. بۇل روماننىڭ ەرەكشەلىگى - كۇردەلى تاريحي وقيعالارىمەن بىرگە، قازاق اناسىنىڭ ازاپتى تاۋقىمەتى قاتار بەينەلەنگەن. بىرەۋلەر كەيبىر تاريحي رومانداردى «ارحيۆ نەگىزىندە جازىلعان» دەپ مەنسىنبەيدى. كوركەمدىك دەڭگەيى ورتاشا بولعانىمەن، بۇل رومانداردا تاريحشىلار اۋزىن اشا الماي وتىرعان تاريحي وقيعالار ناقتى مۇراعاتتىق دەرەكتەر ارقىلى قامتىلعان. قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحى رەسمي تۇردە سان ءتۇرلى بولىپ ايتىلىپ كەلە جاتقاندىقتان، جازۋشىلاردىڭ بۇل تاقىرىپتى وزدەرى شاماسى كەلگەنشە كوتەرىپ كەلە جاتقانى دا ابىروي ەمەس پە؟ ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «قاھارى» بولماسا، كەڭەس كەزىندەگى قاي تاريحتان قازاق حاندىعى جايلى ماردىمدى ماعلۇمات الار ەدىك؟
ماسكەۋدە جازۋشىمەن كەزدەسكەنىمدە «مۇنشا دەرەكتى قالاي تاپتىڭىز؟» دەپ سۇرادىم. سوندا بۇل روماننىڭ جازىلۋىنا جانە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» - سىنا دا قولداۋ كورسەتكەن دىنمۇحاممەد قونايەۆ ەكەنىن ايتقان ەدى. مەملەكەت باسىنداعى ادامنىڭ قولداۋى بولماسا، كەڭەس كەزى تۇگىلى، قازىردىڭ وزىندە رەسەيدەگى ارحيۆتەردەن ماعلۇمات الۋ مۇمكىن ەمەس.
- قازاق ادەبيەتىندە قانداي تاقىرىپتار جازىلماي جاتىر؟
- اقتامبەردى جىراۋلاردان باستالعان ۇلتىمىزدىڭ ەرتەڭىنە دەگەن الاڭداۋشىلىق پەن وعان قىزمەت ەتۋدى ابىروي ساناعان قازاق ادەبيەتىنىڭ باستى كونسەپتى جازىلماي كەلە جاتىر. قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحى - جىراۋلار مەن اقىندار ايتىسىندا وزەكتى ءھام باستى تاقىرىپ. بىزگە ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتكەن تاريحي تۇلعالار تۋرالى ادەبي شىعارمالار كەرەك. قازاقتىڭ باتىرلارى قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن جان كەشتى دەگەندى ەلەستەتە الاسىز با؟ ولار اتاق، داڭق، لاۋازىم ءۇشىن ەمەس، حالىققا قىزمەت ەتۋدى ادامدىق پارىزى سانادى.
- ءال- فارابي ونەر ادامدارىن ءۇش توپقا بولەدى: ءبىرىنشىسى - تۋما، حاس تالانت، ەكىنشىسى - ەرىنبەيتىن، ەڭبەكشىل دارىن يەسى، ءۇشىنشىسى - ولەرمەن ءدالدۇرىش. بىزدە قايسىسى كوپ؟
- بىزدە ۇشەۋى دە بار عوي. ءبىراق سوڭعىسىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ بارادى. ءتىپتى وسىلار ادەبي ورتاعا اسەر ەتە باستادى دەۋگە دە نەگىز بار. اتاق پەن شەنقۇمارلىقتى وسىلار ناسيحاتتاپ كەلەدى. بۇلار جالت- جۇلت ەتىپ، ءار جەردە كورىنىپ جۇرگەندە ناعىز دارىن يەلەرى كولەڭكەدە قالىپ جاتىر. مەنىڭ وتىز جىلدان بەرى قازاق تىلىنەن ساۋاتىمدى اشىپ كەلە جاتقان ءبىر جازۋشى بار. ماسكەۋدە وقىپ كەلگەن كەزدە جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ «ۇيابۇزارى» مەن «جالا مەن نالاسىن» وقىپ، ءوزىمنىڭ قازاق ءتىلىن جازۋشىنىڭ دەڭگەيىندە بىلمەيتىنىمە كوزىم جەتتى. كوركەمدىكتىڭ قازىرگى ادەبيەت ايىرىلىپ قالعان باستى شارتى - ءتىلدىڭ بايلىعى. جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ شىعارمالارىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىن ۇمىت قالعان سوزدەرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ سوزدىك جۇيەسىن ەسكە سالادى.
ونىڭ سوڭعى دۇنيەلەرىندەگى سوزدىك قورى وسى جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ سوزدىگىن جاساپ شىعۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەتىندەي. كەيدە جازۋشى ءسۇيىنباي، جامبىل، كەنەن اقىنداردىڭ سارقىتىن ىشكەندەي سىلتەيدى. قازاق ءتىلى سالتانات قۇرعان باي، قۋاتتى، اقىل مەن پاراساتتى ەلدىڭ ءتىلى ەكەنىنە وسىندايدا كوزىڭ جەتە تۇسەدى. وسى تۇرعىدان جازۋشىنىڭ تىلدىك قورىنىڭ سوزدىگىن جاساۋعا نەگىز بولاتىن شىعارمالار قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە ساۋساقپەن سانارلىق ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
ج. شاشتاي ۇلىنىڭ شىعارمالارىنداعى قازاق ءتىلى مايلى بوياۋمەن سالىنعان اۋىلدىڭ ادەمى تىرشىلىگى مەن كىسى جانىنىڭ زارداپ شەگۋىنىڭ ءتۇرلى ءتۇستى فراگمەنتتەرى ىسپەتتەس. ال قازىرگى پروزانىڭ كوبى فلوماستەرمەن سالىنعان سۋرەتتەردەي: وقىلادى، قابىلدايسىڭ، ءبىراق ءتىلدىڭ ءنارى مەن بەينەلىلىگى شامالى بولعاندىقتان ەستە قالماي، ەستەتيكالىق اسەرى شامالى بولىپ قالا بەرەدى. بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ باستى كەمشىلىگى دە وسى ءتىل جۇتاڭدىعى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ۇلت ءتىلى - حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن كەلبەتى. قازاقتىڭ ادەبي جادىگەرلەرىندە ۇلت تاريحى مەن ۇلت كەلبەتى تۇرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. سوندىقتان انا ءتىلىن، ۇلت تاريحىن، ۇلت ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن زەرتتەيتىن ينستيتۋتتار ەكىنشى قاتاردا قالماۋى ءتيىس.
باسقالارعا قازاقتىڭ ساۋاتتى بولۋى كەرەك ەمەس
- تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى قازاق ادەبيەتى ەڭ باستىسى قانداي يدەياعا نەگىزدەلۋى كەرەك؟ الدە ادەبيەتتى كەڭەس كەزىندەگىدەي بەلگىلى ءبىر يدەياعا نەگىزدەۋگە قارسىسىز با؟
- ۇلتتىق ادەبيەت سوناۋ جىراۋلاردان باستاپ، ەل مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگ ەدى. ابايدى الاش ادەبيەتتانۋى نەگە قازاقتىڭ باستى اقىنى دەپ ساناعان؟ سەبەبى، اباي - ادام رۋحى مەن جانىن كوتەرۋدى العا قويعان اسىل ءسوز يەسى. سوتسرەاليستىك يدەيا سياقتى بيلىكتىڭ رەسمي شارتىنان ساقتاسىن. اباي باستاعان بابالار ءسوزىن جوققا شىعارعان يدەولوگيا قازاق تەك كەڭەستىك كەزدى ناسيحاتتاۋمەن كەلدى. تاۋەلسىزدىك كەزدە تۇڭعىش رەت قازاق ادەبيەتى مەن ونى زەرتتەيتىن عىلىم ادەبيەتتانۋ تاريحى دا جۇيەلەنىپ، ءوز قالپىنا كەلتىرىلدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي، قازاق ءۇشىن ادەبيەت اسىل ءسوز ەكەنىن ەستە ساقتاپ، وسى تۇرعىدا تالاپ قويۋ كەرەك. بۇگىندە ادەبي ومىرگە كاسىبي شارالار جەتىسپەيدى. كەزىندە حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ايتقانداي: «وتانشىلدىعى جوق ادەبيەتتى الاماندىق باسىپ كەتۋ قاۋپى بار». ءبىز بابالاردىڭ تەكتى اسىل ءسوزىن ءوز دەڭگەيىندە ناسيحاتتالۋىنا مۇحتاجبىز. بۇگىنگى قازاقتىڭ جۇرەگىنە جەتەتىن تۇرسىنجان شاپايدىڭ «قازاقتىڭ جانى» سەكىلدى دۇنيەلەر كەرەك. وڭ مەن سولدى، دۇرىس پەن بۇرىستى، اقيقات پەن جالعاندى، تەكتىلىك پەن ادالدىقتى ايقىنداعان كەيىپكەرلەر كەرەك. تاعى ءبىر ماسەلە: قاراپايىم ادام بەينەسى ادەبيەتتەن تىس قالىپ بارادى. تىرشىلىككە پەندەنىڭ كوزىمەن قاراۋ دا كەرەك شىعار، الايدا، كەيىپكەردىڭ رۋحىن كوتەرەتىن كوركەم شىعارمالارعا ءزارۋمىز. وقىرماننىڭ ساۋاتتى، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ جانە كوركەمدىك تالابى بيىك ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.
- شىعارماسىندا ايتاتىن ويىن «شايناپ بەرىپ، جۇتقىزعىسى كەلەتىن» جازۋشىلاردى قابىلداي المايمىن. بىزدە وسىنداي جازۋشىلار كوپ ەمەس پە؟
- ەلدىڭ ءبارى مۇحتار اۋەزوۆشە كوسىلە المايدى عوي. بۇلاردىڭ دا ءوز وقىرمانى بار. بۇرىن جازۋشىلار ماسكەۋگە بارىپ، وزدەرىنە قاجەتتى ءبىلىم الۋشى ەدى. وكىنىشكە وراي، قازىر الماتى مەن استانادان شىعا الماي جۇرگەندەرگە ادەبي ءبىلىم بەرەتىن ورتا جەتىسپەي تۇر.
تالعام مەن تالداي الۋ دا كاسىبيلىكتى قاجەت ەتەدى. تالعامى بارلارعا ءبىلىم جەتىسپەي جاتادى، تالدايتىندار بار، ءبىراق تالعامى جوق.
- ايتىڭىزشى، جاھاندانۋ عاسىرىندا نەنى جوعالتىپ، نەنى تاپتىق؟
- جاپون، قىتاي، وڭتۇستىك كورەيا ۇلتتىق ءتىلىنىڭ يەروگليفتەرى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ، وركەنيەتتى ەلدەردىڭ الدىنا شىقتى. ولار جاھاندانۋدىڭ قاۋپىنەن وسىلاي ساقتانىپ وتىر. ال ءبىز ەلىكتەگىش حالىقپىز، ءتىپتى قازاق تەكتىلىك پەن ار تازالىعىن ساقتاۋدى باستى رۋحاني ازىق دەپ ساناعانىن ۇمىت قالدىرعاندايمىز. ءسابي كەزىنەن بالاسىن «بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاما!» دەپ تاربيلەيتىن قازاق قازىر وسىنداي رۋحاني ەتيكالىق قۇندىلىقتاردى ەكىنشى كەزەككە قويىپ وتىرعانداي. پاريجدە تەك فرانسۋز ءتىلى، گەرمانيادا گەتەنىڭ ءتىلى عانا سالتانات قۇرعانىنا ەشكىم تاڭعالمايدى. ءبىز بولساق، ءۇش ءتىلدى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ەنگىزىپ، قازاق ءتىلىن «كوكپارعا» ءوزىمىز سالىپ جاتىرمىز. اۋىل بالاسىنىڭ كۇنى نە بولاتىنى بەلگىسىز... ءۇش ءتىلدى مەڭگەرمەك تۇگىلى، وقۋعا ىلەسە الماي، ساۋاتسىزدىققا ۇشىراپ كەتپەسەك ەكەن دەپ قاۋىپتەنەم. باسقالارعا قازاقتىڭ ساۋاتتى بولۋى كەرەك ەمەس ەكەنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى عوي.
عىلىمي جوبالار ناۋقانشىلىققا اينالدى
- ءبىز ميف پەن اڭىزعا وتە باي حالىقپىز. ءبىراق سەرىكبول قوندىبايدان باسقا قازاق ميفولوگياسىن جەتە زەرتتەگەن مامان جوق. باتىستىڭ فيلوسوفتارى ميف پەن اڭىزدارىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ جاتىر. نەگە بىزدە وسى سالانى زەرتتەۋگە قۇلىق جوق؟
- بايقاساڭىز، ميف پەن اڭىزىن تەرەڭ زەرتتەپ، ناسيحاتتاعان ەلدەر الدا كەلە جاتىر. ۇلتتىق كودتى انىقتاۋ ءۇشىن دە وسى اڭىز بەن ءميفتى جاڭاشا سارالاۋ قاجەت. سوتسرەاليستىك تۇرعىدا ميف پەن ەرتەگى كەڭەس كەزىندە زەرتتەلدى. ءبىراق قازىرگى كەزدە بۇل زەرتتەۋلەر، ارينە، جەتكىلىكسىز. ءبىز ميف مەن اڭىزعا قاتىپ قالعان ەسكەرتكىش رەتىندە قارايمىز. سەرىكبول قوندىبايدىڭ ەڭبەكتەرىندە ناقتىلىق پەن تالداۋ بار. قازىر عىلىمي جوبالار ناۋقانشىل بولىپ كەتكەن سەكىلدى. مىسالى، شاعاتاي، قادىم مەن توتە جازۋداعى ماتىندەردى وقيتىن ماماندار ساۋساقپەن سانارلىق. ال ماقسۇت شافيگي سياقتى وسى تىلدەردىڭ مايتالمانى شاكىرت دايىنداي الماي كەتتى. بۇل جازۋداعى قولجازبالار ءۇيىلىپ جاتىر...
- ءبىزدىڭ اقىن- جازۋشىلاردىڭ ۇلتجاندىلىعى جەرلەستىك پەن رۋشىلدىق دەڭگەيىندە عانا كورىنىس تاۋىپ جۇرگەن جوق پا؟
- ۇلتجاندىلىق قاسيەت قازاق جازۋشىلارىنا ەرتەدەن ءتان. مەن بىلەتىن قازاق قالامگەرلەرى - رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىكتەن جوعارى تۇراتىن تۇلعالار. ماسكەۋدە وقىعاننان دا بولار رۋ، جەرشىلىك دەگەندى تەك الماتىعا كەلگەندە عانا ءبىلدىم. جاقىن دوستارىم مەن وتباسىلىق جولداستارىمنىڭ قاي رۋدان ەكەنىن دە بىلە بەرمەيدى ەكەنمىن. ەڭ جاقىن دوستارىم - اۋىلداسىم دا، رۋلاسىم دا ەمەس.
- وسى عۇمىرىڭىزدا ءبىر ادامنان جاقسىلىق پەن جاماندىقتى قاتار كورگەن كەزىڭىز بار ما؟
- اللاعا شۇكىر، جاقسى ۇستازدار مەن ناعىز عالىمدارمەن كوپ ارالاستىم. قولىمنان كەلگەنشە سولاردان كورگەن جاقسىلىقتى باسقالارعا قايتارۋعا تىرىسىپ كەلەمىن. ءبىر ادامنان جاقسىلىق تا، جاماندىق تا كورگەن كەزىم بار.. قاتەلەسپەيتىن ادام بولمايتىنىن ەستەن شىعارماۋعا تىرىسامىن. بەتىڭە جىميىپ تۇرىپ، ءبىراق قولىنان كەلگەنشە كەدەرگى كەلتىرەتىن جاندارمەن دە ارالاسۋعا ءماجبۇرمىز. بىردە- ءبىر عىلىمي جوبامنىڭ وتپەگەنىنە جەتى جىلدان استى. سەبەبىن ءبىر اللا عانا بىلەدى. بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماعانىما سەنەمىن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرەۋدىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ، شاعىمدانعان ەمەسپىن. وسى ناۋرىز ايىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ كلاسسيففيكاتورىنا قاتىستى پىكىرىمدى ايتتىم. قارا باستىڭ قامى ءۇشىن ەمەس، قازاق ادەبيەتى مەن قازاق ءتىلىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭداپ، پوزيتسيامدى اشىق كورسەتتىم. ەكى- ءۇش ۋنيۆەرسيتەت «وسىدان كەيىن قازاق ادەبيەتى كافەدراسىن قايتا اشىپ الدىق» دەپ قۋانىپ، العىستارىن جاۋدىردى. ءۇش تۇعىرلى تىلگە دە قارسى ەكەنىمدى اشىق ايتىپ ءجۇرمىن. بيىل قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىرىنشى سىنىبىن بىتىرگەندەر سوزدەردى قوسىپ وقي الماي، وقۋ جىلىن ءبىتىردى.
اۋعانستان، پاكىستان سياقتى ساۋاتسىز ەل بولىپ كەتپەسەك دەپ قورقام. بۇرىنعى الىپپەمەن قوشتاسۋ دەگەن قازىرگىلەرگە ارمان بولىپ قالدى. مەكتەپتە الىپپە دە جوق. ءۇش الىپپەنى بىردەي مەڭگەرۋگە مۇمكىنشىلىگى جوق مۇعالىمدەردىڭ ءوزى قالاي بۇعان وقۋشىلاردى ۇيرەتە الادى؟ جوبالارىم وتپەگەلى بەرى ماڭايىمدا تەك كىسىلىك سىناقتان وتكەندەر عانا قالدى. كەرىسىنشە شەت ەلدەردە الاش ادەبيەتتانۋىنا جول اشىلدى.
وسىدان ون جىل بۇرىن ءبىر باستىعىم: «وسى سەن ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى دەپ قويمايسىڭ. ولاردىڭ نە ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىمى جوق، نە عىلىمي اتاعى جوق. اكادەميالىق ءبىلىمى جوقتار بىزگە قازىر قانشالىقتى قاجەت؟» دەدى.
«ءبىز ولاردان الدەقايدا العا كەتتىك» دەگەندى رەسمي جينالىستا ايتتى. الگى باستىقتىڭ تىيىم سالۋىمەن الاش ادەبيەتتانۋى تۋرالى جازعان عىلىمي جوباما كىرگىزىلمەگەن تاراۋلاردىڭ باسىن قوسىپ، «الاش ادەبيەتتانۋى» زەرتتەۋىمدى شىعاردىم. سول وپپونەنتكە دالەل بولۋ ءۇشىن، الاش عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنەن سىلتەمەلەر كەلتىرۋگە ءماجبۇر بولدىم.
كىتاپتىڭ شىعۋىنا قىزىعۋشىلىق بولماعاندىقتان جولداسىما ءوتىنىش جاساپ، سول كىسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جانە «مەكتەپ» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ەرلان ساتىبالدى ۇلىنىڭ قولداۋىمەن «الاش ادەبيەتتانۋى» جارىققا شىقتى. بيىل الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى «قازاق ەنسيكلوپەدياسى» باسپاسى كىتاپتى قايتا باستى. وسى كوكتەمدە ا ق ش- تىڭ جانە ەۋروپانىڭ بەلگىلى ءبىر ۋنيۆەريتەتى وسى زەرتتەۋىمدى اعىلشىن تىلىندە شىعارۋعا ۇسىنىس جاساپ، قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
- ادامدارمەن مىنەز- قۇلقىنا بايلانىستى قارىم- قاتىناس جاسايسىز با؟
- ادامنىڭ مىنەزى قىزمەتىنە، جوعارى جاقتاعى قولداۋشىسىنا بايلانىستى قۇبىلاتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز عوي. ءومىر بولعاسىن ءارتۇرلى ادامدارمەن ارالاساسىڭ. دەگەنمەن، رۋحاني تۋىستىقتى بارىنەن ارتىق سانايمىن. ولار كوپ ەمەس. ولار ساعان باقتالاس ەمەس، كەرىسىنشە تىلەۋىڭدى تىلەۋشىلەر، سول سەبەپتى، ولاردىڭ كەمشىلىگىنە دە كەشىرىممەن قارايدى ەكەنسىڭ. ادامدارمەن نيەتىنە قاراي ارالاسۋعا تىرىسامىن. قاراپايىم ادامدار بار: پەيىلدەرى كەڭ، ەشكىمدى كۇندەمەيدى، قىزعانبايدى. باي، قۋاتتى ادامدار بار: قارا باسىنان جاقسىلىعى اسپايدى، بۇلارعا وكپە دە جۇرمەيدى... ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى ايتقانداي: «بايلارى بار، توبەسى تەسىك، وقىعاندارى بار، قالتاسى تەسىك». بۇرىنعى بەكزاتتىق پەن تەكتىلىك تەك ءبي-شەشەندەردىڭ سوزىندە عانا قالدى ما دەپ ويلايمىن...
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان اياگۇل مانتاي
adebiportal.kz
