وڭتۇستىكتەگى «تامشى اۋليە» اتاۋى قايدان شىققان - فوتو
بۇل وبلىستا تاريحي-مادەني ورىندار، كونە قالاشىقتار مەن كيەلى جەرلەر كوپ. ءوڭىردىڭ ءار اۋدانىندا اڭىز بولىپ تاراعان اۋليە-امبيەلەر جاتقان جەرلەر مەن ەسكەرتكىش، كەسەنەلەردىڭ ءارقايسىسى تۇنىپ تۇرعان تاريح.
قالا بەردى تالاي تاريحي وقيعالار مەن اڭىزدارعا ارقاۋ بولعان مەكەندەر بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى - «تامشى اۋليە» ورنى. تاۋلى اۋداندا ورنالاسقان قاسيەتتى جەرگە كەلىپ تاماشالاۋشىلار لەگى كۇن ساناپ ارتىپ وتىر، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ح ا ا ءتىلشىسى.
«تامشى اۋليە» تۇلكىباس اۋدانىنا قاراستى كەرشەتاس اۋىلىنان 12 شاقىرىم جەردە، لاگەر شاتقالىندا ورنالاسقان. شاتقال اڭعارىنداعى ماشات وزەنىنىڭ سول بەتكەيىندە شوشقابۇلاق تاۋلارىنىڭ سىلەمدەرى بار. وزەننىڭ ەكى اڭعارى بيىك قاتپار تاستى جوتا، وزەن بويىندا دەمالىس ساياباقتارى ورىن تەپكەن.
وزەننىڭ وڭ قاپتالىندا تاۋ اڭعارىنا سۇعىنا كىرىپ، بيىكتىگى 80-85 مەتردەي قاتپارلانعان تاس قاباتتى كەزدەستىرۋگە بولادى. قوج-قوج جارتاستار، سان الۋان جەلەكتەر كومكەرگەن، كورگەندە كوز سۇرىنەتىن، اسەرى كەرەمەت كورىنىستى قۋىس قويناۋىندا تاستان تامشى تامىپ تۇرادى.
تاس قاباتىنىڭ ۇستىڭگى جاعى 30-35 مەتردەي قارا، ورتا تۇسى 20-25 مەتردەي اق-سۇر، ال استىڭعى قاباتى ىلعالدانعان. سۋدان كوگەرىپ مۇك باسقان، ونىڭ قالىڭدىعى 20-25 مەتردەي كەلەدى.
وسى ارانى جەرگىلىكتى حالىق «تامشى اۋليە» دەپ اتايدى. «تامشى اۋليەنىڭ» باسىندا تاستار وزگە تاستارعا ۇقسامايدى. ماڭگىلىك تولاستاماعان سۋ استىنداعى تاستار دىمقىل، بەتتەرىن مۇك باسقان. جارتاس اراسىنان ۇزدىكسىز اققان سۋ تامشىلارىنىڭ ءوزى شيپالى سانالادى.
اققان تامشىلاردىڭ سيپاتى دا ءارتۇرلى: ءبىرى سورعالاي اقسا، ەكىنشىسى سىزىلىپ اعادى، كەلەسىسى تامشىلاپ، ءۇزىلىپ تۇرادى. ءبىرى سارقىراپ، ءتىپتى كوزگە كورىنبەي نامدانىپ اعاتىن دا تۇرلەرى بار.
تاۋ سۋىنىڭ داۋىسىنىڭ ءوزى قۇلاققا جاعىمدى، ءبىر ءسات جۇيكەنى تىنىشتاندىرادى. كەلۋشىلەر وسى سۋعا قاراپ «تاس جىلاپ جاتىر» دەپ ايتادى. سوندىقتان «تامشى اۋليە» اتالىپ كەتكەن.
ول جايلى اڭىزدار دا، ءاپسانا دا، ءتىپتى ەرتەگىگە اينالعان اڭگىمەلەر دە كوپ. وسى ورىندى الىستان قاراسا، تامشى اعىپ جاتقان ارالىقتان 7-8 مەتر بيىكتە اراقاشىقتىعى 8 مەتر شاماسىنداعى ەكى ۇڭگىر بار.
ول وسى تاستىڭ ەكى كوزى ىسپەتتى، سوندىقتان ونى جەرگىلىكتى حالىق «تامشى اۋليەنىڭ ەكى كوزى» دەپ اتايدى. سىرت كوزگە الىستان قاراعاندا، شىندىعىندا دا، وسى اراداعى قۇبىلىس جىلاپ جاتقان ادامنىڭ بەت بەينەسىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەدى. تامشى اعىپ جاتقان ارالىقتىڭ استى ىشكە كىرىڭكى، قۋىستاۋ كەلەدى. وسى قۋىستا بيىكتىگى 170-180 س م، ەنى 120-130 س م بولاتىن تاس بار. تاستىڭ توبەسى تەگىستەۋ، وندا ديامەترى 35-40 س م كەلەتىن ويمانى كورۋگە بولادى.
ونى اۋىل تۇرعىندارى «تامشى اۋليەنىڭ قازاندىعى» دەيدى. وسى جەرگە كەلگەندەر سول ارالىقتان سۋ ىشۋگە امالدايدى. ول ارالىققا ەكىنىڭ ءبىرى شىعا بەرمەيدى. ويتكەنى وندا شىعاتىن تاس بەتتەرى جىلتىراپ، اياق باستىرماستاي تايعاقتانىپ تۇرادى. سوندىقتان شىعۋعا ارەكەت ەتكەندەر جارتى جولدا اياقتارى تايىپ، ەڭىسكە قۇلاپ جاتادى.
قازىر اۋليە باسىن ىزدەپ كەلۋشىلەر كوبەيگەن. كەلگەندەر تەك اۋليە باسىنا بارىپ قانا قويماي، تاۋدىڭ اسەم تابيعاتىن دا تاماشالاپ كەتەدى.
