وتىراردىڭ قىش ءوندىرۋ شەبەرحانالارى
وتىرار قالاسى تۋرالى كوپتەگەن ساياحاتشىلاردىڭ جازبا دەرەكتەرىندە ايتىلادى. ەجەلگى وتىرار شۇراتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى وتىرار اۋدانىندا ورنالاسقان. جالپى وتىرار شۇراتى قازاقستان ارحەولوگياسىنىڭ جاۋھارى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردى، كونسەرۆاتسيالىق شارالاردى جالعاستىرۋ، تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ شۇرات ەسكەرتكىشتەرىن دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەنگىزۋ پروتسەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى.
وسى رەتتە «قازاقپارات» ح ا ا وتىراردىڭ قىش ءوندىرۋ شەبەرحاناسىنا قاتىستى «وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق- مۇراجايى» مەكەمەسى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى سەرىك اقىلبەك پەن «تاريحي- مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ» عىلىمي- زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۋانىش شوحايەۆتىڭ زەرتتەۋلەرىن ۇسىنادى.
وتىرار - 2500 شارشى شاقىرىمنان استام تەرريتوريانى الىپ جاتقان ولكە. بۇل اۋماقتا 250-دەن استام كونە ەسكەرتكىشتەر انىقتالعان، ولاردىڭ كوپشىلىگى - مەكەنجۇرتتار مەن قالاجۇرتتار.
ەجەلگى زامان شەجىرە جازبالارىنا سايكەس «وتىرار اۋماعى ۇزىندىعى مەن ەنىنە قاراي شامامەن ءبىر كۇندىك جەردى الىپ جاتقان». ياعني، وتىرار قالا مارتەبەسىندە 200 گەكتارداي اۋماقتى قامتىعان ەكەن. ال ونىڭ اۋداندارىندا ءتۇرلى ادەمى ويۋ- ورنەكتەرمەن ورنەكتەلگەن ۇيلەر مەن ءار اۋداننىڭ تۇرعىندارىنا ءتان اتاۋلارى بولعان.
مىسالى، التىنتوبەدە زەرگەرلەر، پىشاقشى توبەدە - قارۋ- جاراق جاساۋشىلار تۇرعىن ايماقتارى بولعان. قىش قۇمىرا جاساۋشىلار وتىراردىڭ تەك ءبىر عانا، وتە ءىرى قولونەرشىلەر توبىن قۇرادى. تۇرعىنداردىڭ قولونەرگە ماماندانۋىن زەرتتەۋ كىرپىش وندىرۋشىلەردىڭ، اينەك جاساۋشىلاردىن، ۇستالاردىڭ، مىس زەرگەرلەرىنىڭ، سۇيەكتەن بۇيىم جاسايتىنداردىڭ شەبەرحانالارى بولعان دەپ قورىتىندى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ءتىزىمدى نان پىسىرۋشىلەر، ماتا توقۋشىلار دەپ تە تولىقتىرا بەرۋگە بولادى.
كەيىنگى كەزدەگى وتىرار ءوزىنىڭ قۇرىلىس- جوبالاۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن، الەۋمەتتىك جانە قولونەر قۇرىلىمىنىڭ دامۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وتىراردىڭ قالا ماڭىن قازۋ كەزىندە ارحەولوگتاردىڭ نازارىن كىرپىش كۇيدىرەتىن شەبەرحانا اۋدارعان ەدى. ءسىرا، ول اينالاسىنا ورنالاسقان قۇرىلىستاردىڭ ورتالىعى بولعان ءتارىزدى. كەيىننەن بەلگىلى بولعانداي، شەبەرحانانىڭ اينالاسىندا تۇرعىنجاي جانە وندىرىستىك عيماراتتار ورنالاسقان ەكەن. شەبەرحانانىڭ سالىنعان كەزىنەن باستاپ XIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى جانە XIV عاسىردىڭ ورتاسى ارالىعىندا ءۇش قۇرىلىس كەزەڭى قالىپتاسقان. ءبىر كەزدەرى جوندەۋ جۇمىستارى دا بولعان، ونىڭ ىزدەرى دە كورىنىپ تۇر، ءبىراق شەبەرحانانىڭ ورتاسىندا تۇرعان كىرپىش كۇيدىرەتىن پەش بارلىق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەگەن.
كىرپىش كۇيدىرەتىن شەبەرحانا كەشەنى
ايتا كەتەرلىگى، وتىرار ولكەسىندە ورتالىق ازيا مەن قازاقستان بويىنشا العاش رەت تولىقتاي وسىنداي قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ وتىر. قازبا جۇمىسى بارىسىندا ХІІІ-ХІV عاسىرلارعا جاتاتىن تەڭگەلەر، ون ەكى مۇشەلىك جانۋارلارعا بولىنگەن بەينەلەرى بار قىتاي ايناسى، قاپسىرما، توعالار تابىلعان. بۇل جەردەن تابىلعاننىڭ ХІІІ-ХІV عاسىرلاردى قامتيتىن كەزەڭگە تيەسىلى بولىپ كەلەدى. وسى زاتتارعا قاراپ، پەشتىڭ كۇرىلىسىنىڭ قاي كەزدە سالىنعانىن بولجاۋعا بولادى. قازبا جۇمىستارىنىڭ وبەكتىلەرىن ءوزارا سالىستىرۋ كەزىندە پەشتى جاساۋدىڭ جالپى پرينتسيپىن اتاپ وتۋگە بولادى. ولاردىڭ ءبارى دە ەكى قاتارلى، وتتىعى بار ارقالىق قۇرىلىمدارىمەن جابىلعان، بۇل وتتىقتىڭ (پەشتىڭ وت جاعىلاتىن كەبەجەسىنىڭ) ءرولىن اتقارادى. ءتۇتىن كۇمبەزدەگى ويىق ارقىلى نەمەسە ارنايى جاسالعان مۇرجا ارقىلى شىعارىلعان. ارقالاردىڭ جوعارعى بەتىنىڭ ءارتۇرلى جالپاقتىعى ءارتۇرلى ءپىشىندى كىرپىش الۋعا مۇمكىندىك جاسايدى.ءتۇتىن شىعارىلاتىن جۇيەنىڭ كۇردەلى قۇرىلىمى جانە جىلۋ رەتتەگىش جۇيە وسى پەشتەردە جىلتىراق قۇرىلىستا پايدالانىلاتىن جىلتىراتىلعان جۇقا كىرپىشتەر مەن تاقتاتاستاردى كۇيدىرۋگە دە قولدانىلعان.
XIII- XV عاسىرلاردا كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشتەر مەن شەبەرحانالار وتە كوپ بولعان، ونى كەيىنگى ورتاعاسىرلىق وتىرارداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ اۋقىمى دالەلدەي تۇسەدى. 2015 -جىلعى جازدىق ماۋسىمداعى ارحەولوگيالىق عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارى مىڭشۇڭقىر اۋىلىنىڭ سولتۇستىگىندە 1 كيلومەتر جەردە، ءشاۋىلدىر اۋىلىنان سولتۇستىك- باتىسقا قاراي 7 كيلومەتر قاشىقتىقتا، ءشاۋىلدىر- تالاپتى تاسجولىنىڭ وڭ جاعىندا ورنالاسقان. اتالعان ۋچاسكە «ءال- فارابي» مولتەكاۋدانىنىڭ سۋ ايداۋ ستانساسىن سالۋعا بولىنگەن. ۋچاسكە تەرريتورياسىندا التىنارىق تارماقتارى مەن تۇرعىنجايلار قالدىقتارى، سونىمەن قاتار، تەگى بەلگىسىز توبەشىكتەر انىقتالىپ، اتالعان نىساندارعا ءار ءتۇرلى كولەم مەن پىشىندە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قازبا جۇمىسى ديامەترى 15 م، بيىكتىگى 50-80 س م كەلەتىن جايداق جايىڭقى توبە ۇستىنە 10-10 م كولەمىندە سالىندى. قازبا سالىنعان ورىننىڭ شىعىس جاق بولىگىندە التىنارىق كانالىنىڭ بىرنەشە تارماققا تاراتاتىن سۋ رەتتەگىش تورابى بار. قازبا سالىنعان توبەنىڭ بەتكى بوس توپىراق قاباتى (0) 15 س م تەرەڭدىكتە توپىراق قىرىلىپ، تازالاندى. بوس توپىراق اراسىنان قۇمىرانىڭ ءبۇيىر، اۋىز ەرنەۋى سىنىقتارى مەن ۇساق بولىكتەرگە سىنعان بىرنەشە سىرلى كەراميكا بولىكتەرى الىندى. 
قازىلعان دەڭگەيدەن تاندىر مەن شىعىس بولىگىنەن ءبىر اۋماقتا شوعىرلانعان قىش سىنىقتارى انىقتالدى. سىنىق قىشتار انىقتالعان شىعىس بۇرىش تومەن قاراي 10 س م تەرەڭدىككە ءتۇسىرىلدى، شىعارىلعان بوس توپىراق اراسى مايدا كۇيدىرىلگەن قىش سىنىقتارىنا تولى بولدى. قىش سىنىقتاردى رەت- رەتىمەن تازالاپ اشىلدى، الىنعان كىرپىشتەردىڭ استىنان قۇرىلىمى جەكە- جەكە كامەرالاردان تۇراتىن قىش كۇيدىرۋگە ارنالعان پەش انىقتالدى. پەش قابىرعالارى قام كەسەكتەن تۇرعىزىلعان، قالانعان كەسەكتەر ابدەن ءمۇجىلىپ ناشار ساقتالعان. پەش ەكى قاپتالدى 12 جەكە- جەكە كامەرالاردان تۇرادى. ءبىر قاپتالىنا 6 كامەرا جاسالعان، كامەرالاردىڭ ىشكى بەتتەرى ساز بالشىقپەن سىلاعان، سىلاعىنىڭ قالىڭدىعى 6 س م، سىلاق جوعارعى تەمپەراتۋرادا جانعان وت اسەرىنەن سەمەنت ءتارىزدى كوكشىلدەنىپ كۇيىپ قاتىپ قالعان. پەش كامەرالارىنىڭ سىلاقتارى بىرنەشە رەت جاڭارتىلىپ سىلانعان، سىلاقتارى كەي تۇستارى جارىلىپ ءتۇسىپ قالعان. پەشتىڭ ەكى قاپتالىنداعى بارلىق كامەرالاردىڭ استىڭعى جاقتارى ىشىنە قاراي قيعاش اركا تۇرىندە جاسالعان. پەشتىڭ فورماسى ءتورت بۇرىشتى، ۇزىندىعى 3,4 م، ەنى 2,5 م. ورتاداعى اركا تۇرىندە جاسالعان وت جاناتىن كامەرانىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك ەكى باسىندا ەنى 30 س م ءتۇتىن شىعاتىن مۇرجا ورنى ساقتالعان. مۇرجانىڭ جاقتاۋ قابىرعاسىندا وت جانعاننان قالعان قاراكۇيە قالدىقتارى بار. وت جاعاتىن ۇلكەن كامەرا ءىشىن قازۋ بارىسىندا وسى پەشتە كۇيدىرىلگەن قىشتاردىڭ سىنىق بولىكتەرى كوپ تابىلدى. پەشتە كۇيدىرىلگەن قىشتاردىڭ كولەمدەرى 24-24-5 س م. پەشتىڭ تابانى جوعارعى قاباتتان العاندا 1,2 س م تەرەڭدىكتەن انىقتالدى، تابانىندا شالا جانعان اعاش قالدىقتارى بار كوكشىل ءتۇستى كۇل قالدىقتارى كوپ جاتتى.
انىقتالعان قىش كۇيدىرەتىن پەشتىڭ اينالاسىنان ەكى تاندىر وشاق، ءبىر ۇلكەن جەروشاق جانە بەلگىلى ءبىر ماقساتتا پايدالانعان ناۋا تابانى انىقتالدى. تاندىرلاردى تازالاپ اشۋ بارىسىندا اس ۇيلىك تۇرمىسقا پايدالانىلعان كوزە تابىلدى، كوزە وتە ناشار ساقتالعان، سىرتقى بەتتەرىندە قارا كۇيە بار. سونداي اق كوزەدەن باسقا كولەمى كىشى تۇتقالى قۇمىرا تابىلدى، قۇمىرا كۇيدىرىلمەگەن شيكى ساز كۇيىندە تابىلدى. بۇل قۇمىرانى جوعارىدا اتالعان پەشتە كۇيدىرۋگە دايىندالعان بولۋى مۇمكىن. كۇيدىرىلمەگەن قۇمىرا جەر استىندا جاتىپ سىرتى تۇزدانىپ كورروزياعا ۇشىراعان. سونىمەن قاتار قازبانىڭ سولتۇستىك- شىعىس شەكارا كەسىندىسىنەن فورماسى سوپاق ناۋا تابانى انىقتالدى. ناۋا تابانىنىڭ ورتاسى شۇڭعىل، بەتىن اقشىل ءتۇستى ساز بالشىقپەن سىلاپ كۇيدىرگەن. تاباننىڭ اينالا شەتتەرىنەن ناۋانىڭ جاقتاۋ قابىرعاسىنىڭ ورىندارى بايقالادى. قابىرعا ىزىنە قاراپ قابىرعانىڭ 10 س م قالىڭدىقتا بولعاندىعىن اڭعارامىز.
ناۋا تابانىنىڭ ۇزىندىعى 1,53 س م، ەنى 45 س م. قازبانىڭ سولتۇستىك- باتىس بولىگىنەن 50 س م تەرەڭدىكتە شىعارىلعان بوس توپىراق اراسىنان سىرلى، سىرسىز كەراميكالىق ىدىستار قاتارىندا ىشكى بەتىنە اق سىر ۇستىنەن قوڭىر سىرمەن ورنەكتەر سالىنعان كىشى تاباقشانىڭ جاقتاۋ بولىگى مەن تابان نەگىزى، سىرلى كىشى كەسەنىڭ اۋىز ەرنەۋ بولىگى جانە سىرسىز قىزعىش ءتۇستى ساز بالشىقتان كۇيدىرىلگەن تاعارانىڭ تابان بولىگى، سونداي اق سىرسىز قۇمىرانىڭ بولىگى سىرتىنا تىگىنەن قارا قوڭىر ءتۇستى انگوبپەن تامشى ءتارىزدى ورنەكتەر سالىنعان ءۇش دانا بولىكتەرى الىندى.
قازبا بارىسىندا تابىلعان زاتتاي ماتەريالدار XIII عاسىردىڭ 2 - جارتىسىنا سايكەس كەلەدى، وسى ماتەريالدارعا قاراپ پەشتىڭ سول ۋاقىتتا جۇمىس ىستەگەن دەپ تولىپ ايتۋعا بولادى. وتىراردىڭ پەشتەرى ءتارىزدى تۇرلەرى زەرتتەۋشىلەرگە بەلگىلى. وسى كەزەڭنىڭ سوعان ۇقساس پەشتەرى سامارقانداعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان بولاتىن. XIV ع. اياعى - XV ع. باسىنا جاتاتىن حورەزمدەگى تالايحان- اتا كەرۋەن سارايىنىڭ پەشى وتىرار پەشىنە ۇقساس كەلەدى ەكەن. XIII- XV ع ع. كەزەڭىمەن بەلگىلەنگەن تاعى دا ءۇش كىرپىش كۇيدىرەتىن پەش وتىراردىڭ ماڭىنداعى ءارتۇرلى قونىستاردا قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلدى. ولارعا ۇقساس كەلەتىندەر وتە كوپ: بۇل سارايشىقتان تابىلعان XIII ع. پەشى، سونداي- اق مەرۆتەگى XIII- XIV ع ع. پەشى جانە ورتا ازيانىڭ باسقا دا قالالارىنان كەزدەسەدى.
ايتا كەتەرلىگى، وتىرار كەراميكالارى ءوزىنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى جاعىنان، ويۋ- ورنەكتەرىنىڭ كۇردەلىگى، ەرەكشەلىگى جاعىنان نازار اۋدارتادى. قانشاما عاسىر وتسە دە، تاباقتارداعى بوياۋلار ءوز ساپاسىن جويماعان. بوياۋ تۇرلەرىنىڭ ءبىر- بىرىمەن جىمداسۋى، ادەمى ناقىشتى ورنەگى، جاسالۋ ساپاسى بەرىك. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا بۇنداي وتىرار بۇككەن سىرلاردى ارشي ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى زور.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
