ايدوس سارىم: سۇلەيمەنوۆ سەكىلدىلەر ورىستىڭ ديىرمەنىنە سۋ تاسىپ جۇرگەن ساياسي يدەولوگتار عانا
قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا دا لاتىن قارپىنە كوشۋ يدەياسىن نىقتاي ءتۇستى. بۇگىندە بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ، كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. ويدا جۇرگەن ساۋالداردىڭ ءبىر پاراسىن بەلگىلى ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمعا قويعان ەدىك. مارحابات!
- ايدوس مىرزا، بۇگىنگى قازاق - جاڭا قوعام لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە دايىن با؟
- مەنىڭ ويىمشا، بۇگىنگى قازاق قوعامى جاڭا الىپبيگە كوشۋگە ىشتەي دايىن. ازىن- اۋلاق قارسى پىكىر ايتۋشىلاردى ەسەپتەمەگەندە، قازاق قوعامىندا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ تۋرالى قوعامدىق كونسەنسۋس، ۇلتتىق مامىلە بار. اسىرەسە جاس بۋىن اراسىندا. قارسىلىق تانىتىپ، قارسى شىعۋشىلاردىڭ ءدۇيىم كوپشىلىگى نەگىزىنەن سوۆەت زامانىن كورىپ قالعاندار. ولاردىڭ ءوزىن دە بىرنەشە توپقا بولۋگە بولاتىن شىعار. ءبىرى - قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا، ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دامۋىنا الاڭداۋشىلار. بۇلاردىڭ ۋاجدەرىن ادامي تۇرعىدان ۇعىنۋعا، تۇسىنۋگە دە بولادى. سەبەبى كوڭىلدەرى مەن الاڭداۋشىلىقتارىنىڭ ارتىندا قيتۇرقى دۇنيە نەمەسە باسقا مەملەكەتتىڭ مۇددەسى تۇرعان جوق. تاعى ءبىرى - لاتىن قارپىنە قارسى شىعۋ ارقىلى بيلىككە سەس كورسەتكىسى كەلەدى، وسى ارقىلى جالپى ءوزىنىڭ وپپوزيتسيالىق كوزقاراسىن ۇعىندىرىپ جاتادى. قىسقاسى، بۇل ولاردىڭ جالپى بيلىككە سەنبەۋشىلىكتەرىنىڭ سۋبليماتسياسى.
جالپى تابيعاتى قيسىق- قىڭىر، اۋىز وزىمدىكى، ايتۋىم كەرەك دەيتىن دە اعايىندارىمىز جوق ەمەس. «مىقتى بولساق، تۇركى رۋنالارىنا وتەلىك!»، «قايتادان اراپ قارپىنە كوشەلىك» دەۋشىلەردى دە ءوز باسىم وسى توپقا جاتقىزامىن. بۇلاردان بولەك تە ءبىر توپ بار. ولاردى توپتاستىرىپ «ەۋرازياشىلدار»، شىنى - «رەسەيشىلدەر» دەپ ايتۋعا تولىق بولاتىن شىعار. بۇلاردىڭ ويى مەن ويىنى ايدان انىق. ماقساتى قازاقتى رەسەيدىڭ ۋىسىنان شىعارماۋ، ورىس الەمىنىڭ ىشىندە باياعى وتارلىق ۇستىندا ۇستاپ وتىرۋ. ءبىرى - وسىعان يمانداي سەنىپ سويلەيدى، ەكىنشىسى - ناقتى تاپسىرىسپەن، ناقتى ورتالىقتاردىڭ تاپسىرماسىمەن اڭگىمە كوتەرەدى. قازاققا باستى قاۋىپ وسىلاردان.
قازاقى، ۇلتتىق مۇددەدەن تۋىنداعان قارسىلىقتى اقىلمەن، ويمەن، پاراسات- پايىممەن جەڭىپ، ەكىويلى ازاماتتارمەن ءبىر مامىلەگە كەلۋگە بولادى. سەبەبى ولارمەن قانشا جەردەن قىرقىسساق تا، ايتىسساق تا ءبىر مۇددە جانىنان تابىلامىز. رۋحاني ازىعىمىز ءبىر، سۋ ىشەتىن قۇدىعىمىز بەن ولەتىن جەرىمىز ءبىر.
اسىرەلەپ ايتساق، جاۋ شاباتىن بولسا، ءبىر وكوپتا جاتىپ، ءبىر جاققا قاراي وق اتامىز. سەبەبى قۇبىلامىز - قازاق، قازاق حالقىنىڭ نامىسى مەن ارى، ءدىلى مەن ءتىلى. ارينە، قازاقتى ۇجماققا شىعارۋ تۋرالى ويلارىمىز سان- الۋان، تاسىلدەرىمىز باسقا، جولدارىمىز بولەك بولۋى ىقتيمال. بۇل زاڭدى دا. قوعامنىڭ ءجۇز پايىز ءبىر ويدا ءجۇرۋى اسا قاۋىپتى ءۇردىس. ونى كەزىندە باسىمىزدان وتكەرىپ، سونىڭ كەسىرىنەن حالقىمىزدىڭ 70 پايىزىنان ايرىلىپ قالعان ەلمىز عوي. سودان ساقتاسىن!
- تۇسىنىكتى. ال لاتىن قارپىنە ءوتۋ ءۇردىسى قانشاعا سوزىلۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟ بۇگىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. بىرەۋلەر بۇنى سوزباي، تەزدەتۋ قاجەت دەپ جاتسا، ەكىنشىلەر وسىعان اسىقپاۋ كەرەك، ءتۇبى وتەتىنىمىز انىق، اسىقپايىق، دايىندالايىق دەگەن دە پىكىر ايتىپ ءجۇر. وسىعان نە دەر ەدىڭىز؟
- دانا حالقىمىز «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەن عوي. لاتىن قارپىنە ءوتۋ تۋرالى اڭگىمە بۇگىن تۋىنداعان جوق. بۇل تۋرالى اڭگىمەنى قازاق عالىمدارى، زيالى قاۋىم وكىلدەرى 1990- جىلداردىڭ باسىنان ۇزدىكسىز ايتىپ ءجۇر. ساياسي ديسكۋرسقا بۇل ماسەلە 2000- جىلداردان بەرى ەنىپ، ءوزىنىڭ ورنىن تاپتى. وسى ارادا جۇزدەگەن ماقالا جازىلىپ، كوپتەگەن كىتاپ تا شىقتى. قوعام ىشىندە دە ءبىراز اڭگىمە ايتىلىپ، تالاي تالقىلار ءوتتى. قايتالاپ ايتايىن، قازاق قوعامى بۇعان ىشتەي دايىن وتىر. ماسەلە تەك وسى ءۇردىستىڭ فيلوسوفياسى مەن يدەولوگياسىن انىقتاۋ، ادىستەمەسى مەن ىسكە اسىرۋ جولدارىنا تىرەلىپ تۇر. قالاي بولعاندا دا مىنانى ۇعىنىپ العانىمىز دۇرىس.
جاڭا الىپبيگە ءوتۋ - ۇلكەن ۇلتتىق نارتاۋەكەل. جاڭا الىپبيگە كوشۋ - ۇلى وركەنيەتتىك تاڭداۋ، بالكىم تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ ەڭ تاعدىرلى، ەڭ عالامات ساياسي- سيمۆوليكالىق تاڭداۋى شىعار. بۇنىمىز ءوزىنىڭ تەرەڭدىگى مەن استارى تۇرعىسىنان پايعامبارىمىزدىڭ مەككەدەن ءماديناعا كوشكەنىندەي حيدجراسى ىسپەتتەس دۇنيە. ۇلتىمىزدىڭ وتارسىزدانۋ جولىنداعى رۋبيكونى. بۇل ماسەلەگە ءبارىمىز تەك وسىنداي پافوسپەن، وسىنداي كوزقاراسپەن، فيلوسوفيامەن قاراعانىمىز ابزال. بۇل، شىنداپ كەلسەك، قاتارداعى ناۋقان نەمەسە كەزەكتى ۇكىمەتتىك «ءالاۋلاي» ەمەس. باستاساق قايتا ورالا المايتىن، جارتى جولدان قايتىپ كەتەتىن توي- تومالاق ەمەس.
- ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا، وسى ورايدا ءبىر سۇراق قويا كەتسەم. كەيبىر زامانداستارىمىز جۇمساقتاپ «ءبىز لاتىن قارپىنە كوشىپ جاتقان جوقپىز، لاتىن قارپىنە ورالىپ جاتىرمىز دەۋ كەرەك» دەگەندەي ءۋاج ايتادى. وسىمىز قانشالىقتى دۇرىس، ورىندى دەپ ويلايسىز؟ ءبىز كوشىپ جاتىرمىز با الدە ورالىپ جاتىرمىز با؟
- بۇعان، ارينە، ءارتۇرلى جاۋاپ بەرۋگە بولادى. قوجاناسىردىڭ «ۇكىنى تاسپەن ءولتىرۋ» دەگەن ءافساناسىنداي دۇنيە عوي. شىنىمەن دە بىلاي قاراساق، ءبارىبىر سياقتى عوي: ۇكىنى تاسپەن اتىپ ءولتىردىڭ نە، ۇكىنى تاسقا ۇرىپ ءولتىردىڭ نە؟ ناتيجەسى ءبىر بولسا بولدى عوي! كەيبىر سىنشىل اعايىندى الدارقاتىپ، قاتارعا قوسۋعا جارايتىن ارگۋمەنت بولسا، بولسىن.
الايدا، مىناداي دا ءۋاج ايتۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭداۋدىڭ ءجونى دە، رەتى دە بولەك.
«ورالۋ» دەسەك، مىنانى ءتۇسىنىپ الساق: 1929 -جىلعى لاتىن قارپىنە ءوتۋ قازاق تاراپىنان، قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ەليتاسى تاراپىنان قارسىلىق كورگەن ءۇردىس بولاتىن.
بولشەۆيكتەر قازاقتى نەگە لاتىن قارپىنە كوشىردى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەلىكشى. 1926 -جىلى قازاقستانعا باسشى بولىپ كەلگەن گولوشەكين بۇل جەردە ەشقانداي وزگەرىس بولماعان، قازاقتار ءالى دە جاڭا رەجيمدى قابىلداپ جاتقان جوق، سوندىقتان «كىشى قازان توڭكەرىسىن» جاساۋ كەرەك دەگەن ۇران تاستاعانىن بارشامىز جاقسى بىلەمىز. سەبەبى دىلىنە، تىلىنە، دىنىنە بەرىك قازاق حالقى قانقۇيلى بولشەۆيكتىك ەكسپەريمەنت ۇسىنعان تاسىلدەر مەن ادىستەردى قابىلداي المادى. ۇلتتىڭ يممۋنيتەتى، جاتقا قارسىلاسۋ، قارسى تۇرۋ تەتىكتەرى مىقتى بولاتىن. ونى قۇرتۋ ءۇشىن قازاقتى رۋحىنان، دىلىنەن، دىنىنەن ايىرۋ قاجەت بولاتىن.
لاتىن قارپىنە كوشۋ، اينالىپ كەلگەندە، قازاقتى ءدىنى مەن دىلىنەن ايىرۋدىڭ قۇرالى عانا بولاتىن. قازاقتار وزىنە دەيىن بابالارى جۇرەگىمەن قابىلداپ، ساناسىنا سىڭىرگەن دىنىنەن ايىرىلسىن دەگەن ساياسات. ءبىرىنشى كەزەڭدە قولىنا قالام ۇستاعان زيالىنى، قازاقتىڭ بايلارىن، مولدالارىن قۋدالاپ، اتىپ-اسىپ، يتجەككەندە ايدادى.
ەكىنشى كەزەگىندە بارشا حالىقتى «ەسكى» ساۋاتتان ايىرىپ، جاڭا «ساۋاتقا» كوشىردى. سول ءۇشىن دە لاتىن قارپىن ەنگىزدى. ۇلت كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتامىزدىڭ قارسى بولعانى دا وسىدان! سوندىقتان، وسى جەردە بىردەڭە دەمەس بۇرىن تاريحي كونتەكستكە دە ءبىر قاراپ الساق دەگەن ۇسىنىس بار.
ورالاتىنىمىز وتار جاعدايى، وتارلىق كۇي ەمەس! كەرىسىنشە، بۇگىنگى لاتىنعا كوشۋ وتارلىق قالىپتان شىعۋ، وتارسىزدانۋ ءۇشىن قولعا الىنىپ جاتىر. اسىرەلەپ ايتساق، اشىعۋدىڭ دا ءتۇر- ءتۇرى بولادى. مىسالى، مەن ءسىزدى قاماپ، تاماق بەرمەي اشىقتىرۋما بولادى. نەمەسە ءسىز دەنساۋلىق ءۇشىن، ارىقتاۋ ءۇشىن ءوز ەركىڭىزبەن، ىرقىڭىزبەن، عىلىمي جولمەن اشىعۋىڭىزعا بولادى. ءبىرىنشىسى دە، ەكىنشىسى دە اشىعۋ، قاراپ تۇرساڭىز. الايدا، ەكەۋىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي! ءوز ەركىڭىزبەن ديەتا ۇستاساڭىز ءسىز ونى كۇشپەن، زالىمدىقپەن جاسالعان اشىعۋعا «ورالۋ» دەپ ايتاسىز با؟
- جوق، ارينە، قۇداي ساقتاسىن!
- مىنە، كوردىڭىزبە! ايتىپ وتىرمىن عوي، اراسى جەر مەن كوكتەي دەپ! ياعني، ۇلتىمىزعا جاسالعان قاستاندىق كەزىندەگى لاتىن قارپىنە ءوتۋ مەن قازىرگى كۇنى جاڭا زامانعا، جاڭا داۋلەتكە دەگەن ۇمتىلىستان، سەرپىلىستەن تۋىنداعان لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ ءجون- جوسىعى دا، تابيعاتى دا، ءتاسىل- ءتامسىلى دە بولەك دۇنيە! ءبىرىنشىسى - ۇلتتى ءولتىرۋ ءۇشىن جاسالعان قاندىقول ەكسپەريمەنت بولسا، ەكىنشىسى - ۇلتتى ءولتىرىپ الماۋ ءۇشىن، كەزىندە جاسالعان قياناتتان قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ەم- دوم، كۇردەلى حيرۋرگيالىق وتا.
قۇداي ءوزى كەشىرسىن، مەن مىناداي ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ادام اعزاسى جامان اۋرۋعا، ياعني راك اۋرۋىنا شالدىقسا دارىگەرلەر اسا قيىن، اسا كۇردەلى ەم- دوم جاساۋعا ءماجبۇر بولادى. حيميالىق تەراپيا، ساۋلەلىك تەراپيا دەگەن سياقتى. ادام اعزاسى، جانى ابدەن تيتىقتاپ، قينالادى. ءبىراق، ناتيجەسىندە ساۋىعىپ شىعىپ جاتادى. ءبىزدىڭ دە ۇلت رەتىندەگى جايىمىز وسى. ءبىز وتارلىق «جامان اۋرۋعا» شالدىققان ۇلت ەكەنىمىزدى ەش ۇمىتپالىق. ىستەپ جاتقانىمىز ەرىنگەننىڭ نە ەرىككەننىڭ شارۋاسى ەمەس. ەگەر اۋرۋىمىزدى جاسىرماي، وعان دۇرىس دياگنوز قويعانىمىز راس بولسا، وندا جانىمىز بەن اعزامىزدى قيناۋعا تۋرا كەلەدى.
جاڭا ءالىپبي قيىندىق تۋدىرادى، تالاي ادامنىڭ قىتىعىنا تيەدى، جىلدار بويى قالىپتاسقان قالام ۇستاۋ، قاعاز وقۋ ادەتى مەن مادەنيەتىن بۇزادى.
بۇل پسيحولوگياعا دا ۇلكەن جۇك. جاڭا الىپبيگە كوز ۇيرەتىپ، ەت پەن سۇيەككە دارىتقانعا دەيىن تالاي قينالادى زامانداستارىمىز. اڭگىمە دە، رەنىش تە، شارشاۋ دا بولادى. ءبىراق، وسىعان شىداپ، وسىنى دۇرىس ساناپ، كونىپ، ءتوزىپ، بارشا قاجەتتى «ەم- دومدى» ۋاقىتىندا جاسايتىن بولساق، ءتۇبى ەمدەلىپ شىعامىز، قان جاڭارتامىز. ال ەگەر وسىمەن بىتتىك، ەندى ادام بولمايمىز، ولەمىز دەيتىن ۇلت بولساق، جاندى قيناپ نە بار؟ ونداي بولسا كەبىنىمىزدى كيىپ، تويىمىزدى تويلاپ، ەشتەڭەنى وزگەرتپەي، زيراتستان جاققا قاراي اياڭداي بەرەيىك! ءبىراق بۇنىمىز تازا سۋيتسيد! ال سۋيتسيد دەگەنىڭىز - قۇداي مەن تابيعات زاڭىنا قارسى شىعۋ، ادامزات زاڭىنا جاسالعان قيانات!
- لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن، وزگە دە ماڭىزدى سالالاردىڭ وركەندەۋىن ءھام حالىقتىڭ رۋحاني تۇرعىدان دامۋىن جەدەلدەتە مە؟
- سوعان سەنگىم كەلەدى. ايتىپ وتىرمىن عوي، قولعا الىپ، نارتاۋەكەل دەپ وتىرعان شارامىز ەرىككەننىڭ ءىسى ەمەس دەپ. ءبىز لاتىنعا امالسىزدىقتان كوشىپ وتىرمىز. ءبىر قالىپتان ەكىنشى قالىپقا وتكىمىز كەلسە، وتارلىق قالىپتان شىققىمىز كەلسە، ءبىز وسىنى اتقارۋعا مىندەتتىمىز. باسقا لاجىمىز جوق! جانە دە بۇل ءۇردىس ءوزىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن بۇگىن ەمەس، ەرتەڭ عانا بەرەدى. ءبىز بۇنى ءوزىمىز ءۇشىن جاساپ جاتقان جوقپىز، كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن جاساپ جاتىرمىز!
مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى عانا اتتاعان بالادان «ءول- تال، اي سايىن مىڭ دوللار ايلىق اكەل!» دەپ تالاپ ەتپەيمىز عوي! جاڭا عانا ەگىلگەن اعاشتان «ماعان جىل سايىن ون قاپ جەمىس بەر!» دەپ تالاپ ەتە المايسىڭ. ايلىقتى دا، جەمىستى دە كورۋ ءۇشىن، زەينەتىن كورۋ ءۇشىن ءارقايسىمىز ءالى تالاي- تالاي ەڭبەك ەتىپ، ايانباي تەر توگۋىمىز قاجەت. سول سياقتى دا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ءوز جەمىسىن بولاشاقتا بەرە باستايدى. وتارسىزدانۋ دەگەنىمىز، اينالىپ كەلگەندە، ۇيىقتاپ تۇرۋ نەمەسە تويىپ تاماق ءىشۋ ەمەس. بۇل اسا كۇردەلى ۇدەرىس! ۇزاقمەرزىمدى، ۇزاق جۇمىستى تالاپ ەتەتىن ۇدەرىس! لاتىن قارپىنە كوشۋ، اۋىسۋ، ءوتۋ، اينالىپ كەلگەندە، وسى وتارسىزدانۋ ۇدەرىسىنىڭ التىن ءتاجى! ۇلت ءجۇرىپ وتۋگە ءتيىستى ۇلكەن جولدىڭ سيمۆوليكالىق بەلەسى، نىشانى!
- وسى جاعىن تارقاتىپ، تۇسىندىرە كەتسەڭىز...
- تىرىسىپ كورەيىن. وندا ەڭ الدىمەن وزىڭىزگە سۇراق قويىپ كورەيىن. لەنين باستاعان بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلگەن كەزدە ەڭ الدىمەن قانداي زاڭدار قابىلدادى؟
- ەسىمدە بولسا، جەر مەن بەيبىتشىلىك تۋرالى زاڭدار. دۇرىس پا؟
- دۇرىس، بۇنى بارشا ادام بىلەدى. ءبىراق، جاڭا سوۆەت ۇكىمەتى قابىلداعان العاشقى زاڭداردىڭ وندىعىندا ءتىل رەفورماسى تۋرالى دا دەكرەت بولعانىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى.
- قيراپ، ءيتى شىعىپ جاتقان، الەممەن سوعىسىپ جاتقان ەل ءتىلدى جاڭارتۋعا كىرىسىپ كەتكەن بە سوندا؟ سوندا سەبەبى نە؟
- ءدال سولاي! ونىڭ سەبەبى دە بار. جالپى، ەگەر الەمدەگى مودەرنيزاتسيا ۇدەرىستەرىنە مىقتاپ نازار اۋدارساڭىز، تەرەڭىنە بارساڭىز، ىسكە اسقان مودەرنيزاتسيالىق جوبالاردىڭ بارلىعى دا ءوز جولىن سيمۆوليكالىق ورتادان باستاعان! سوۆەتتەر ۇكىمەتى دە وسىنى ىسكە اسىرعان. پاتشا زامانىندا قالىپتاسقان، جاساقتالعان جازۋ جۇيەسىن وزگەرتكەن. پاتشالىق رەسەيدە «يات»، «يجيتسا»، «فيتا»، «ەر» دەگەن ارىپتەر بولعان. مىسالى، قازىرگى ورىس تىلىندەگى ءماتىن مەن پاتشالىق رەسەي كەزىندەگى ورىس تىلىندە جازىلعان ماتىندەردى وقىپ كوردىڭىز بە؟
- قاراعانىم بار، شىنىن ايتسام، پاتشالىق زاماننىڭ جازباسىن وقىپ- ۇعىنۋ ماعان قيىن سوقتى. كوزدى ۇيرەتۋ، ءتۇسىنۋ قيىن بولاتىن...
- مىنە! كوردىڭىزبە! بولشەۆيكتەر ءبىر نارسەنى ايقىن سەزىنىپ، تۇسىنگەن بولاتىن. سوعىستا جەڭۋ، قيراعان ەكونوميكانى ورنىنا كەلتىرۋ، قوعامدىق سانانى وزگەرتۋ اسا قيىن عانا ەمەس، اسا ۇزاق شارۋا. بۇل ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت بويى تىراشتانىپ ەڭبەك ەتۋ قاجەت بولدى. الايدا «جاڭا زامان ادامىن» دۇنيەگە الىپ كەلۋ قاجەت بولدى! ەسكى داستۇردەن اجىراۋ قاجەت بولدى! «ءبىز بۇرىڭعى رەسەي ەمەسپىز، ءبىز جاڭا، جاڭارعان رەسەيمىز، بولەك ەلمىز!» دەگەن قاعيداتتى قالاي بولعاندا دا قوعامعا، الەمگە جەتكىزۋ قاجەت بولدى. ال ونى قالاي جاساۋعا بولادى؟ ەڭ وزىعى - تىلدىك، الىپبيلىك رەفورما. بايقاساڭىزدار، 1917 -جىلدان كەيىن بولشەۆيكتەر ورىس ءتىلىن مۇلدەم تۇرلەندىرىپ جىبەردى، ءتىپتى جاڭا ورىس ءتىلىن جاساقتاپ شىعاردى دەپ ايتساق، ارتىق كەتپەيمىز. وعان بارشا ماتىندەردىڭ جاڭارعان الىپبيمەن جازىلىپ، وقىتىلعانىن قوسساڭىز، بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە، باسى- اياعى 6-7 جىلدىڭ ىشىندە ءبىر سيمۆوليكالىق قوعامنىڭ ورنىنا ەكىنشى ءبىر، مۇلدەم بولەك قوعام ورنادى. مويىنداۋ كەرەك، بۇنى بولشەۆيكتەردىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان جوق! ولارعا دەيىن دە ايتىلىپ- جازىلعان دۇنيە بولاتىن. ءبىراق، پاتشا ۇكىمەتى جاساۋعا ءداتى بارماعان، ەرىك- جىگەرى بولماعان شارۋانى بولشەۆيكتەر اينالاسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە باستاپ كەتتى.
بولشەۆيكتەر بۇنى از كورگەندەي ورىس ءتىلىن لاتىن قارپىنە وتكىزەمىز دەپ تە كورگەن. حالىق اعارتۋ ناركومى لۋناچارسكيي باستاعان ۇلكەن توپ ورىس ءتىلىن لاتىن قارپىنە وزگەرتۋ تۋرالى ۇلكەن رەفورماشىل باستاما كوتەرىپ، العىشارتتارىن جاساپ تا تاستاعان بولاتىن. الايدا بيلىككە ءستاليننىڭ كەلۋى، ونىڭ رەۆوليۋتسيالىق يدەيالاردان گورى يمپەرلىك جوبالارعا جاقىندىعى بۇل جوبالاردى توقتاتىپ تاستادى. ەگەر سول كەزدە رەسەي لاتىن قارپىنە ءوتىپ كەتكەندە الەمنىڭ تاريحي مۇلدەم باسقاشا ءوربۋى ىقتيمال ەدى... ەسەسىنە بولشەۆيكتەردىڭ لاتىنشىلدىق باستامالارى باسقاشا دامىپ، باسقا تاريحي ارناعا بۇرىپ، باسقا تاريحي ايىرىقتارعا اپاردى.
- مىسالى؟
- مىسالى، سول كەزدەگى تۇركى مۇحتارياتتارى مەن رەسپۋبليكالارى وسى ءۇردىستى جالعاستىرىپ الىپ كەتتى. تىلدىك جوبا قاشان دا، قاي ەلدە دە مەگاجوبا. ونىڭ ەرەكشەلىگى - كەز- كەلگەن توپ ىشىنەن وزىنە قاجەتتى، ۇتىمدى تۇستاردى تابا الادى. مىسالى، بىزدەگى لاتىن قارپىنە ءوتۋدى الايىقشى. گولوشەكين باستاعان وتارشىل توپ لاتان قارپى ارقىلى قازاقتى وتارلاندىرامىن دەسە، قازاق ىشىندەگى لاتىنشىل توپتار - وسى ارقىلى ەسكىلىكتەن قۇتىلىپ، ورىستان وقشاۋلانامىز دەپ تاپتى. سول كەزدەگى زيالى توپتىڭ ىشىندە، ونىڭ ىشىندە الاشورداشىلار ىشىندە دە لاتىندى قولداۋشىلار بولعان.
ءار توپ قارسىلاستارىن الداپ سوعامىز، وسى ارقىلى ۇشپاققا شىعامىز دەپ تىرىستى. قازاق مۇحتارياتى، ارتىنان سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى وسى سەبەپتى دە ون جىل ىشىندە لاتىن قارپىنە تەز ارادا ءوتىپ كەتكەن بولاتىن. الايدا تىلدىك ءبولىنىستىڭ ءقاۋپىن ستالين رەجيمى تەز ارادا ۇعىنىپ الدى. ونسىز دا ءدىلى، ءتىلى بولەك تۇركى رەسپۋبليكالارى بارا- بارا مۇلدەم وقشاۋلانىپ، باسقا جاققا بۇرىپ كەتە الاتىنىن ۇقتى. سوندىقتان دا 1930- جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن باستاپ تۇركىلەردى لاتىننان كيريلليتساعا اۋىستىرۋدى مىقتاپ قولعا الدى. 1937-1938 -جىلدارى تاياق تاستار، ءسوز ايتا الار بارشا زيالى اتىلىپ كەتكەندىكتەن، ءستاليننىڭ بۇل ساياسي ەكسپەريمەنتىنە قارسى توتەپ بەرەر كۇشتەر دە قالمادى.
بولشەۆيكتەردىڭ تىلدىك يننوۆاتسيالىق ادىستەمەسىن جاڭارۋعا، جاڭعىرۋعا اياق باسقان تۇركيا مەن ونىڭ كوسەمى اتاتۇرىك تە جاقسى ءتۇسىنىپ، پايدالانا ءبىلدى. كۇنىكەشە عانا مۇسىلمان الەمىن اراپ ءقارپى ارقىلى بيلەپ كەلگەن وسمان يمپەرياسىنىڭ لاتىنعا كوشۋى دە وڭاي بولمادى. اتاتۇرىك تە قۋلىققا سالدى، نەشەتۇرلى ءۋاج ويلاپ تابۋعا ءماجبۇر بولدى. سونىڭ ءبىرى - سوۆەتستانداعى تۇركى داۋلەتتەرى مەن حالىقتارىنان قول ءۇزىپ المايىق، ءبىر رۋحاني- سيمۆوليكالىق ورتادا بولايىق دەگەن ءۋاج بولدى.
بۇگىندە ولجاس سۇلەيمەنوۆ سياقتى اعالارىمىز «لاتىنعا كوشۋ - تۇرىكتەرگە ەلىكتەۋ، اتاتۇرىككە ەلىكتەۋ» دەگەن كەزدە وتىرىك ايتىپ، ءوزىنىڭ تىلدىك ماسەلەدەگى كەشەلىگى مەن بەيحابارلىعىن تانىتىپ جاتادى. شىنداپ كەلگەندە لاتىن قارپىنە كوشۋ يدەياسىن باستاعان تۇرىكتەر ەمەس، ءازىربايجاندار بولاتىن. تۇركى تىلدەرىن لاتىنعا كوشىرۋ تۋرالى العاشقى جوبانى 1860- جىلدارى ءازىربايجاننىڭ ۇلى اعارتۋشىسى مىرزا فاتالي احۋندوۆ بولاتىن. ول ءوزىنىڭ جوباسىن وسماندىق ىستامبۇلعا اپارىپ، تانىستىرعان دا ەدى. الايدا ونىڭ يدەياسىن ول كەزدە ەشكىم ۇعىنا دا الماعان. سول ءازىربايجان لاتىنعا 1922-23 -جىلدارى كوشىپ كەتكەن. ال قالعان تۇركى ەلدەرى مەن حالىقتارى وسى اعايىنداردىڭ ءىزىن باسىپ، سولاردان ءتالىم العان بولاتىن.
قىسقاسى، كوپتەگەن ەلدە ۇلكەن مودەرنيزاتسيالىق جوبالار يا ءدىني، يا تىلدىك رەفورمالاردان باستالىپ جاتادى. بىزدەگى دە جاعداي سوعان ۇقساپ تۇر. بۇل ءبىزدىڭ ويلاپ تاپقانىمىز ەمەس. ەرتەڭ بارشا جۇرت، ۇلكەنى دە، كىشىسى دە ءبىر كۇندە پارتاعا وتىرىپ، ءوز رۋحانياتىن جاڭا سيمۆوليكالىق كەڭىستىكتە جالعاستىراتىن بولادى. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن، لاتىنعا كوشۋ بىزدەر ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جوق.
ەرتەڭگى كۇنى بالاباقشاعا، مەكتەپكە بارىپ، 10-15 جىلدان سوڭ ساياسات ساحناسىنا كەلەتىن ۇرپاق ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. سول ۇرپاق لاتىن قارپى ارقىلى ءبىر جاعىنان كەشەگى مەتروپوليادان الىستاپ، زاماناۋي وركەنيەتتىك باعىتقا قاراي ۇمتىلسا عانا جەڭە الامىز.
باياعىدا پانامانى تورريحوس دەگەن پرەزيدەنت باسقارعان ەكەن. ول وزىنە ا ق ش جاۋلاپ العان پاناما كانالىن ەلدىڭ مەنشىگىنە قايتارۋدى ماقسات ەتكەن.
اينالاسىنداعىلارى وعان «پرەزيدەنت مىرزا! ەگەر ءسىز كانالدى قايتارساڭىز، تاريحقا ەنەسىز» دەيدى ەكەن. سوندا تورريحوس: «مەنىڭ ماقساتىم تاريحقا ەنۋ ەمەس، ماقساتىم - پاناما كانالىنىڭ كەڭىستىگىنە ەنىپ، ۇلت مەنشىگىنە اينالدىرۋ!» دەگەن ەكەن. مەن وسىنى ءسال وزگەرتىپ بىلاي دەر ەدىم: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز الەم قازاق تاريحىنا ەنۋ عانا ەمەس، ورىس تاريحى كەڭىستىگىنەن شىعۋ! وسى ارقىلى الەمدىك تاريحتان، الەمدىك كەڭىستىكتەن وزىمىزگە لايىق ورىن ىزدەۋ!»
- تاريحي شەشىم قابىلدانار تۇستا حالىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ وي- پىكىرىنە ارقا سۇيەيدى. الايدا جاڭا باستامانى بۇرا تارتىپ، كوڭىلدى ءارى- ءسارى كۇيگە سالىپ قوياتىندار دا بار. جاقىندا عانا بەلگىلى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىنە قارسى شىققان ءبىر سۇحباتىن كوزىم شالىپ قالدى. سۇلەيمەنوۆتىڭ وسىنشا شالا بۇلىنۋىنەن قانداي دا ءبىر ساياسي استار ىزدەۋگە بولا ما؟
- ءسىز ول كىسىنىڭ ءبىر عانا سۇحباتىن ايتىپ وتىرسىز. شىن مانىندە وسى ەكى ايدىڭ ىشىندە بۇل اعامىز ونشاقتى سۇحبات بەرىپ تاستادى. بۇل، شىنىن ايتايىق، ايانىشتى جاعداي. يادرولىق قارۋ تەحنولوگيالارىندا «ءولىمنىڭ الاقانى» دەگەن ۇعىم بار. ياعني، ەكى مەملەكەت ءبىر- ءبىرىن يادرولىق قارۋمەن بومبالاپ جاتقان كەزدە، ۇتىلىپ جاتقان ەل وسى «ءولىم الاقانىن» ىسكە قوسادى.
ونىڭ ماقساتى - ءوزى جويىلىپ كەتسە دە، بارلىق يادرولىق پوتەنسيالىمەن جاۋدى دا وزىمەن بىرگە الا كەتۋ. ولجەكەڭنىڭ لاتىنعا قارسى شابۋى - جاس بۋىندى تۇنشىقتىرىپ، كەڭىردەگىنەن ۇستاپ، بولاشاق ۇرپاققا قارسى قولدانىلىپ جاتقان «ءولىم الاقانى». ءوزى قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتسا دا، جاڭا عانا ەركىندىك الىپ، ەندى عانا تاريحي رۋحانياتىمەن تانىسىپ، جاڭا رۋحپەن تىنىستاپ جاتقان ۇرپاقتى وزىمەن بىرگە الىپ كەتۋگە تىرىسقانداي اسەر قالدىرادى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءاربىر سۇحباتىن ءوز باسىم وسىنداي وتارلىق «ءولىم الاقانى» تەحنولوگياسىمەن سالىستىرامىن.
مىنانى باسا ايتۋ قاجەت: ولجاس سۇلەيمەنوۆ - وتە-موتە تراگەديالى تۇلعا. بۇنداي تيپاجدار پاتشا زامانىندا دا، سوۆەت زامانىندا بولعان. ءبىراق ونىڭ ءداۋىرى مەن داۋلەتى ءوتىپ كەتتى. قالاي ءوتىپ كەتكەنىن ءوزى دە بايقاي المادى. بىرەسە ماڭگىپ ءجۇردى، بىرەسە ءلايلىپ ءجۇردى، تالاي جىل شەتەلدە ەلشى بولىپ ءجۇردى. وسى ارادا ەلىنىڭ، قوعامىنىڭ قالاي وزگەرىپ، قالاي دامىپ كەتكەنىن ءوزى دە ءتۇسىنىپ، سەزىنىپ، ۇقپاي قالعان بولار دەپ سانايمىن. سونىسىمەن قويماي، وزىنە جات، ءوزىن جاقسى كورمەيتىن، سىيلاي بەرمەيتىن قازاق جاستارىن، جاڭا قازاق ۇرپاعىن، تاۋەلسىزدىك ۇرپاعىن قايتادان وزىنە ابدەن جاتىق، تۇسىنىكتى «ورىس- قازاق»، «ورىس- تۇركى»، «ەۋرازيالىق» كەڭىستىكتە قالدىرعىسى كەلەدى. ورىس ءتىلدى اۋديتوريا «ولجاس! الجاس اماروۆيچ!» دەپ ارقاسىنان قاعىپ، كوسەم قىلعان سايىن ەسىرىپ، ادۋىنداپ بارا جاتقانداي. ەڭ وكىنىشتىسى، ورىس ءتىلدى بيلىگىمىزدىڭ ءوزى دە وسىعان كوپ سەپ بولادى. كلاسسيك اقىن، قايراتكەر دەپ قولتىعىنا سۋ بۇركيدى. سەمىزدىكتى قوي عانا كوتەرەدى، وندا دا قويدىڭ قاراسى دەگەن قازاعىم قانداي كورەگەن حالىق ەكەن دەپ قايران قالامىن كەيدە! وسى اعامىزدان كوسەم قىلعاندى قويىپ، ءاربىر ايتقانىن پايعامباردىڭ حاديسىنە تەڭەستىرگەندى قويۋ قاجەت. ايتقىسى كەلسە ايتا بەرسىن، ءبىراق وعان دا ءتيىستى باعاسىن بەرىپ وتىرۋ كەرەك.
اقىن دەپ جۇرگەنىمىز بۇگىنگى ولجاس ەمەس، كەشەگى ولجاس. ونىڭ سوڭعى رەت ولەڭ جازعانىن كورگەندەر بۇگىن زەينەتكە شىعىپ جاتىر كەرەك دەسەڭىزدەر! قاتارداعى قوعام قايراتكەرى، وندا دا رەسەيدىڭ سويىلىن سوعىپ، ورىس ءتىلدى ساياساتتى جۇرگىزىپ وتىرعان قايراتكەر. مەن دە، ءسىز دە، ونىڭ اۋزىنا قاقپاق بولا المايمىز، الايدا ونىڭ ءاربىر سوزىنە ءۇڭىلىپ، دۋ قول شاپالاقتاپ جاتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق.
مەن وسى ولجەكەڭە قاتىستى بۇرىن دا ەكى مىسال كەلتىرىپ ەدىم. ءبىرىنشىسى. ءبىز بۇگىندە ءتۇن ۋاقىتىندا دالاعا شىعىپ، جۇلدىزدارعا قارايمىز. ءبىزدىڭ كورىپ وتىرعانىمىز ىقىلىم زاماندا ءولىپ كەتكەن الىس عالامدارداعى جۇلدىزداردىڭ ساۋلەسى. بىزگە جەتەم دەگەنشە ساۋلە شاشقان الگى جۇلدىزدار ءولىپ كەتكەن. سۇلەيمەنوۆتىكى دە سول سياقتى. 1960-1970- جىلدارداعى جەتىستىكتەرى مەن ولەڭدەرىن ءالى ساۋدالاپ ءجۇر، قازىر كىم ەكەنىن تۇسىنۋدەن دە قالدىق. اقىن با؟ ولەڭ جازسىن. سەبەبى اقىننىڭ ۇلت الدىنداعى ءبىر عانا ميسسياسى بار: ول - ۇلت رۋحىن كوتەرەتىن، ادام ەتيكاسى مەن ەستەتيكاسىن جاڭارتاتىن جاقسى، ساپالى ولەڭ جازۋ.
عالىم با؟ وندا عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنىپ ايتسىن. سەبەبى ولجاستىڭ كوپتەگەن جازبالارىن ءوز باسىم عىلىم ەمەس، ساياسي- فيلولوگيالىق پۋبليتسيستيكاعا جاتقىزامىن.
ءاربىر ەلدە ونداي «عالىمداردىڭ» سانى كوپ، دورباسى ءجۇز تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتادى. اناتولي فومەنكو، لەۆ گۋميليەۆ، الەكساندر دۋگين سياقتى ەۋرازياشىلداردىڭ ءبىرى عانا. قايتالاپ ايتامىن، بۇلار عالىم ەمەس، رەسەي يمپەرياسىنىڭ ديىرمەنىنە سۋ تاسىپ (سانالى- ساناسىز) جۇرگەن ساياسي يدەولوگتار. بۇلاردىڭ ءبىرى دە قازاقتىڭ جايىن ويلاپ، كۇيىن كۇيتتەپ جۇرگەن جوق. قازاقتى تەك رەسەيمەن بىرگە، رەسەيدىڭ قول استىنداعى حالىق رەتىندە عانا كورەتىن وتكەلەڭ ۋاقىتتىڭ بازاردان قايتقان پەرسوناجدارى.
ەكىنشىسى بىلاي. مىسالى، ءبىر ادام كوشەدە كەلە جاتىپ، ەكىنشى قاباتتا ءۇيدىڭ وتقا ورانىپ، ىشىندە بالالاردىڭ تۇنشىعىپ جاتقانىن كورىپ قالدى دەلىك. بىردەن، ويلانباستان تەرەزەگە سەكىرىپ ءمىنىپ، ورتتەن ءۇش بالانى الىپ قالدى دەلىك. ونى جۇرت ماراپاتتايدى، قۇرمەتتەيدى، «باتىرسىڭ» دەپ ماقتاپ، كوكىرەگىنە سالپىنشاق تاعادى.
ارتىنان، ءبىر-ەكى جىل وتكەن سوڭ الگى باتىرىمىز ءىشىپ الىپ، باسقا كوشەدەگى كامەلەتكە تولماعان بالانى زورلاپ كەتسىن دەلىك. سوندا جاڭاعىنى نە دەۋىمىز كەرەك؟ باتىر ما، الدە پەدوفيل مە؟ قايسىسى باسىمىراق؟ باتىرلىعى ما، الدە پەدوفيلدىگى مە؟ سول سياقتى، ولجاس سۇلەيمەنوۆكە اكە-شەشەمىزدىڭ كەزىندە قۇلاي سۇيگەن، ماحابباتقا تولى كوزدەرىمەن ەمەس، ۇلتتىق مۇددە مەن ۇلتتىق ميسسياعا ادالدىعى تۇرعىسىنان قارايتىن كەز كەلدى. ارينە، جاڭا زامانداعى پوزيتسيا تۇرعىسىنان.
- سۇلەيمەنوۆتىڭ سوڭعى كەزدەردەگى ۇستانىم- پىكىرلەرى حالىق نارازىلىعىنا ءجيى ۇشىراپ ءجۇر. بۇنىڭ ءبىر سەبەبى: «قازاقىلانۋ پروتسەسىنىڭ» قارقىن الۋىنان وقىرمانى جوعالا باستاعان ولجاس اقىننىڭ ىشكى قارسىلىعى دەپ ويلامايسىز با؟
- قوعام دا اقىماق ەمەس قوي ەندى. بۇگىنگى كۇنى ولجاستىڭ وتكەن عاسىرداعى ولەڭدەرىن تامسانا وقىپ، جاتتاپ جۇرگەن قازاق جاستارىن ءوز باسىم كورگەن ەمەسپىن. بولاشاعىن ويلاعانى شىن بولسا، قازاققا جانى اشىسا قايداعى جوق لينگۆيستيكالىق فانتاستيكامەن ەمەس، ءوز ولەڭدەرىن قايتا جاريالاماي ما؟ قادىر مىرزا ءالي اعالارىمىز باستاپ اۋدارعان دۇنيەلەرىن قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ، وڭدەپ، قايتا جاريالاماي ما؟ ەگەر، ارينە، ماقساتى قازاقتىڭ جادىندا، تاريحىندا قالۋ بولسا. ال ءاربىر ايتقانىمەن، دۇڭك ەتكىزىپ بال اشىپ، جاۋىرىنشىلاعانىمەن بۇگىن ولجاس ەشكىمدى يلاندىرا المايدى.
بۇگىنگى قازاقى ورتادا ءاپ-ادەمى ولجاس اتىن «ا» ارپىنەن باستاپ كەلەكە ەتىلەتىنى دە تەگىننەن ەمەس شىعار. جاقسى قارتايۋ، اقساقال بولۋ دا ونەر ەكەن. ادام رەتىندە ولجاسقا ايتارىم ءبىر: قۇداي جاس بەرسىن، دەنساۋلىق بەرسىن! ءبىراق، ساياساتكەر، يدەولوگ رەتىندە ءوز باسىم ولجاستى قۇرمەتتەمەيمىن، قۇرمەتتەي المايمىن. ونىڭ ساياسي ويىنى مەن «تاۋەلسىزدىكتەن - ءوزارا تاۋەلدىلككە ۇمتىلۋ قاجەت» دەگەن سياقتى بىلاپىت، تاياز كونسترۋكسيالارىنان جۇرت شارشاعان سياقتى.
- ءسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا، «ءالىپبيدىڭ وزگەرۋى - بۇل تاعدىر تاڭداۋى سەكىلدى» دەپسىز. ارينە، بۇل ماسەلەدە ءارتۇرلى باعىت ۇستانۋشىلار كوپ. ويلار دا ەكىۇشتى بولىپ كورىنەدى. اشىعىن ايتىڭىزشى، بۇل وزگەرىس ءساتتى جۇزەگە اسسا، قوعامنىڭ جەڭىسى دەپ قابىلدايمىز با، الدە ساياساتتىڭ جەمىسى دەپ قابىلدايمىز با؟
- ول ۇلتتىڭ جەڭىسى بولسىن! قازاقتىڭ جەڭىسى بولسىن! ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ماقساتى، قايتالايىن، قازاق تاريحىنا ەنۋ ەمەس، قازاقتى رەسەي تاريحى اياسىنان شىعارۋ، قازاقتى قاراتۇنەكتەن تاۋەلسىز تاريح داڭعىلىنا شىعارۋ. ماقسات - جاڭا كەلە جاتقان تاۋەلسىزدىك ۇرپاعىنىڭ جولىن اشۋ، تازارتۋ، الدىنا اسفالت بولىپ توسەلۋ. كىم جەڭدى، كىم جەڭىلدى دەگەن جەڭىلتەك بۋحالتەريانىڭ بىزگە قاجەتى جوق.
- ءتاڭىر تۋرا جولدان تايدىرماسىن! راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن: شەرحان تالاپ،
ۇلت پورتالى
