دارۆين ادامنىڭ «مايمىلدان جارالعانىنا» الەمدى قالاي سەندىردى؟

وندا عالىم ادامنىڭ شىعۋ تەگىن مايمىلمەن بايلانىستىرادى. ⅩⅩ عاسىردا بۇل يدەيا قۇدايدى جوققا شىعارعان كوممۋنيستىك ەلدەردە، سونىڭ ىشىندە كەڭەس ۇكىمەتىندە ۇلكەن قولداۋعا يە بولدى. دارۆين ءىلىمى مەكتەپتەردە عانا وقىلىپ قويماي، جالپى حالىق اراسىندا كەڭ كولەمدە ناسيحاتتالدى. ءتىپتى ادامنىڭ باسسۇيەگى مەن مايمىلدىڭ جاق سۇيەگىن قولدان بىرىكتىرىپ، دارۆين ءىلىمىنىڭ دالەلى رەتىندە كورسەتكىسى كەپ، وتىرىك جاڭالىق اشقان عالىمدار بولدى.

بۇگىنگى ماقالامىزدا دارۆين ءىلىمىنىڭ قالاي پايدا بولعانىن، قالاي عىلىمي ورتاعا تارالعانىن، ءدارۆيننىڭ دىنگە سەنگەن، سەنبەگەنىن، تەولوگتاردىڭ بۇل ىلىمگە قانداي باعا بەرگەنىن زەرتتەپ كورىپ، وزدەرىڭىزگە ۇسىنىپ وتىرمىز.

چارلز دارۆين دەگەن كىم؟ ول قانداي ورتادا تاربيەلەندى؟

چارلز دارۆين 1809 -جىلى 12 -اقپاندا اينالاسىنا بەلگىلى عالىمدار وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى بويى ەكى مەترگە جۋىق، ەڭگەزەردەي روبەرت دارۆين كورنەكتى تۇلعا بولاتىن. ول ءوز ايماعىندا دارىگەر بولىپ ىستەدى جانە اينالاسىنداعىلاردىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن جان ەدى. اتاسى ەرازم دارۆين دە عىلىمي ورتاعا تانىمال مەديك جانە ناتۋراليست بولدى. دارۆيندەر وتباسى اۋقاتتى عۇمىر كەشتى. بالالىق شاعى تۋرالى چارلزدىڭ ءوزى: «بالالىق شاعىمنان ەمىس- ەمىس سۋرەتتەر عانا ەسىمدە. انام مەن سەگىزگە تولعان، 1817 -جىلدىڭ شىلدەسىندە قايتىس بولدى. ول تۋرالى قارا بارقىت كويلەگى مەن جۇمىس ۇستەلى، ومىردەن وتەرىندە جاتقان توسەگىنەن باسقا ەشتەڭە ەسىمە تۇسەر ەمەس. وعان انامىزدىڭ ولىمىنە قاتتى قايعىرعان، ونىڭ ولەر الدىنداعى اۋىر جاعدايىن كورگەن اپكەلەرىمنىڭ ول تۋرالى سيرەك ايتۋلارى سەبەپ بولسا كەرەك.

وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە شرۋسبەريدەگى مەكتەپكە بارا باستادىم. وعان دەيىن كارولينا اپكەم مەنى ۇيدە ءوزى وقىتتى. ءبىراق ولاردىڭ ايتۋىنشا، قارىنداسىم كەترينگە قاراعاندا ۇلگەرىمىم تومەن، ءتارتىبىم ناشار بولىپتى. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعاننان باستاپ كوللەكسيا جيناۋعا قىزىقتىم. ءارتۇرلى وسىمدىكتەردىڭ اتاۋىن بىلۋگە قۇمارتتىم، باقالشىق، تيىن، تاستىڭ تۇرلەرى سەكىلدى جيناۋعا بولاتىن دۇنيەنىڭ بارلىعىن جينادىم. ون جاسىمدا ءۇش

اپتا پلاس- ەدۆاردستا بولىپ، كوبەلەكتىڭ نەبىر تۇرلەرىن، قويۋ قىزىل ءتۇستى جارتىلاي قاتتى قاناتتى جاندىكتى كورىپ، قاتتى تاڭىرقاعانىم ەسىمدە. اپكەلەرىم ءتىرى جاندىكتەردى كوللەكسيا ءۇشىن ءولتىرۋ قاتىگەزدىك بولاتىنىن تۇسىندىرگەننەن كەيىن، ءولى كۇيدە تابىلعان وزگەشە جاندىكتەردىڭ بارلىعىن جيناپ الدىم. مەكتەپ بىتىرەتىن جىلى اعام قۇرال-سايماندار تۇراتىن سارايدى زەرتحاناعا اينالدىرىپ، حيميالىق تاجىريبەلەر جاساپ ءجۇردى. مەنىڭ دە حيمياعا قىزىعۋشىلىعىم ارتىپ، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن سول سارايدا جۇرەتىنمىن. بۇل ارەكەتىمىزدى مەكتەپتەگىلەر ءبىلىپ قالىپ، ماعان «گاز» دەگەن لاقاپ ات تاڭىلدى. ءبىر جولى مەكتەبىمىزدىڭ ديرەكتورى دوكتور باتلەر باسقا وقۋشىلاردىڭ كوزىنشە مەنىڭ پايداسىز ىستەرگە ۋاقىتىمدى كوپ ارنايتىنىمدى نۇسقاپ، «جەڭىلتەك» دەپ اتادى. ول ءۇشىن قاتتى قورلانعانىم ەسىمدە»، - دەپ جازادى «مەنىڭ اۆتوبيوگرافيام» اتتى كىتابىندا.

دارۆين نەلىكتەن ءدىني ءبىلىم الدى؟

دارۆيننىڭ عىلىمعا بەت بۇرۋىنا بالا كەزىندەگى وقيعالاردىڭ اسەر ەتكەنى انىق. روبەرت دارۆين ۇلىنىڭ ءوزى سەكىلدى دارىگەر بولعانىن قالايدى دا، 1825 -جىلى ونى ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا جىبەرەدى. الايدا ەدينبۋرگ اۋرۋحاناسىندا كىشكەنتاي بالاعا جاسالعان وتانى كورگەننەن كەيىن دارۆين ول جەردەن قاشىپ شىعادى. ارى قاراي مۇندا قالعىسى كەلمەي، مۇنداي ساباقتىڭ زەرىكتىرەتىنىن ايتىپ، 1828 -جىلى كەمبريدجدەن ءدىنتانۋ سالاسىن وقي باستايدى. ول تۋرالى ءومىرباياندىق ەستەلىگىندە عالىم: «ەدينبۋرگتە ەكى جىل وقىعاننان كەيىن اپكەلەرىمنەن مەنىڭ دارىگەر بولۋعا نيەتىم جوق ەكەنىن بىلگەن اكەم ءدىن قىزمەتكەرى (سۆياشەننيك) بولۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. ويىمدى رەتكە كەلتىرىپ الۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت سۇرادىم. اعىلشىن شىركەۋىنىڭ بارلىق دوگماتتارىنا سەندىم دەپ ايتا المايمىن، ءبىراق اۋىلداعى شىركەۋ قىزمەتكەرى بولۋ تۋرالى وي ماعان ۇنايتىن. ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ وقۋىنا باراتىنىم بەلگىلى بولعان سوڭ، جەكە مۇعالىم جالداپ، مەكتەپتەن بەرى بەتىن اشپاعان گرەك، لاتىن تىلىندەگى كىتاپتاردى وقي باستادىم. سولاي 1828 -جىلدىڭ باسىندا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنە ءدىن وقۋىنا كەلىپ ءتۇستىم. كەمبريدجدە وتكىزگەن ءۇش جىل ەدينبۋرگ پەن مەكتەپتە وتكىزگەن جىلدارىم سەكىلدى بوسقا وتكەن ۋاقىت بولدى. مۇندا دا ساباققا ءجوندى قاتىسپادىم. تەك بوتانيكادان بەرەتىن پروفەسسور گەنسلوۋدىڭ دارىستەرىن تىڭداپ تۇردىم.

اپتاسىنا ءبىر رەت جاراتىلىستانۋعا قىزىعۋشىلىعى بار ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى ءۇشىن ول ۇيىندە اشىق قابىلداۋ وتكىزەتىن. كەيىن فوكس ارقىلى ۇيىندە ءجيى بولىپ تۇرۋعا شاقىرتۋ الدىم. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي، پروفەسسورمەن جاقىن قارىم- قاتىناس ورناتىپ، كەمبريدج اۋلاسىندا كۇندەلىكتى ۇزاق ۋاقىت بىرگە سەرۋەندەپ تۇراتىن بولدىق. كوللەدج مۇشەلەرى مەنى «گەنسلوۋمەن قىدىراتىن ادام» دەپ اتايتىن بولدى. پروفەسسور گەنسلوۋدىڭ بوتانيكا، ەتنومولوگيا، حيميا، مينەرالوگيا جانە گەولوگيا سالاسىنداعى ءبىلىمى تەلەگەي تەڭىز ەدى. زەرتتەۋلەرى، ودان كەيىنگى تالداۋلارىنان ونىڭ اقىلىنىڭ دا ەرەكشەلىگىن بايقاۋعا بولاتىن. ول سابىرلى، مەيىرىمدى، سىپايى جان ەدى. كەمبريدجدەگى سوڭعى جىلىمدا گۋمبولدتىڭ «ليچنوە پوۆەستۆوۆانيە» اتتى ەڭبەگىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىپ شىقتىم.

وسى تۋىندى مەن دج. گەرشەلدىڭ «ۆۆەدەنيە ۆ يزۋچەنيە ەستەستۆوزنانيا» اتتى كىتابى تابيعاتتانۋ عىلىمىنا ۇلەس قوسسام دەگەن نيەتىمدى ارتتىردى. بۇل كەزگە دەيىن ءدال وسى ەكى كىتاپ سەكىلدى اسەر ەتكەن شىعارمالار بولماعان ەدى. جازعى دەمالىسىمدى قوڭىزدار جيناپ، كىتاپ وقىپ، ەكسكۋرسيالارعا شىعۋمەن وتكىزدىم. كۇزدە ۆۋدحاۋس پەن مەردە اڭ اۋلايتىنمىن. جالپى العاندا، كەمبريدجدە وتكىزگەن ءۇش جىلىم ءومىرىمنىڭ باقىتتى كۇندەرى بولدى دەپ ايتۋعا كەلەدى»، - دەپ ەسكە الادى.

 اقىرى نە كەرەك، گەنسلوۋ ءدارۆيندى گەولوگيا سالاسىندا ءبىلىم الۋعا شاقىرىپ، وسى سالادا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە بارا جاتقان پروفەسسور سەدجۆيككە قوسىپ جىبەرەدى. وسىلاي دارۆين بيگل كەمەسىمەن ناتۋراليست رەتىندە عىلىمي ەكسپەديتسياعا اتتانادى.

«بيگل» كەمەسىمەن ساياحاتقا شىعۋ

«بيگل» كەمەسى 1831 -جىلى 27 -جەلتوقساندا جولعا شىعادى. تەڭىز فلوتىنىڭ گيدروگرافى، كاپيتان بوفورت باستاماسىمەن عىلىمي ەكسپەديتسياعا وڭتۇستىك امەريكا جاعالاۋلارىنداعى ءتۇرلى ارالداردىڭ بويلىعىن ولشەۋ مەن توپوگرافيالىق كورىنىسىن سىزۋ تاپسىرىلادى. العاشىندا ەكى جىلعا جوسپارلانعان ەكسپەديتسيا سوڭىندا بەس جىلعا سوزىلادى. بۇل ساپار تۋرالى دارۆين ءوز كىتابىندا بىلاي جازادى: «بيگلمەن» جاساعان ساياحاتىم بولاشاعىمدى ايقىنداعان، تاعدىرىمدى شەشكەن، ومىرىمدەگى ەڭ ماڭىزدى وقيعا بولدى. بولعان بارلىق ايماقتارىما گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم. ەكىنشى اينالىسقان شارۋام - كەزدەسكەن بارلىق جان- جانۋارلاردى، جاندىكتەردى كوللەكتسياما قوسىپ، ولارعا قىسقاشا سيپاتتاما بەرىپ وتىردىم. سۋرەت سالا المايتىنىم مەن اناتوميادان جەتكىلىكتى ءبىلىمىمنىڭ جوقتىعى كەي جيناعان دۇنيەلەرىمنىڭ پايداسىز ەكەنىن كەيىن ءبىلدىردى. كۇنىمنىڭ ءبىر بولىگىن كورگەندەرىمدى ەگجەي- تەگجەيلى جازىپ وتىراتىن «كۇندەلىگىمە» ارنادىم.

«كۇندەلىگىمنىڭ» كەي بولىگىن دوستارىم مەن تۋىستارىما حات جازعاندا پايدالاناتىنمىن، كەي بولىگىن مۇمكىندىك تۋعان ساتتە انگلياعا جىبەرىپ وتىردىم. بەس جىل بويعى ساياحاتتا وقىعانىم مەن ويلاعانىمدى ءىس جۇزىندە كورىپ، جازىپ وتىرۋدان شارشامادىم. وسى قاسيەتتەر مەنىڭ عىلىمداعى جەتىستىگىمە كومەكتەسكەنىنە سەنىمدىمىن. وتكەنگە كوز جۇگىرتە وتىرىپ عىلىمعا دەگەن ماحاببات وسى كەزدەن باستالعانىن ءتۇسىندىم. العاشقى ەكى جىلى كوللەكتسياما قاجەتتى اڭداردى اۋلاۋعا ءوزىم دە كىرىسىپ كەتۋشى ەدىم، كەيىنگى ۋاقىتتا جۇمىسىما كەدەرگى كەلتىرەتىن بولعاننان كەيىن قارۋدى قىزمەتشىمە ءجيى ۇستاتاتىن بولدىم. وسى ساياحاتىم ارقىلى اقىل- ويىمنىڭ دا دامىعانى ءسوزسىز. ويتكەنى ساپاردان ورالعانىمدا مەنى كورگەن اكەم اپكەلەرىمە بۇرىلىپ: «ونىڭ باسىنىڭ فورماسى مۇلدەم وزگەرىپتى عوي!» دەپ قاتتى تاڭدانعان ەدى. ساياحات كەزىندە قاسيەتتى ەلەنا ارالدارىنداعى جۇمىستارىمدى سۇيىسپەنشىلىكپەن ەسكە الامىن. گالاپاگوسس ارالدارىندا بولعاندا كوزىم كورگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ ارتۇرلىلىگى دە مەن ءۇشىن جاڭالىق بولدى. ساياحات كەزىندە ءوزىمدى اياماي جۇمىس ىستەدىم جانە ونىمنان ءلاززات الدىم. جاراتىلىس تانۋ عىلىمىنا ۇلەسىمدى قوسقىم كەلدى. ادال قىزمەت ەتۋگە تىرىستىم، عىلىمنان ءوز ورنىمدى تاپقىم كەلدى. سانتياگو ارالىنىڭ گەولوگيالىق قۇرىلىمى ەرەكشە ەدى. سوندا ءجۇرىپ كوپتەگەن ەلدەردىڭ گەولوگيالىق وزگەشىلىكتەرى تۋرالى كىتاپ جازۋ ويىما كەلدى! قۋانىشتان جۇرەگىم اۋزىما تىعىلدى. ول ءبىر ۇمىتىلماس ءسات ەدى».

دارۆيننىڭ عىلىمداعى جولى وسىلاي باستالدى. ساياحاتتان قايتىپ كەلگەن 1836 -جىلى ول زەرتتەۋلەرىن جاريالايدى. سولاي ءاپ ساتتە جاراتىلىستانۋشى عالىمعا اينالىپ شىعا كەلگەن دارۆيندىڭ 1837 -جىلى اعىلشىن گەولوگيالىق قوعامىنىڭ عىلىمي كوميتەتىنە قابىلدايدى. كەلەسى جىلى دارۆين جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ كورولدىك كەڭەسىنە سايلانادى.

دارۆيننىڭ «تۇرلەردىڭ شىعۋ تاريحى» ەڭبەگى دىنگە قالاي قايشى كەلدى؟

عىلىم الەمى دارۆيننىڭ 20 -جىل بويى جازىپ، 1859 -جىلى جارىق كورگەن «تۇرلەردىڭ شىعۋ تاريحى» ەڭبەگىن ءالى دە جوعارى باعالايدى. «ءومىرىمنىڭ باستى ەڭبەگى وسى كىتاپ ەكەنىن ەرەكشە سەنىممەن ايتا الامىن. العاشىندا 1250 دانامەن شىققان كىتاپ جاريالانعان كۇنى تارالىپ كەتەدى دە، كەيىن 3000 تارالىممەن قايتا باسىلىپ شىعادى. وسى كۇنگە دەيىن (1876) انگليا بويىنشا 16 مىڭ كىتاپ تارالعان. ەۋروپا تىلدەرىنىڭ بارلىعىنا دەرلىك، ءتىپتى يسپان، چەح، پولياك، ورىس تىلدەرىنە دە اۋدارىلدى. ميسس برەدتىڭ سوزىنە قاراعاندا، جاپون تىلىنە دە اۋدارىلىپ، جاپونيا مەكتەپتەرىندە وقىتىلادى ەكەن»، - دەپ ماقتانا جازدى، دارۆيننىڭ ءوزى.

الايدا ءدىني كوزقاراستىرىمىزعا قايشى كەلەتىن پىكىرلەر دارۆيننىڭ وسى ءبىر عىلىمي ەڭبەگىنەن باستاۋ العان ەدى. چارلز ءدارۆيننىڭ پىكىرىنشە، ءتىرى اعزالاردىڭ الۋان تۇرلىلىگى جاراتۋشىنىڭ جاراتقانىنا بايلانىستى ەمەس، ولار ۇنەمى دامۋ ۇستىندە دەگەن تۇجىرىمدى ايتادى. ءاربىر ءتۇر تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا بەيىمدەلەدى، سول ارقىلى دامىپ، جاڭا ءبىر ءتۇر پايدا بولادى دەگەندى ايتادى. بۇل تۇجىرىم «ءبارىن جاراتقان -  قۇداي، ەشتەڭە وزگەرمەيدى» دەگەن شىركەۋ قاعيداسىنا سول كەزدە-اق قايشى كەلگەن ەدى.

عىلىمي ورتا دارۆين تەورياسىن قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدادى. عالىمنىڭ ابىروي- بەدەلى دە ارتا ءتۇستى. ءبىراق كوپشىلىك قاۋىم، اسىرەسە شىركەۋ ءۇشىن ەۆوليۋتسيونيزم ءقاۋىپتى ءدىنبۇزارلىق اعىم بولىپ سانالدى. ويتكەنى دارۆين جاراتىلىستىڭ ءبارىن قۇداي جاراتتى دەپ بىلەتىن شىركەۋ ءىلىمىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىردى. كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كىتاپحانالارىندا، ونىڭ ىشىندە كەمبريدجدەگى تريني كوللەدجى كىتاپحاناسىندا دارۆيننىڭ «تۇرلەردىڭ شىعۋ تاريحى» تۋرالى كىتابىن ۇستاۋعا تىيىم سالىندى. وكسفورد ەپيسكوپى ۋيلبەرفورس ءدارۆيننىڭ قالاي اداسىپ جۇرگەنىن سيپاتتايتىن ءسوز تابا الماي وتىرعانىن ايتادى، «ويتكەنى مەن قاراپايىم ءدىن قىزمەتشىسىمىن، اعىلشىن تىلىندەگى دورەكى، انايى سوزدەردى بىلمەيمىن، ال «ەۆوليۋتسيا تەورياسىنىڭ اتاسىن» تەك سونداي سوزدەرمەن سيپاتتاۋعا عانا بولادى» دەيدى.

دارۆيننىڭ «ادامنىڭ تەگى - مايمىل» يدەياسىنىڭ پايدا بولۋى

 دارۆين «تۇرلەردىڭ شىعۋ تاريحى» ەڭبەگىمەن توقتاپ قالعان جوق. ول ەندى ۇلكەن قارسىلىققا قاراماستان ادامنىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى جازا باستادى. 1871 -جىلى ونىڭ ۇلكەن داۋ- داماي تۋدىرعان «ادامنىڭ پايدا بولۋى جانە جىنىستىق سۇرىپتالۋ» اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى. ادامدى مايمىلعا تۋىس ەتەتىن يدەيانى جالاۋ ەتكەن بۇل تۋىندىنى كوپشىلىك قاۋىم العاشىندا قابىلدامادى. ەڭ قىزىعى، دارۆيننىڭ بۇل ەڭبەگى عالىمدار تاراپىنان قولداۋ تاپتى. بيولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى ايتقالي قاليماعامبەتوۆ بۇل تۋرالى: «ادامدار مايمىلدان تارالعان» دەگەن ءسوزدى ايتقاندا، قاراپايىم، عىلىمي ءبىلىمى جوق ادامنىڭ كوز الدىندا نە ەلەستەيدى، ارينە، قازىرگىكەزدەگى ادام تەكتەس مايمىلداردىڭبەينەسى -  شيمپانزە، گوريللا، ورانگۋتانگ. چ. دارۆيننىڭ قورىتىندىسى -  قازىرگى كەزدەگى ادام تەكتەس مايمىلدارادامداردىڭ اتاتەگى ەمەس. پالەونتولوگيالىق مالىمەتتەر بويىنشا جەر بەتىندە 30 ميلليون جىل بۇرىن كونە پريماتتار پاراپيتەكتەر پايدا بولعان. ولاردان قازىرگى كەزدەگى گيببوندار، ورانگۋتانگتار جانە قۇرىپ بىتكەن دريوپيتەكتەر تارايدى. دريوپيتەكتەر ءۇش بۇتاققا بولىنەدى. ءبىرىنشىسى -  قازىرگى كەزدەگى گوريللاعا، ەكىنشىسى -  شيمپانزەگە، ال ءۇشىنشىسى اۆسترالوپيتەككە اپاردى. اۆسترالوپيتەكتەن ارالىق فورمالار ارقىلى نەاندەرتال -  ەجەلگى ادامدار، كرومانون -  سانالى ادامدار دامىدى»، - دەگەن تۇجىرىم ايتادى.

ال دارۆيننىڭ وزىنە «قازىرگى مايمىلدار نەگە ادامدارعا اينالمايدى؟» دەگەن سۇراق قويىلعان- قويىلماعانى بەيمالىم. قويىلسا دا، قازىرگى دارۆين ءىلىمىن قولدايتىن عالىمدار سەكىلدى: «قانداي ەۆوليۋتسيالىق پروتسەسس، قانداي ءتۇر بولماسىن، ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى، تالاي مىڭ، ميلليون جىلدار بارىسىندا اينالادى» دەپ جاۋاپ بەرۋى ابدەن مۇمكىن.

دارۆين اتەيست پە؟

 دارۆيننىڭ تۇجىرىمدارىن اقتاپ، ونى قۇدايعا سەنەتىن ادام رەتىندە كورسەتكىسى كەلەتىن عالىمدار دا جوق ەمەس. بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەيبىت يسابەكوۆ: «دۇنيەنى جاراتقاندا جاراتۋشى باستاپقىدا ءبىرجاسۋشالى اعزالاردىڭ بىرنەشە عانا ءتۇرىن جاراتقان. وسى كۇنى دۇنيەنىڭ سان ءتۇرلى بولۋى -  باستاپقىدا قاراپايىم بولىپ جاراتىلعان اعزالاردىڭ دامۋىنىڭ ناتيجەسى. دارۆين بۇل جەردە «قۇداي جوق!» دەگەن ءسوزدى اۋزىنا دا الىپ وتىرعان جوق. بۇل -  ءبىر. ال ەكىنشىدەن، دارۆين ءوز ءىلىمىن زەرتتەۋ بارىسىندا «بيگل» كەمەسىمەن ساياحاتى كەزىندە انىقتاعان تابيعي زاڭدىلىقتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، ۋنيۆەرسيتەتتە ءدىنتانۋ فاكۋلتەتىندە وقىعان بىلىمىمەن سالىستىرا قاراعاندا كوپتەگەن ايىرماشىلىقتاردىڭ بارىنا كوزىن جەتكىزەدى. ياعني ىنجىلدە جازىلعان دەرەكتەر مەن تابيعي زاڭدىلىقتار ءبىر- بىرىمەن سايكەس كەلمەگەن. مىسالى، ىنجىلدە «دۇنيەنى قۇداي التى كۇندە جاراتتى» دەپ جازىلعان. «بيگل» كەمەسىمەن ساياحات كەزىندەگى توپوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جەر قىرتىسىنىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقانىن كورسەتىپ، دالەلدەپ وتىر. دارۆين بۇدان باسقا دا كوپتەگەن مىسالدار كەلتىرگەن. ولاي بولسا، «ىنجىلدە جازىلعان كوپتەگەن مالىمەتتەر قاتە ەكەن» دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. «ءىنجىل جاراتۋشىنىڭ ايتۋىمەن جازىلماعان. ونى جازعان -  ادام. ەگەر ءىنجىلدى جاراتۋشى جازسا، وندا بۇل قاتەلىكتەر بولماس ەدى»، -  دەيدى.

سونداي-اق «جاراتۋشى -  ادىلدىكتى جاقتاۋشى، ادىلدىكتى ورناتاتىن جوعارعى كۇش. ال ەگەر قازىرگى تىرشىلىكتەگى جانۋارلار الەمى مەن وسىمدىكتەر بىرلەستىكتەرىن زەرتتەپ قاراساڭىزدار، وندا كوپتەگەن ادىلەتسىزدىكتەر بار. ونداي ادىلەتسىزدىكتەر شىن قۇدايدىڭ جاراتۋىمەن بولماس ەدى»، -  دەيدى دە مىناداي ءبىر مىسال كەلتىرەدى. «پوگانكا» دەگەن ارا بار. سول ارا ءوز جۇمىرتقاسىن ءتىرى حانقىزىن (بوجيا كوروۆكا) شاعىپ، سونىڭ دەنەسىنە قالدىرادى ەكەن. ول جۇمىرتقا وسى قوڭىزدى قورەك ەتىپ، سونىڭ بويىندا ءوسىپ- جەتىلەدى. ونى بىرتىندەپ جەپ، اقىر سوڭىندا ارا تولىق دامىپ، ۇشار ۋاقىتتا حانقىزىنىڭ تەك قاڭقاسى عانا قالادى ەكەن. دارۆين «بۇل ادىلەتسىزدىك قوي. نەگە بىرەۋ- بىرەۋدى جەپ قويادى؟» دەپ كوپتەگەن مىسالداردى كەلتىرە وتىرىپ، «مۇنداي ادىلەتسىزدىك تابيعي زاڭدىلىقتاردىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان قوعامداستىقتا عانا بولادى» دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى.

تابيعي زاڭدىلىقتىڭ نەگىزگى قاعيداسى - تابيعي سۇرىپتاۋ. «اعزالاردىڭ دامۋى، ياعني ەۆوليۋتسيا قالاي ىسكە استى؟ » دەگەندە دارۆين: «ونى ىسكە اسىراتىن ءۇش كۇش بار»، - دەيدى دە، ولاردى بىلاي تارقاتادى. «ءبىرىنشىسى - وزگەرگىشتىك، ەكىنشىسى - وزگەرگەن بەلگىلەردىڭ تۇقىم قۋالاۋى، ياعني تۇقىمقۋالاۋشىلىق، ءۇشىنشىسى - تابيعي سۇرىپتاۋ. تابيعي سۇرىپتاۋدىڭ ءوزى تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستە پايدا بولادى. تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەس - كەز كەلگەن اعزالاردىڭ سوڭىندا شەكسىز ۇرپاق قالدىرۋعا ۇمتىلىسىنىڭ ناتيجەسى. مىسالى، ءبىر پىلدەن تاراعان ۇرپاقتارى امان- ەسەن جەتىلىپ، ارى قاراي ءوسىپ- ءونىپ وتىرسا، ولاردىڭ سانى 750 جىلدا 10 ميلليون بولار ەدى.

ال پىلدەردىڭ ميلليونداعان جىلدار بويى ءومىر سۇرۋىنە قاراماستان، قازىر ولاردىڭ سانى بىرنەشە ميلليون عانا. نەگە از؟» - دەيدى دە، وعان: «بۇل - تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ناتيجەسى»، - دەپ جاۋاپ بەرەدى. ول نە دەگەن ءسوز؟ جەر شەكتەۋلى، ايتالىق، ءىرى بەكىرە بالىعى 100 مىڭعا دەيىن ۋىلدىرىق شاشا الادى. ءبىراق ونىڭ بارلىعى جەتىلە المايدى»، - دەيدى.

دارۆين ءىلىمى ىنجىلگە عانا ەمەس، قۇرانعا دا قايشى كەلەدى. سۇرىپتالۋ، ءالسىزدى كۇشتىنىڭ جويۋى دەگەننىڭ بارلىعى تابيعاتتاعى قۇداي جاساپ وتىرعان تەپە- تەڭدىك ەمەس پە؟

ال دارۆين ءوزىنىڭ اتەيست ەكەنىن كىتابىندا مويىندايدى. وندا: «سوڭعى ەكى جىل بويىنا ءدىن تۋرالى كوپتەپ ويلانۋىما تۋرا كەلدى. «بيگلدەگى» ساياحات كەزىندە كەز كەلگەن ءىستى ىنجىلگە تىرەيتىنىمە وفيتسەرلەر كۇلەتىن. كەيىن 1836-1839 -جىلدار ارالىعىندا «كونە وسيەتتىڭ» وقيعالارىنىڭ وتىرىك ەكەنىنە كوزىم جەتتى. وندا جازىلعان كەيبىر اقىلىما سىيمايتىن دۇنيەلەرگە قاراماستان، ءالى دە سەنەتىنمىن. قايتا- قايتا مەنى تاڭعالدىراتىن ءبىر جاڭالىقتار شىعىپ قالا ما ەكەن دەپ كۇتەتىنمىن. ءبىراق اقىلىمدى سەندىرەتىن دالەل تابۋ كۇننەن- كۇنگە قيىنداي بەردى. جان دۇنيەمدە سەنىمسىزدىك ورناپ، اقىرى سوڭىندا قۇدايعا سەنبەيتىن ادام بولىپ شىقتىم. ءبىراق بۇل پروتسەسس وتە باياۋ ءجۇردى»، - دەپ جازدى.

دارۆين تەورياسىنىڭ قازىرگى قۇنى

دارۆين تەورياسى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى ادامزاتتى اداسۋعا، سوقىر سەنىمگە الىپ كەلسە دە بيولوگيا عىلىمىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس سانالادى. كوپتەگەن بيولوگ عالىمدار ونىڭ يدەياسىن ءالى كۇنگە دەيىن قۇپتايدى. مۇمكىن بۇل عالىمداردىڭ دىنگە سەنبەيتىندىكتەرىنەن بولسا كەرەك. الايدا، دارۆين ىلىمىنە تۇبەگەيلى قارسى شىققان عالىمدار دا زامانىندا كوپ بولعان. سولاردىڭ ءبىرى - پەتر كروپوتكين 1902 -جىلى جارىق كورگەن «ەۆوليۋتسيانىڭ فاكتورى جانە ءوزارا كومەك» دەيتىن ەڭبەگىندە ءتىرى تابيعات تەك عانا قىرقىسىپ، سۇرىپتالۋ ارقىلى ءومىر سۇرمەيدى، ءوزارا كومەك- ىنتىماقپەن تىرشىلىگىن جالعايدى دەگەندى العا تارتتى.

باتىستىڭ بەلگىلى عالىمى ماكس پلانك دۇنيەنىڭ پايدا بولۋ زاڭدىلىعىن كوپ جىل زەرتتەپ: «دۇنيە (ماتەريا) بەلگىلى ءبىر كۇش- قۇدىرەتتىڭ ارقاسىندا پايدا بولعان، ماتەريانىڭ ىشىندە اسا كىشكەنتاي كۇن جۇيەسى ءتارىزدى قۇرىلىمدار بار. اتوم جانە ەلەكترون دەپ اتالاتىن بۇل جۇيەلەر ماتەريانى ىدىراپ كەتۋدەن ساقتايدى. وسىعان قاراعاندا عالامدى جاراتقان ءبىر قۇدىرەت بار، ول - قۇداي» دەگەن قورىتىندى ايتادى.

بۇگىندە مەكتەپ وقۋلىقتارىنان دارۆين ءىلىمىن وقىتۋدى توقتاتۋ ماسەلەلەرى العا قويىلعان. ەلىمىزدەگى وقۋلىقتاردا دا بۇرىنعىداي «ادام مايمىلدان جارالعان» دەگەن پىكىردەگى دەرەكتەر جوق. تەك» دارۆيننىڭ وسىنداي تۇجىرىمى بولعان» دەپ ايتىلادى. ال 2004 -جىلى ءساۋىر ايىندا يتاليا ءبىلىم ءمينيسترى لەتيتسيا موراتتي ورتا مەكتەپتە بۇل ءىلىمدى وقىتۋدى توقتاتۋ جايىندا كوميسسيا قۇرىپ، ونى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى ريتا ليەۆي- مونتالچيني باسقاردى. تاعى دا وسى جىلى سەربيا ءمينيسترى ليليانا چوليچ اتالمىش تەوريانى وقىتۋدان الىپ تاستادى. 2005 -جىلى دارۆين ءىلىمىن وقىتقانى ءۇشىن تۇركيانىڭ مەرسين قالاسىندا بەس مۇعالىمنىڭ ۇستىنەن ءىس قوزعالدى. امەريكاندىق ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، ا ق ش تۇرعىندارىنىڭ التىدان ءبىرى عانا اتالعان ىلىمگە يلانادى. ال جاپونيا، يسلانديا، دانيا، شۆەتسيا، فرانتسيا تۇرعىندارىنىڭ 80 پايىزى بۇل ىلىمگە مۇلدە قارسى دەگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىن جاريالاعان.

چارلز دارۆين ءومىرىنىڭ سوڭىندا بەلگىسىز دەرتكە شالدىقتى. قاتتى اۋىرىپ، قالتىراپ، جۇرەگى تارسىلداپ، ءوزىن قويارعا جەر تاپپايتىن دارەجەگە جەتتى. مەديتسينا ونىڭ سىرقاتىنىڭ سىرىن تابا المادى. تەك ءوز تەورياسىن قۇراستىرۋ كەزىندەگى مازاسىز ويلاردىڭ سالدارىنان پايدا بولعان پسيحوسوماتيكالىق سىرقات دەپ بولجاۋدان ارى اسپادى. ال بىزدە قۇدايدىڭ جاراتىلىسىن جوققا شىعارىپ، ادامداردى اداسۋعا اكەلگەن، «كۇشتىلەر عانا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك» دەپ، السىزدەرگە الىمجەتتىك جاساۋعا سوقتىرعان يدەيانىڭ اۆتورىن اللا جازالامادى ما ەكەن دەگەن كۇدىك بار...

راسىندا ادامدى ناعىز بالشىقتان جاراتتىق. سونان كەيىن ونى جاتىردا تۇراتىن تامشى قىلدىق. سوسىن تامشىنى ۇيىعان قان جاسادىق. ۇيىعان قاندى كەسەك ەت جاساپ، كەسەك ەتتەن سۇيەك جاسادىق تا، سۇيەكتەرگە ەت قاپتادىق. سونان كەيىن ونى باسقا ءبىر جاراتىلىس قىلىپ، جان سالدىق. جاراتۋشىلاردىڭ شەبەرى - ۇلى اللا.

 قۇران كارىم. «ءمۇمينۋن» سۇرەسى، 12-14 اياتتار

اۆتورى مارفۋعا شاپيان

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى