گەرمانيا ازاماتتارى قازاقستانعا قونىس اۋدارۋعا ۆيزا الىپ جاتىر - ەلشى بولات ءنۇسىپوۆ
بۇگىندە ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا ءتۇرلى سالالاردا ىنتىماقتاستىق بايلانىستار نىعايىپ وتىر. جاقىن ارادا گ ف ر فەدەرالدىق پرەزيدەنتى فرانك- ۆالتەر شتاينمايەردىڭ استاناعا رەسمي ساپارى وتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
وسى ورايدا گەرمانيامەن اراداعى قارىم- قاتىناستارىمىز جايىندا ەگجەي- تەگجەيلى مالىمەت الۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ گ ف ر- دەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولات نۇسىپوۆتەن سۇحبات الۋدى ءجون كوردىك.
- بولات تۇرار ۇلى، بيىل قازاقستان جانە گەرمانيا ەلدەرى اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناعانىنا 25 جىل تولدى. ءسىز وسى ارالىقتاعى ەكى مەملەكەتتىڭ قانداي جەتىستىكتەرىن اتاپ وتەر ەدىڭىز؟ سونىمەن قاتار ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىنە باعا بەرەسىز؟
- وسى ديپلوماتيالىق قارىم- قاتىناستار جىلدارى ىشىندە ورنىقتى ساياسي ديالوگ قۇرىلدى، ساۋدا- ەكونوميكالىق بايلانىستار كوپ قىرلى دامىپ كەلە جاتىر، مادەني- گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق نىعايۋدا. ەكىجاقتى ءوزارا ءىس- قيمىلدىڭ بارلىق وڭ ۇردىستەرى مەن جەتىستىكتەرى كوبىنەسە مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ كۇش- جىگەرىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. 2007 -جىلى گەرمانيا ورتالىق ازياعا قاتىستى ە و ستراتەگياسىنا باستاماشىلىق ەتكەنى، سونداي- اق جاڭا ستراتەگيانى جاساۋعا بەلسەندى قاتىسىپ جاتقانى وزىڭىزگە ءمالىم. قازاقستان ءوز كەزەگىندە «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا گەرمانيانى نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىردى. بەرلين قازاقستاننىڭ 2010 -جىلى ە ق ى ۇ- عا ءتوراعالىعىن، 2015 -جىلى اسەم ۇيىمىندا مۇشەلىگىن قولداپ، استانادا «ەكسپو-2017» حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ وتىنىمگە قولداۋ ءبىلدىردى.
سونداي- اق گەرمانيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ د س ۇ- عا مۇشە رەتىندە كىرۋگە ەلەۋلى قولداۋ كورسەتكەن جانە قازاقستاننىڭ ە ى د ۇ- داعى نەسيەلىك كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى. قازاقستان ءوز تاراپىنىنان گەرمانيانىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى مۇشە رەتىندە كىرۋ نيەتىن قولداۋدا. جوعارى دەڭگەيدەگى ەكىجاقتى ساپار الماسۋ قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ديپلوماتيالىق قارىم- قاتىناستارىن ورناتقاننان بەرى مەملەكەت باسشىسىمىز گەرمانياعا 7 رەسمي ساپار جاسادى. ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا فەدەرالدىق پرەزيدەنتتەر ر. حەرتسوگ پەن ح. كەلەر، فەدەرالدىق كانتسلەرلەر گ. شرەدەر مەن 2010 -جىلى ەكى رەت كەلىپ كەتكەن ا. مەركەل بولدى. بىرنەشە كۇندە ءبىز ەلوردامىزعا رەسمي ساپارمەن كەلەتىن گەرمانيانىڭ جاڭا تاعايىندالعان فەدەرالدىق پرەزيدەنتى فرانك- ۆالتەر شتاينمايەردى استانادا كۇتۋدەمىز.
- وسى ساپار اياسىندا جوعارى دەڭگەيدە تالقىلانۋى مۇمكىن ماسەلەلەر جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز. وسى ساپار اياسىندا ۇيىمداستىرىلاتىن قازاقستان- گەرمانيا ەكونوميكالىق ءىس- شارالارىنان قانداي ناتيجەلەردى كۇتەسىز؟
- رەسمي ساپار بارىسىندا ءداستۇرلى تۇردە ەلباسى مەن پرەزيدەنت شتاينمايەردىڭ كەلىسسوزدەرى، سونداي- اق جوعارى قوناقتىڭ ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا گەرمانيانىڭ ۇلتتىق كۇنى مەن نەمىس پاۆيلونىنىڭ رەسمي اشىلۋى راسىمىنە قاتىسۋى جوسپارلانۋدا. نەمىس تاراپى مەملەكەتىمىزدە ءوتىپ جاتقان ەكسپو تاقىرىبىنىڭ بارلىق ادامزات ءۇشىن وزەكتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتۋدە، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا گەرمانيانىڭ جاڭا فەدەرالدىق پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا تاعايىندالعان سوڭ، يزرايلدەن كەيىن ساپارمەن باراتىن قازاقستان مەملەكەتى پوستكەڭەستىك ايماقتاعى ەڭ العاشقى ەل بولىپ تابىلادى. گەرمانيا باسشىسىنىڭ اۋقىمدى دەلەگاتسياسىنا نەمىس دەپۋتاتتارى مەن ىسكەر توپتارىنىڭ وكىلدەرى كىرەتىن بولادى. ەلىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسۋى جانە جوعارى مەيمانىڭ ەكىجاقتى ءىس- شارالارعا قاتىسۋى ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدى نىعايتۋعا، سونداي- اق حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا «ساعات تەڭەستىرۋگە» مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى مۇمكۇندىكتى پايدالانا وتىرىپ، استانادا 10-13 -شىلدە اراسىندا «نەمىس اپتاسى» دەپ اتالاتىن، ياعني ءبىرقاتار قازاقستان- گەرمان ەكىجاقتى ءىس- شارالار وتەتىندىگىن ايتقىم كەلەدى. اتاپ ايتقاندا، بەرلين ەۋرازيالىق كلۋبىنىڭ، ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان- گەرمان ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ، ەتنيكالىق نەمىستەر ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ، ساۋدا- ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارى، «نەمىس ەنەرگەتيكالىق ديالوگى» فورۋمى جانە كوپتەگەن باسقا دا ءىس- شارالار وتەدى.
وسى ساپاردىڭ ەكونوميكالىق قۇرامداس ماقساتىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن قاتار، قازاقستان- گەرمان ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى بارىسىندا شامامەن 1 ميلليارد ا ق ش دوللارعا تارتا سومادا ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر مەن جوبالارعا قول قويۋ جوسپارلانۋدا. قول قويۋعا ۇسىنىلعان 22 ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بەسەۋى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىندا جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەرگە جاتادى، قالعان جوبالار «نەمىس ساپاسى» اتتى ماركاسىمەن ونەركاسىپتىك ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان. جوبالاردىڭ شامامەن %80 شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا ەنگىزىلمەك.
مەنىڭ ويىمشا، بۇل ەكونوميكالىق كەلىسىمدەر ساپاردى ساپالى تۇردە تولىقتىرادى. - بيىلعى 12 -شىلدەدە «ەكسپو-2017» كورمەسى اياسىندا نەمىس پاۆيلونىنىڭ اشىلۋىنا وراي شتاينمايەر مىرزا گەرمانيانىڭ ۇلتتىق كۇنىنە قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە اتالعان ەلدىڭ قازاقستاندا وتكىزىلىپ جاتقان حالىقارالىق كورمەگە جوعارى قۇرمەتپەن قارايتىنىن اڭعارتادى. جالپى، ءۇش ايدىڭ ىشىندە «ەكسپو-2017» كورمەسىنە گەرمانيادان قانشا ادامنىڭ كەلۋى بولجانىپ وتىر؟ مۇنىمەن قوسا، وسى كورمەنىڭ گ ف ر- دا ناسيحاتتالۋى جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟
- نەمىس باسشىلىعىنىڭ ءبىزدىڭ وڭىردە العاش رەت ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق كورمەنىڭ اياسىندا استاناعا ساپارىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. گەرمانيا پاريجدە داۋىس بەرۋ بارىسىندا استانا كانديداتۋراسىن قولداپ، ءبىزدىڭ ەلوردادا كورمەنى دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىسىپ كەلە جاتىر جانە وندا كەڭىنەن ۇسىنىلعان. ەكى ءىرى نەمىس كونسەرنى، ياعني «Siemens» تەحنولوگيا جاعىنان سەرىكتەس جانە لوگيستيكالىق سەرىكتەس رەتىندە «ديەيچەل» كومپانياسى دەمەۋشىلىك ەتۋدە، ال «بوش» كومپانياسى كورمە تەحنيكاسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سەرىكتەسى بولدى. بۇل باسقا دا نەمىس كومپانيالارى ءۇشىن جاقسى ۇلگى بولدى. جالپى، كورمەگە گەرمانيادا قىزىعۋشىلىق جوعارى، ونى وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا بەرليندە موبيلدىك ەكسپو- نى تانىستىرۋ بارىسىندا بايقادىق، سونداي- اق استاناداعى «ەكسپو-2017» كورمەسىنە ارنالعان 2016-2017 -جىلدار كەزەڭىنە گەرمانياداعى بىرنەشە ەكونوميكالىق ءىس- شارالار بارىسىندا وتە جاقسى كوزقاراستار بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. كورمە تاقىرىبى قىزىقتى. جالپى ەنەرگيا تەڭگەرىمىندە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى ۇلەسىن ۇلعايتۋدا گەرمانيادا «ەنەرگەتيكالىق سەرپىلىس» اتتى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىلايشا، 2016 -جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 31,7 پايىزدى قۇرادى، ال 2050 جالعا قاراي بۇل كورسەتكىشن 80 پايىزعا جەتپەك. كورمە مەن ونىڭ تاقىرىبىنا اسىرەسە نەمىس ينۆەستورلارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى جوعارى بولعاندىقتان، ولار وسى سالادا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە نيەتتى.
قازاقستانعا گ ف ر- دىڭ ازاماتتارى ۆيزاسىز بارعاندىقتان، سول سەبەبتەن بىزدە نەمىس تۋريستەرىنىڭ سانى تۋرالى جالپى ستاتيستيكا جوق. الايدا استاناداعى كورمە بارىسىندا نەمىس دەلەگاتسيالارى قۇرامىنداعى وكىلدەردىڭ كوپ بولاتىندىعىن ايتا الامىز. ءبىزدىڭ مالىمەتتەر بويىنشا، گەرمانيادان كورمە اياسىندا جانە قازاقستان- گەرمان ەكىجاقتى ءىس- شارالارى كەزىندە 350-دەن استام ادام كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
- ەۋروپا وداعى قازاقستاننىڭ جەتەكشى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەسى بولىپ تابىلسا، بۇل سالادا قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەل مەن گەرمانيا اراسىنداعى كورسەتكىشتەر قانداي؟
- ەڭ الدىمەن، بۇگىن ەكى ەل اراسىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ساۋدا- ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى جانە نىعايتۋدى قولدايتىن ەداۋىر ينستيتۋتسيونالدىق نەگىز قۇرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. نەمىس ستاتيستيكالىق قىزمەتىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس، 2016 -جىلى ق ر مەن گ ف ر اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 4 ميلليارد ەۋرو قۇرادى، ال اعىمداعى جىلدىڭ 4-اي ىشىندە ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمى وتكەن جىلعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا ۇلعايىپ، 1,6 ميلليارد ەۋروعا جەتتى. وسى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكى ەل تاۋار اينالىمى 40 پايىزعا ءوسىپ، 2013 -جىلعى 6,5 ميلليارد ەۋرودان اسىپ تۇسكەن رەكوردتىق سىرتقى ساۋدا كورسەتكىشىنە قايتا ورالالامىز دەپ كۇتىلۋدە. قازاقستان گەرمانيانىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسى.
2016 -جىلى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق بەس ەلدەرىمەن جۇرگىزىلەتىن ساۋدانىڭ 85 پايىزى ءبىزدىڭ ەلەمىزدىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ءوزارا تاۋار اينالىمىنىڭ قۇرىلىمى كوپتەگەن جىلدار بويى وزگەرىسسىز قالۋدا. قازاقستان ەكسپورتىنىڭ 91 پايىزدان استامى مينەرالدىق رەسۋرستاردى قۇرايدى، ال قالعان بولىگى قارا مەتالدار (2,4%)، بەيورگانيكالىق حيميكاتتار (%2,2)، ءتۇستى مەتالدار (%1,7)، بالىق (%0,7)، ماي جانە وسىمدىك داقىلدارى (%0,6) جانە باسقا دا ونىمدەردى قامتۋدا.
مۇناي جەتكىزۋ كولەمى بويىنشا قازاقستان گەرمانيانىڭ بەس نەگىزگى ارىپتەستەرى قاتارىنا كىرەدى. جالپى، نەگىزگى شيكىزات رەسۋرستارى باعالارىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان، قر مەن گ ف ر اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى ورنىقتى سيپاتىن كورسەتۋدە. گ ف ر يندۋستريالاندىرۋ، شيكىزات جانە تەحنولوگيالىق سەرىكتەستىك ۇردىسىندە قازاقستاننىڭ باستى سەرىكتەسى بولىپ قالۋدا. گەرمانيا يندۋستريالدى دامىعان، جوعارى تەحنولوگيالىق، يننوۆاتسيالىق جانە ەكسپورتقا باعىتتالعان ەل بولىپ تابىلادى. بۇل جايت ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا ءوندىرىس جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى سالاسىندا بەلسەندى ىقپالداستىعىمىز ءۇشىن جاعىمدى العىشارتتاردى قۇرايدى. بۇگىندە نەمىس ينۆەستيتسيالارىنىڭ 90 پايىزى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا باعىتتالۋدا، ياعني قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى، حيميا سالاسى، قۇرىلىس زاتتارى ءوندىرىسى، ماشينا جاساۋ، اگرارلىق- ونەركاسىپ كەشەنى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەلگەن. ءوزىڭىز كورىپ تۇرعانداي، بۇل قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ مىندەتتەرىنە تولىق جاۋاپ بەرەدى.
وسىلايشا، گەرمانيا نەگىزىنەن مۇناي- گاز جانە ەنەرگەتيكا سەكتورىنا ءوز ينۆەستيتسيالارىن باعىتتايتىن باسقا ەلدەردەن ەرەكشە.
سونىمەن بىرگە، كولەمى بويىنشا قازاقستان گەرمانيانىڭ ءتورتىنشى مۇناي جەتكىزۋشىسى بولىپ سانالادى جانە گ ف ر مەن ەۋروپانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە باستى ءرول وينايدى. ال گەرمانيا ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەنەرگوتيىمدىلىك جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ، دۋالدى كاسىبي- تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەسى. قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ەل وندىرىستىك ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ مەن ديگيتاليزاتسيالاۋدىڭ «يندۋستريا 4.0» نەمىس باعدارلاماسىنىڭ ەلەمەنتتەرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەنگىزۋ جونىندە بەلسەندى ىنتىماقتاسۋدا. بۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ قاڭتارداعى «ءۇشىنشى جاڭعىرۋ - جاھاندى باسەكەگە قابىلەتتىلىك» حالىققا جولداۋىنىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرىنە جاۋاپ بەرەدى.
- سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا تۋريزمدى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىر. گەرمانيادان ەلىمىزگە ساپارلاۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندار سانى ارتتى ما؟
- وزدەرىڭىزگە ءمالىم، قازاقستان رەسپۋبليكاسى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن دامىتۋ ماقساتىندا 45 مەملەكەتتىڭ ازاماتىنا، سونىڭ ىشىندە گەرمانيا ازاماتتارى ءۇشىن 30 كۇندىك ۆيزاسىز رەجيم ورناتتى. بۇل ەڭ الدىمەن ەلىمىزگە كەلەتىن تۋريستەردى ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارا بولىپ سانالادى جانە سوڭعى كەزدە گەرمانيادان قازاقستانعا ساپارلايتىندار سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە ىقپال ەتتى.
سونىمەن قاتار قازاقستان اۋماعى ارقىلى تۋريستىك باعىتتار بويىنشا گەرمانيادان كوپ تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر العىشارتتار جاسايتىن، اسىرەسە تۋريزم سالاسىن قامتيتىن ۇلى جىبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسىنا گ ف ر- دا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. قازاقستاندا بولىپ، ەتنوگرافيالىق وچەركتەر قالدىرعان اتاقتى نەمىس ساياحاتشىلارى الەكساندر فون گۋمبولدت پەن الفرەد برەم جولدارمەن جۇرۋگە نيەتتى كەيبىر ازاماتتار جونىندە گەرمانيادا ءجيى اڭگىمە ەستۋگە بولادى گەرمانيادان كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى فاكتور رەتىندە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى تىعىز ساۋدا- ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى اتاپ وتۋگە بولادى. نەمىس ىسكەر توپتارىنىڭ وكىلدەرى استانا مەن الماتىدان بولەك، قازاقستاننىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە كوپتەگەن جوبالاردى باستادى.
بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدە قوناق ءۇي بيزنەسىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر بەرەدى. سونداي- اق قازاقستاندا تۇراتىن نەمىس دياسپوراسىمەن گەرمانيادا تۇرىپ جاتقان تۋىستارى ۇنەمى قارىم- قاتىناستا ءبىر- ءبىرىن قولداپ جۇرەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى، بۇرىنعى وتانداستارىمىز قازاقستانعا كەلگەندە كوپتەگەن كۋرورتتىق جەرلەر مەن ۇلتتىق پاركتەرتە دەمالۋدى قالايدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى.
- جاقىندا استانادا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايى وتكەنىن بىلەسىز. وسى ايتۋلى شاراعا گەرمانيادا تۇراتىن قانداستارىمىز دا كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى سالالارداعى جوعارى بىلىكتى ماماندار بارشىلىق. بۇل قانداستارىمىزدىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋى مۇمكىندىگى قانداي؟ ياعني قازاقستانعا قونىس اۋدارۋعا نيەتتى وتباسىلار بار ما؟
- شەت ەلدەردە تۇراتىن قانداستاردى قولداۋ ماقساتىندا قازاقستان ەلشىلىگى گەرمانيا اۋماعىنداعى قانداستارىمىزبەن جۇمىستى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋدە. اتاپ ايتقاندا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى مەرەيتويلى قۇرىلتايدا بەرگەن تاپسىرماسى بايلانىستى وسى باعىتتاعى جۇمىستار وتە ماڭىزدى مانگە يە بولىپ وتىر. گ ف ر- دە جۇيەلى تۇردە قانداستارىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن ءارتۇرلى مادەني- رۋحاني جانە ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا يگىلىكتى ءىس- شارالاردى ۇيىمداستىرۋدامىز. ەلشىلىكتىڭ كومەگىمەن ءداستۇر بويىنشا ەۋروپا ەلدەرىندە تۇراتىن قازاقتاردىڭ كىشى قۇرىلتايلارى 2011 -جىلى كوپەنگاگەندە، 2014 -جىلى بەرليندە، ال 2016 -جىلى كەلن قالاسىندا وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار گەرمانيا ايماقتارىندا «توعىز قۇمالاق» سپورت ءتۇرى بويىنشا جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن جارىستارعا قاتىسامىز، «قازاق كىتاپحاناسى» جوباسى اياسىندا گەرمانيادا قازاق جازۋشىلارى شىعارمالارىنىڭ وقۋلارى ۇيىمداستىرىلادى. دياسپورا اراسىندا قازاقستاننان الىناتىن قازاق ءتىلى وقۋلىقتارى تاراتىلادى، سونىمەن قاتار 2014 -جىلى اشىلعان بەرلين مادەنيەت ورتالىعىندا بالالار ءۇشىن ارنالعان قازاق ءتىلى كۋرستارى وتكىزىلىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا گەرمانيادا تۇرىپ جاتقان قازاق دياسپوراسىنىڭ سانى شامامەن 1000 ادامعا جۋىق. ولار كيەلن، ميۋنحەن جانە بەرلين قالالارىنا شوعىرلانعان. دياسپورا وكىلدەرىنىڭ كوبىسى وتكەن عاسىردىڭ 50-60- جىلدارى تۇركيادان گ ف ر- عا ەڭبەك ميگرانتتارى رەتىندە كەلگەنى وزدەرىڭىزگە ءمالىم. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ اراسىندا دارىگەرلەر، ينجەنەرلەر، زاڭگەرلەر جانە باسقا دا جوعارى بىلىكتى ماماندار بار. قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىن قولداۋ ماقساتىندا مەملەكەتىمىزبەن ءبىرقاتار ءىس- شارالار جاسالىپ جاتقانىن اتاپ كەتكەن ءجون. ولارعا ۆيزالار تەگىن جانە 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە بەرىلەدى، سونىمەن قاتار ءبىلىم الۋ ءۇشىن بالالارىن قازاقستانعا جىبەرىپ جاتقان قانداستارىمىزدا بار.
- وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا قازاقستاننان گەرمانياعا ەتنيكالىق نەمىستەر جاپپاي قونىس اۋداردى. ەل ىشىندە سولاردىڭ كوبىسى كەيىن قازاق جەرىنە قايتىپ ورالىپ جاتىر دەگەن سوزدەر ءجيى ايتىلادى. بۇل جايىندا ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرمەن بولىسسەڭىز؟
- قازاقستاندا تۇراتىن نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى مەن گەرمانياعا كوشىپ كەلگەن ءبىزدىڭ بۇرىنعى وتانداستارىمىز قازاقستان- گەرمانيا قارىم- قاتىناستارىنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولىپ تابىلادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، نەمىس دياسپوراسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرامىندا بار، ولاردىڭ كوپشىلىگى جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمداردا قىزمەت اتقارىپ كەلەدى، بەلسەندى تۇردە ەكونوميكاعا جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە لايىقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. ءبىزدىڭ كەيبىر جەرلەستەرىمىز گەرمانيادا الەۋمەتتىك، ساياسي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. مىسالى كەيىننەن قونىس اۋدارعانداردىڭ اراسىنان قازاقستاندا تۋعان گەنريح سەرتيك بۋندەستاگ دەپۋتاتى بولدى.
نەمىس ەكونوميكاسى جانە مادەنيەت سالاسىندا باسقا دا جاقسى مىسالدار بار. گ ف ر ءى ءى م مالىمەتىنە سايكەس، قازاقستاننان گەرمانياعا قونىس اۋدارىپ، وسى جەردە تۇرىپ جاتقان ەتنيكالىق نەمىستەردىڭ سانى 1 ميلليونعا جۋىق. سولاردىڭ اراسىنان قازاقستانعا قايتىپ ورالۋعا نيەت بىلدىرگەندەر بۇرىننان بار ەكەندىگىن اتاپ كەتكەن ءجون. مىسالعا، تەك وسى جىلدىڭ باسىنان 80 نەن استام نەمىس ازاماتتارىنا قازاقستانعا تۇراقتى تۇرۋعا ۆيزا بەرىلدى.
- لاڭكەستىك تاقىرىبىندا توقتاساق، بىلتىر گەرمانيادا لاڭكەستىك ارەكەت بولدى. وسى باعىتتا رەسمي بەرلين مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا قانداي ءوزارا ارەكەتتەسۋ بار ما؟
- ەڭ باستىسى، مۇنداي ىنتىماقتاستىق ءۇشىن قۇقىقتىق بازانىڭ بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. 1995 -جىلى قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىندا باعىتتارى ناقتى بەلگىلەنگەن ۇيىمداسقان قىلمىستىلىققا، لاڭكەستىككە جانە باسقا قاۋىپتى قىلمىستىققا قارسى كۇرەس بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازاقستان مەن گەرمانيانىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدار اراسىندا لاڭكەستىككە قارسى كۇرەس سالاسىندا بەلسەندى ارەكەتتەسۋ جۇرگىزىلۋدە، ءوزارا اقپاراتپەن الماسۋ ىسكە اسىرىلۋدا. بىلتىر گەرمانيادا ءبىرقاتار جاڭعىرىق لاڭكەستىك ارەكەتتەر ورىن الدى. بۇل پروبلەمانى وزەكتىلىگى ارتىپي كەلەدى. سيريادا د ا ي ش قىسىمنىڭ وسۋىنە قاراي، لاڭكەستەردىڭ تۋعان ەلدەرىنە قايتا بارۋى فاكتورىنىڭ ارتۋى مەن ينتەرنەت جەلىلەرىندە ناسيحاتتاۋدىڭ جاندانۋىنا بايلانىستى ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن ءقاۋىپ جوعارىلاپ وتىر. قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىندا سىندارلى قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىق قۇرىلعان. جىل سايىن IRZ نەمىس قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىق قورى گەرمانيادا قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ادىلەت ورگاندارى ءۇشىن قۇقىقتىق رەفورمالارعا ارنالعان ءتۇرلى سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلادى.
- مەملەكەتتەرىمىز اراسىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني- گۋمانيتارلىق سالالارداعى ەڭ قىزىقتى جوبالاردى اتاپ وتسەڭىز؟
- ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا، سونداي- اق ورتالىق ازيا مەن ەۋرووداق جانە قازاقستان مەن گەرمانيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ كەڭ سپەكترىن تالقىلاۋ ءۇشىن 2012 -جىلدان بەرى ەلباسى مەن گ ف ر- دىڭ بۇرىنعى ۆيتسە- كانتسلەرى، سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حانس- ديتريح گەنشەردىڭ باستامالارى بويىنشا ديالوگ الاڭى رەتىندە بەرلين ەۋرازيالىق كلۋبى تابىستى جۇمىس ىستەيدى. بەس جىل ىشىندە كەزەكتەسىپ استانا، بريۋسسەل جانە بەرلين قالالارىندا كلۋبتىڭ 20 وتىرىسى وتكىزىلدى. 2007 -جىلدان بەرى گەرمانيادا «قازاق كىتاپحاناسى» جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. جوبانىڭ ماقساتى - قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن نەمىس تىلىندە ناسيحاتتاۋ. وتكەن جىلى فرانكفۋرت كىتاپ جارمەڭكەسى شەڭبەرىندە «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل - قازاق كىتاپحاناسىنىڭ 25 كىتابى» ۇرانىمەن بۇل جوبانىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. 2010 -جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ بەرلين گۋمبولدت ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان جانە قازاق ءتىلى» لەكتوراتى جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سوڭعى جەتى جىل ىشىندە ءبىرقاتار نەمىس ازاماتتارى تىلدىك جانە ەلدىك ءبىلىم الىپ، ولار قازىر ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق ۇدەرىستەرىنە بەلسەندى تۇردە قاتىسۋدا. گ ف ر- مەن بۇل ءبىزدىڭ تەك كەيبىر ءوزارا ءىس- قيمىلىمىزدىڭ تابىستى ۇلگىلەرى، ال جالپى العاندا، ءبىزدىڭ ەلدەردە ىنتىماقتاستىقتى بارلىق دەڭگەيلەردە جانە بارلىق سالالاردا دامىتۋدا زور الەۋەتى بار.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ
