قازاقستان بولاشاققا كوز تىگەدى - رەسەيلىك تەلەارنانىڭ ارنايى رەپورتاجى
رەپورتاج اتالعان تەلەارنانىڭ ءتىلشىسى روبەرت فرانسيەۆكە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بەرگەن سۇحباتى نەگىزىندە قۇرىلعان. ۇلت كوشباسشىسى سۇحبات بارىسىندا استانادا جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى قۇرىلىستىڭ تاريحىنان سىر شەرتىپ، قازاقستان استاناسىنىڭ ماڭايىن جاسىل ايماققا اينالدىرۋ، ەلدىڭ بىتىمگەرلىك ماقساتتارى مەن ەل ەكونوميكاسىن مودەرنيزاتسيالاۋ پروتسەسى، يندۋستريالدى- ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ايتىپ بەردى.
ءتىلشى ءوز سوزىندە استانانى قازىرگى قازاقستاننىڭ باستى سيمۆولىنا تەڭەپ، الەمدەگى ەڭ جاس استانا ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. كوركى كەلىسكەن شاھار - قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جەتىستىكتەرىنىڭ ايعاعى. بار بولعانى جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتىڭ ىشىندە رەسپۋبليكانىڭ باس قالاسى ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىرىپ تۇرعان باستى شاھارعا اينالدى. بۇگىنگى استانا - ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مادەني ورتالىعى. ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر دە وسى جەردە قابىلدانادى. ءدال وسى جەردە ش ى ۇ ءورىسىنىڭ تاريحي تۇرعىدا كەڭەيۋى جۇزەگە اسىپ، سيريالىق داعدارىستىڭ شەشىلۋىنەن ءۇمىت پايدا بولا باستادى. بۇكىل پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشىندە استانا ءبىرىنشى بولىپ بۇكىلالەمدىك ەكسپو كورمەسىن وتكىزىپ وتىر.
قازاقستاندىق فەنومەننىڭ اۋقىمىنا لايىقتى باعا بەرۋ ءۇشىن رەپورتاجدىڭ اۆتورى قارقىندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقان مەگاپوليستەن تىس جۇمىستارعا نازار اۋدارادى. كوكجيەكپەن ۇشتاسقان دالاعا كوز جۇگىرتىپ- اق قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن قۇرىلىسشىلاردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. تىكە ايتقاندا: ولار جوقتى بار ەتتى. بۇل - يەن جاتقان دالانىڭ الىپ شاھارعا اينالىپ كەتۋى عانا ەمەس، قورشاعان ورتامەن ۇيلەسىپ جاتقان تۇرلەندىرۋ امالىنا جاسالعان تىڭ قادام، بۇل باستى باعىت پەن قارقىندى تۇردە دامۋدىڭ كەپىلى.
«بالكىم، باستى كەرەمەتى - الىپ دالاداعى ميلليون حالقى بار قالا بولۋىندا ەمەس، ونى قورشاپ تۇرعان عاجاپتىقتا بولار»، - دەيدى ءتىلشى.
- «جولدار مەن تەاترلاردى، ۇيلەردى، بيزنەس- ورتالىقتار مەن اۋەجايلاردى سالۋعا بولار، ءبىراق وسىنىڭ ءبارىن جانعا جايلى تۇردە ۇيلەستىرۋ، شىنىندا دا، وتە جاۋاپتى جۇمىس. تابيعاتپەن ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋ كەرەك. ال بۇل وتە وڭاي ەمەس. تاريحقا ۇڭىلسەك، تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىنا قارسى شىققان، ماسەلەن، وزەننىڭ ارناسىن بۇرعان، ءشول دالانى نەمەسە تىڭدى يگەرگەن كوپتەگەن مىسالداردى بىلەمىز. ال قازاقستاندىقتاردىڭ گەنەتيكالىق جادىندا تابيعاتقا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتى بار».
استانانىڭ ماڭايىنداعى جاسىل بەلدەۋدىڭ دامۋىمەن قاتار، ەلدىڭ قۇرىلۋىن سيپاتتاعان تەلەكانال ءتىلشىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ استانادا وتىرعىزعان تۇڭعىش ءبىر ءتۇپ اعاشى تۋرالى ساۋال قويادى.
«البەتتە، مەن بۇل ىزگى ىسكە ءوزىم دە اتسالىستىم. بىرىنشىدەن، بيىل بۇرىنعى اقمولانىڭ قازاقستاننىڭ استاناسى رەتىندە جاريالانعانىنا 20 جىل تولادى. استانا كوشىرىلگەندە جازعىتۇرىم جاڭا قالانىڭ ماڭايىن ورمانعا اينالدىرۋ تۋرالى ويىمدى ايتتىم. مۇندا بۇرىن جەتكىلىكتى دارەجەدە زەرتتەلمەي تىڭ يگەرىلگەندىكتەن، جەر قىرتىسى قوپسىپ، جەلمەن كوتەرىلىپ، بۇكىل دالا شاڭعا بوگىپ جاتقان. العاشقى جىلدارى استانادا جاعداي ءدال وسىنداي ەدى. بۇكىل قالانى شاڭ باسىپ تۇراتىن. بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 78 مىڭ گ ا اۋماققا اعاش وتىرعىزىلدى. بۇنى 100 مىڭ گ ا اۋماققا دەيىن ءوسىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز»، - دەيدى مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن بىرگە، پرەزيدەنت استانانى اۋىستىرۋ تۋراسىنداعى دەپۋتاتتاردىڭ كۇدىك- كۇمانى تۋرالى دا ءسوز قوزعادى.
«ماقساتى ايقىن جاڭا مەملەكەت بۇكىل الەمگە ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتۋ كەرەك بولاتىن. مەن تاۋەكەل ەتتىم. كومبەگە ءبارىن تىكتىك - ونىڭ ىشىندە ەلدىڭ ساياسي كەلەشەگى دە بار ەدى. العا باسۋ كەرەك بولدى. ءبىز جەڭدىك. مەن بىردە- ءبىر ساتكە كۇماندانعان ەمەسپىن» ، - دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ.
قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك باعىتىن ايتا كەلىپ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتى تۋرالى ەسكە سالىپ ءوتتى.
«ءبىز تەرريتورياسى اۋقىمدى، 18 ميلليون حالقى بار شاعىن مەملەكەتپىز. بارلىق كورشى ەلدەرگە قارىم- قاتىناسىمىز بىردەي. قازاقستاننىڭ ىشىندە جۇزدەگەن ۇلت بار. ولاردىڭ بارلىعىنا جايلى جاعداي جاسالعان. سوندىقتان، كەيدە بىزدەن قولداۋ ءبىلدىرۋدى دە سۇراپ جاتادى»، - دەيدى ول.
ەلباسى رەسەي مەن ۋكراينا پرەزيدەنتتەرىنىڭ اراسىندا كەلىسىم جۇرگىزۋ ماقساتىندا دەلدالدىق ءرولى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
«مەن ۋكراينانى جاقسى بىلەمىن. ءتىپتى ۋكراينالىقتاردىڭ جان سىرىن دا اڭعاراتىن سەكىلدىمىن. ول جاقتا وقىدىم. دوستارىم دا كوپ. ۋكراينالىقتاردى مەيىرىمدى ءارى كورىكتى حالىق رەتىندە، ءوز تاريحىندا كوپتەگەن قيىندىقتاردى باستان وتكىزگەن، بەيبىتشىلىكتە ءومىر ءسۇرۋدى قالايتىن ەل دەپ ەسەپتەيمىن. رەسەي دە ءدال سونداي. اينالىپ كەلگەندە ەكەۋىن ءبىر ەل دەپ بىلەمىز. باۋىرلاس ەلدىڭ مادەنيەتى دە ورتاق. بىرگە سوعىستى، بىرگە باستان قايعى كەشتى، بىرگە اشىقتى. بارىمىزگە كەلىسىم كەرەك ەدى، ءبىراق اياق استىنان داۋ تۋدى. سوندىقتان، مەن ءوزىمنىڭ كومەگىمدى ۇسىندىم، كيەۆكە كەلدىم، ودان ارى بەرلينگە ۇشىپ بارىپ، مەركەل حانىممەن كەزدەستىم. سودان كەيىن فرانسيا پرەزيدەنتى بىزگە كەلدى، مەن وعان قايتار جولدا ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچپەن كەزدەسۋىن ءوتىندىم. ەكەۋى ماسكەۋدە جۇزدەستى. سودان كەيىن ماسكەۋگە باردىم. وسىنىڭ ارقاسىندا مينسكتە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى.
بۇل جيىن استانادا ءوتۋى كەرەك ەدى، ءبارى دە كەلىسىمىن بەرگەن. ەۋروپادا ءبىر پروتسەستەر بولىپ جاتقاندىقتان، مەركەل ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «ءبىز مينسكتە باس قوسساق، جاقسى قابىلدايسىڭ با؟» - دەدى. مەن بولسام: «ايىرماشىلىعى جوق. قايدا وتەتىنى ماڭىزدى ەمەس، ناتيجەسى ماڭىزدى»، - دەپ جاۋاپ بەردىم. سوندىقتان، مەن سوندا باردىم دا، سول جاقتا رەسەي باسشىسى پرەزيدەنت پوروشەنكومەن ءبىرىنشى رەت اڭگىمەلەستى. مەن بايىپتى تۇردە اڭگىمە وربىسە ءبارى شەشىلەر دەپ ويلادىم. ماسەلەنىڭ قايدان شىققانىن جاقسى بىلەمىن. ءبىراق، كەز كەلگەن سوعىس بەيبىتشىلىكپەن اياقتالادى عوي. دۇرىس پا؟» - دەيدى ەل پرەزيدەنتى.
پرەزيدەنت رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى قاقتىعىس تۋراسىندا دا ايتىپ بەردى.
«ولاردى ورتاق شەشىمگە كەلۋگە كوندىردىم. سيريا بويىنشا رەسەي، تۇركيا مەن يران اراسىنداعى سيريا ارالىق كەزدەسۋدى استانادا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. بۇل جاعداي سيريا جاقتىڭ دا قارسىلىعىن تۋىنداتقان جوق. ولارمەن ءبىزدىڭ دە كەلىسپەۋشىلىگىمىز بولعان ەمەس. يرانمەن دە بىزدە كيكىلجىڭ بولماعان. كەزدەسۋلەر ءوتىپ جاتىر. تۇڭعىش رەت سيريالىق ۇكىمەت پەن قارۋلانعان وپپوزيتسيا كەلىسىمگە كەلۋ ءۇشىن ءبىر ۇستەلگە وتىرىپ، ناتيجەسىندە سوعىس توقتاپ، بەيبىتشىلىككە قادام جاسالا باستادى.
استانا اۋەجايىنا ەل پرەزيدەنتىنىڭ قۇرمەتىنە «نۇرسۇلتان نازاربايەۆ» اتاۋى بەرىلۋىنە وراي ءتىلشىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن مەملەكەت باسشىسى:
- بۇل مەنىڭ باستامام ەمەس. مەن ىلعي دا بۇنداي باستامالارعا قارسى بولىپ كەلدىم. ءبىراق بۇنداي ۇسىنىس قايت- قايتا الدىمنان شىعا بەرەدى. سوعان قاراعاندا، ادامدار اتقارىلعان جۇمىستى كورىپ، سوعان ريزاشىلىعى مەن العىسىن بىلدىرگىسى كەلەتىن سەكىلدى، - دەدى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. - كەز كەلگەن ساياساتكەر، مەملەكەت باسشىسى تاريحتا اتقارعان ىسىمەن قالۋى كەرەك. باعا بەرەتىن ءبىزدىڭ بۋىن ەمەس، كەلەر ۇرپاق. مەن ۇلى فيلوسوف، ريم يمپەراتورى مارك اۆرەليدىڭ «ءسىزدىڭ نەگە ءالى كۇنگە ەسكەرتكىشىڭىز جوق؟» دەگەن سۇراققا: «مەن كەيىن ادامدار مىنا ەسكەرتكىش كىمنىڭ ەسكەرتكىشى دەپ سۇراعانىن قالامايمىن. كەرىسىنشە، «مىنا ادامعا نەگە ءالى ەسكەرتكىش قويىلماعان؟» - دەپ سۇراعانىن قالايمىن»، - دەگەن جاۋابىن ءجيى ەسىمە الامىن.
پرەزيدەنت ءسوزىن وسىلاي ءتۇيدى.
