قازاقتان شىققان تۇڭعىش اسكەري ۇشقىش تۋرالى نە بىلەمىز

 تاريح تورىندە تۇڭعىشتاردىڭ ەسىمى وزگەلەردەن شوقتىعى بيىك بولىپ تۇراتىنى دا سوندىقتان. سولاردىڭ ءبىرى - قازاقتان شىققان تۇڭعىش اسكەري ۇشقىش جاقىپبەك مالدىبايەۆ. جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىن زەرتتەپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جۋرناليسى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايتمۇحامبەت قاسىموۆ وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇڭعىش اسكەري ۇشقىش جايلى ءبىراز دەرەكتەردى تاپقان ەكەن. جازۋشى جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ كوزى ءتىرى تۋىستارىمەن ون قايتارا تولىمدى سۇحبات قۇرىپ، ءتىپتى تاريحي دەرەكتەردى ىزدەپ ماسكەۋگە ەكى بارعان. ۇشقىشقا ارناپ «التايدان ۇشقان اقيىق» اتتى كىتاپ تا جازىپ شىعىپتى. وسى رەتتە «قازاقپارات» ح ا ا ءتىلشىسى نازارلارىڭىزعا قازاقتان شىققان تۇڭعىش ۇشقىشتىڭ ءومىرى تۋرالى ايتمۇحامبەت قاسىموۆپەن جۇرگىزىلگەن سۇحباتتى ۇسىنادى.

 ايتمۇحامبەت قاسىموۆ

التايدان ۇشقان اقيىق

- ايتمۇحامبەت قاسىم ۇلى، جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىن زەرتتەپ جۇرگەنىڭىزگە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. دەسە دە، بۇگىنگى ۇرپاق قازاقتان شىققان تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشتىڭ كىم بولعانىن ءجىتى بىلە بەرمەيتىن سەكىلدى. جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ ءومىربايانى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز...

- جاقىپبەك مالدىبايەۆ 1907 -جىلعى 15- مامىردا شىعىس قازاقستان وبلىسى مارقاكول اۋدانىنىڭ (قازىرگى كۇرشىم اۋدانى) شەڭگەلدى اۋىلىندا شارۋا وتباسىندا تۋعان. بيىل ونىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىر. اكەسى مالدىباي قاراپايىم شارۋا ادامى بولىپتى. شەشەسى ون ءۇش قۇرساق كوتەرگەنىمەن، قاتىگەز كەزەڭنەن بەس ۇلى عانا امان قالعان. مالدىبايدىڭ ەكىنشى ۇلى - جاقىپبەك جاس كەزىندە جىلقى باعىپ، شاحتادا ەڭبەك ەتەدى. ايىركەزەڭ جاقتا تەرى يلەيتىن ورىستارعا جالدانادى. وقۋعا زەرەكتىگىنىڭ ارقاسىندا اۋىلدا «بالا مولدا» اتانعان جاقىپبەك پىسىق ءارى شيراق بولىپتى. قارا كۇشتىڭ يەسى، كەسپەلتەك اعاسى ومارعا قاراعاندا ۇزىن بويلى، سىمباتتى جىگىت بولىپ وسەدى. ەل ىشىندە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا ارالاسادى. 1928 -جىلى جاقىپبەك زايسان اۋىلدىق كەڭەسىندە قىزمەت ەتىپ، اۋداندىق جالشىلار كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلانعان. وجەت، قاجىرلى، جانىپ تۇرعان وت بولعان دەسەدى. اكەسىنىڭ جاسى كەلىپ، ۇكىمەت زەينەتاقى تاعايىنداعاندا «ءوزىمىز اسىرايمىز. ۇكىمەت ساعان بەرەتىن اقشاسىن باسقا بىردەڭەگە جاراتسىن» دەپ مالدىباي شالعا زەينەتاقى العىزباي قويىپتى. 1929 -جىلى 22 جاستاعى جاقىپبەك ءوز ەركىمەن قىزىل اسكەر قاتارىنا الىنادى. سول جىلى 13- اقپاندا ول تۇرىكمەنستاننىڭ مەرۆ قالاسىنداعى «تۇركىستان ەرەكشە كاۆالەريالىق بريگاداسىنا» قىزمەتكە كەلگەن. ول جىلدارى باسماشىلارمەن كۇرەس تولاس تاپپاعان، دۇربەلەڭى مول كەزەڭ ەدى. اۋعانستان جاقتان يبراگيم بەكتىڭ، باتىس قىتايدان ادى حودجايەۆتىڭ جىرىندى جىگىتتەرى، تۇرىكمەنستاننىڭ مەرۆ اۋدانىنىڭ وزىندە اتاباي، قۇدايبەردى، ميربەك، شامسۋدين سياقتى اۋلەتتىلەردىڭ ماڭىنا توپتاسقان باسماشىلار بار ەدى. ءوزىن «تۇرىكمەن كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ كوسەمىمىن» دەپ اتاعان ورازگەلدىنىڭ قاراقشىلارىنىڭ ىزىنە جاقىپبەكتەر قۇم ىشىندە 7 كۇن ءتۇسىپ، اقىرى حانگالي قۇدىعىنىڭ جانىنداعى قاندى سوعىستا قولعا تۇسىرەدى.

 «تۇرىكمەن س س ر اۋماعىندا باسماشىلاردى جويۋعا قاتىسقانى ءۇشىن 82-كاۆالەريا پولكىنىڭ قىزىل اسكەرى مالدىبايەۆ باعالى سىيلىق - ساعاتپەن ناگرادتالدى» دەلىنگەن تۇرىكمەنيا ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن الىنعان قۇجاتتا. پولك مەكتەبىن ءبىتىرىپ، بولىمشە باسقارعان جاقىپبەك ۆزۆود كومانديرىنىڭ كومەكشىسى بولدى. 8-ەرەكشە كاۆالەريالىق بريگاداسى پارتيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولىپ، پولكتا ايتارلىقتاي بەدەل جينادى. 1932 -جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ 28-دە ر ك ك ا- نىڭ كىشى كومانديرى جاقىپبەك ۆ. لەنين اتىنداعى بىرىككەن ورتا ازيا اسكەري مەكتەبىنىڭ (كەيىن - تاشكەنت اسكەري ۋچيليشەسى) كاۆالەريا بولىمشەسىنىڭ بىردەن ءۇشىنشى كۋرسىنا قابىلدانىپ، ۆزۆود كومانديرى دارەجەسىندە ءبىتىرىپ شىقتى.

 1932 -جىلى بۇل مەكتەپتى ويداعىداي ءبىتىرىپ، ر ك ك ا كومانديرى اتاعىن العان جەرلەسىمىز ك س ر و ريەۆوليۋتسيالىق اسكەري كەڭەسىنىڭ 1933 -جىلعى 1 - قاڭتارداعى № 22 بۇيرىعىمەن ۇشقىشتار جانە ۇشقىش- باقىلاۋشىلار دايارلايتىن 9-اسكەري مەكتەپكە قابىلداندى. بۇلاردىڭ مەكتەبىنەن جىبەرىلگەن ون ەكى ادامنىڭ (جاقىپبەكتەن باسقا قازاق جوق) ءبىرازى ساباقتى ۇلگەرمەگەندىكتەن وقي الماي، قايتادان اسكەري قۇرامالارعا قىزمەتكە قايتارىلادى.

 

- جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشى ەكەندىگىن قانداي نەگىزگە سۇيەنىپ ايتا الاسىز؟

 - اسكەري ۇشقىشتاردىڭ 9-مەكتەبى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن 1930 -جىلعى قاراشادا حاركوۆ قالاسىنىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى روگان تەمىرجول ستانسياسى ماڭىندا قۇرىلعان (1938 -جىلى وسى مەكتەپ نەگىزىندە حاركوۆ اسكەري- اۆياتسيالىق شتۋرماندار ۋچيليشەسى جانە چۋگۋيەۆ اسكەري- اۆياتسيالىق ۇشقىشتار ۋچيليشەسى قۇرىلعان) . جاقىپبەكتەر - وسى وقۋ ورنىنىڭ ەكىنشى جىلعى تۇلەكتەرى. مەن ماسكەۋدەگى كەڭەس ارمياسى ورتالىق مۇراعاتىنان مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ەكى جىلعى تىزىمدەرىن مۇقيات قاراپ، مالدىبايەۆتان باسقا قازاق فاميلياسىن كەزدەستىرمەدىم. حاركوۆ اۆياتسيا ۋچيليشەسى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى م. ە. كاليجنيكوۆتىڭ اقىلىمەن ولاردان بۇرىن 1928 -جىلى 31 - تامىزدا قۇرىلعان 7-اۆياتسيا مەكتەبى (ورىنبور اۆياتسيا ۋچيليشەسى) جانە بوريسوگلەبسك ۇشقىشتار مەكتەبىنىڭ بىرنەشە جىلعى وقۋشىلارىنىڭ تىزىمدەرىن قاراپ شىقتىم.

 1929-1934 -جىلدارى ورىنبور مەكتەبىندە ورىستاردان باسقا وسەتين، موردۆا، چۋۆاش، پولياك، نەمىس، تاتار، گرۋزين، باشقۇرت، لاتىش، كورەيلەر وقىپتى، قازاق جوق. ۇلتى جازىلماعان قادىروۆ راحمان سۇلتانوۆيچ دەگەن ادام وقىعان ەكەن، ءبىراق ۇلگەرە الماۋى سەبەپتى 1930 -جىلعى 20 - تامىزدا مەكتەپتەن شىعىپ قالعان. ۆوروشيلوۆ اتىنداعى 3-اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبىنىڭ (پريۆولجە وكرۋگى) 1929-1931 -جىلدارعى وقۋشىلارىنىڭ تىزىمىنەن دە، 1923 -جىلى قۇرىلعان بوريسوگلەب اسكەري- اۆياتسيا مەكتەبىنىڭ قۇجاتتارىنان دا ونداي دەرەكتەر تابىلمادى.

 دەمەك، جاقىپبەك مالدىبايەۆ 1933 -جىلدىڭ 1 - قاڭتارىندا اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن قازاق جىگىتتەرىنىڭ ىشىنەن تۇڭعىش رەت اتتاعان ازامات! 1933 -جىلعى 14 - جەلتوقسانداعى ر ك ك ا- نىڭ اسكەري- اۋە كۇشتەرىنىڭ جەكە قۇرامى جونىندەگى № 0113 بۇيرىق بويىنشا 9-اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبىن بىتىرگەن 484 ادامنىڭ ون توعىزىنا، ونىڭ ىشىندە جاقىپبەك تە بار، «اسكەري ۇشقىش- باقىلاۋشى» اتاعى بەرىلىپ، ماسكەۋدەگى ر ك ك ا- نىڭ اسكەري- اۋە كۇشتەرى جانىنداعى اسكەري ارنايى قىزمەت مەكتەبىنە، فوتو- قىزمەت باستىعىنىڭ كۋرسىنا قابىلدانادى. جاقىپبەك بۇل كۋرستى 1934 -جىلعى 24 - شىلدەدە ءبىتىرىپ، ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ ستاليناباد قالاسىنداعى سۆەردلوۆ اتىنداعى 40-ەرەكشە اۆياتسيالىق وتريادىنا اعا ۇشقىش- باقىلاۋشى، سونىمەن قاتار فوتوقىزمەت باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.

 وسكەمەندەگى جاقىپبەك مالدىبايەۆ كوشەسىنە تۋىستارى ورناتقان ەسكەرتكىش- قۇلپىتاس

 - قازاقتان شىققان تۇڭعىش ۇشقىش جاقىپبەك مالدىبايەۆ ەمەس، قىزىلوردالىق جولداسبەك نۇرىم ۇلى دەگەن دە پىكىرتالاس بولعانىن ەستىگەن ەدىك. بۇعان نە دەيسىز؟

- ءيا، جاقىپبەك مالدىبايەۆ جايلى تاريحي وچەرك رەسپۋبليكالىق «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورىپ، وقىرماندار اراسىندا پىكىرتالاس تۋدىرعان ەدى. سول گازەتتىڭ 1991 -جىلعى 2 - تامىزداعى سانىندا «قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇشقىشى كىم؟» دەگەن ماتەريالدا - 1933 -جىلى بالاشوۆ ازاماتتىق اۆياتسيا ۋچيليشەسىن بىتىرگەن قىزىلوردالىق جولداسبەك نۇرىم ۇلى - قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇشقىشى دەپ تۇجىرىمدالعان. وسى ماتەريالدار نەگىزىندە 1991 -جىلعى 13- شىلدەدە اەروفلوت ارداگەرى سالىق احمەتوۆتىڭ «اسپانداپ ۇشساق نەسى ايىپ؟» دەگەن تاقىرىپپەن پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆقا قازاق اۆياتسياسى، ونداعى كادرلار پروبلەماسى تۋرالى اشىق حاتى جاريالانعان.

سونىمەن بۇل وچەرك، ماقالالاردان شىعاتىن قورىتىندى: جاقىپبەك مالدىبايەۆ قازاقتىڭ تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشى دا، جولداسبەك نۇرىموۆ - قازاقتىڭ تۇڭعىش ازاماتتىق ۇشقىشى (ەكەۋى دە ۋچيليشەنى 1933 -جىلى بىتىرگەن) .

جاقىپبەكتىڭ زايىبى يۋليا

 يسپانياداعى سوعىسقا قاتىسقان بولۋى مۇمكىن

 - جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ يسپانيادا سوعىسقا قاتىسقانى تۋرالى دەرەكتەر دالەلىن تاپتى ما؟

- ءىنىسى ابىلبەكتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، جاقىپبەك مالدىبايەۆ ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن اتقارىپ، حالحين گول سوعىسىنا دا، يسپانيا سوعىسىنا دا قاتىسقان. 1936 -جىلعى 16 - اقپانداعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىپ شىققان يسپانيا حالىقتىق مايدانىنا قارسى گەرمانيا مەن يتاليا ينتەرۆەنتتەرىنىڭ بۇلىگى بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك سيپات الىپ، يسپان سوعىسىنا 54 ەلدەن ەرىكتىلەر بارعانى ءمالىم. ستالين دە يسپان حالقىنىڭ كۇرەسى «تەك قانا يسپاندىقتاردىڭ جەكە ءىسى ەمەس، ول بۇكىل وزىق ويلى ادامزاتتىڭ ورتاق ءىسى» دەپ حوسە دياسقا جەدەلحات جولداعان ەكەن. مىنە، وسى سوعىسقا 160-تان اسا كەڭەستىك ۇشقىشتار ەرىكتىلەر قاتارىندا قاتىسقان. 59 ادام سول يسپانيا ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان. مىنە، مۇنداي بۇكىلحالىقتىق سيپات الىپ، ءومىر مەن ءولىمنىڭ بەتتەسىپ جاتقان الاساپىران زامانىنداعى وقيعا، وشاق باسىن ەمەس، وتانىنىڭ نامىسىن ويلاعان جاقىپبەك سىندى ازاماتتاردى بەيتاراپ قالدىرۋى مۇمكىن ەمەس. يسپانيا سوعىسى جايلى دەرەكتەردى الۋ ءۇشىن ارحيۆكە ءوزىڭ تۋرالى ونشاقتى جەردەن انىقتاما، كۋالىك، ءوتىنىش، رۇقسات قاعاز ت. س. س سياقتى قۇجاتتار تاپسىرۋىڭ كەرەك ەكەن، سوندىقتان ول قۇجاتتارعا قول جەتپەدى.

«جاكەڭ سول يسپانيادان كەلە جاتىپ، تاشكەنت ماڭىندا ۇشاق اپاتىنان وپات بولدى. جەرلەۋگە زايساننان ومار، ستالينابادتان يۋليا جەڭگەي ەكەۋىمىز باردىق. قوشتاسۋعا جولداستارى كوپ جينالدى. وركەسترمەن، ساليۋتپەن قاستەرلەپ، اسكەري اەرودرومنىڭ ىشىندە جەرلەدى. باسىنا قىسقاشا ءومىر جولى جازىلعان، تەمىر قۇلپىتاس ورناتتى. قۇلپىتاستىڭ ۇشىنا توقتى قوسقاندا اينالىپ ۇشاتىن سامولەتتىڭ مودەلى ورناتىلىپتى»، - دەگەن ەدى، جاقاڭنىڭ قولىندا - ستالينابادتا تۇرىپ وقۋ وقىعان ءىنىسى ابىلبەك.

 - تۇڭعىش اسكەري ۇشقىشتىڭ ەسىمىن ۇرپاق جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر؟

 - جاقاڭنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ باعىتىندا زايسان، تارباعاتاي، كۇرشىم اۋداندارىندا تۇراتىن ۇرپاقتارى مەن ءبىرشاما ازاماتتار كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جاقاڭنىڭ تۋعان اۋىلى - شەڭگەلدىدەگى مەكتەپكە ۇشقىشتىڭ ەسىمى بەرىلدى. 1997 -جىلعى مامىردا جاقاڭنىڭ 90 جىلدىعى زايساندا تويلانىپ، اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىر كوشەگە جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ، مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى. ۇشقىشتىڭ 105 جىلدىعىندا وسكەمەندە ءبىر كوشەگە جاقىپبەكتىڭ ەسىمى بەرىلدى. سونداي- اق ۇشقىش اعامىزدىڭ سۋرەتى مەن ول جونىندەگى شاعىن ماقالا 2004 -جىلى جارىق كورگەن «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ 6-تومىندا جاريالاندى. 2007 -جىلعى قازاق كۇنتىزبەسىنىڭ 15 - مامىرىندا «قازاقتان شىققان تۇڭعىش اسكەري ۇشقىش جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل (1907-1938) » دەگەن دەرەكتەرىمەن قوسا قىسقاشا ءومىربايانى شىقتى. بۇل - اۆتوردىڭ جان- جاققا جازىلعان جۇزدەگەن حاتى مەن ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن ىزدەستىرۋ جۇمىسىنىڭ كوڭىلگە مەدەۋ بولار ءبىر ساتتىك قورىتىندىسى، ياعني «99 پروتسەنتتىك ەڭبەكتىڭ ءبىر پروتسەنتتىك قۋانىشى». ءبىراق نۇكتە قويۋعا ءالى ەرتە.

جاكەڭدى بۇكىل قازاقستان تانىپ، ونىڭ رۋحىنا باس ءيىپ جاتسا ۇلكەن ءبىر شارۋانىڭ باسى قايىرىلدى دەپ ايتۋعا بولار ەدى. ول ءۇشىن ماسكەۋدەگى ورتالىق جانە باس شتاب ارحيۆتەرىندەگى جاقاڭ جايلى ماتەريالدار رەسپۋبليكا قورعانىس مينيسترلىگى ارقىلى ەلگە قايتارىلىپ، جاقاڭنىڭ يسپانيا ساپارى ناقتىلانىپ، تاشكەنتتەگى زيراتى تابىلسا، 1937 -جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەمما ەسىمدى قىزدارىنا سۇراۋ سالىنسا، حاركوۆتەگى مۋزەيدەگى سياقتى، جاكەڭ جايلى ماتەريالدار ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۋزەيدەن ورىن السا دەگەن ارمان كوپ. ۇشقىشقا كورنەكتى ەسكەرتكىش ورناتىلىپ، ورتالىق قالالارداعى ءبىر كوشەگە نەمەسە اسكەري- اۋە كۇشتەرى وقۋ ورىندارىنا ەسىمى بەرىلىپ جاتسا، ارتىق بولماس ەدى. الداعى ۋاقىتتا قۇزىرلى ورىندار ارالاسىپ، التايدان ۇشقان اقيىق اعامىز جاقىپبەك مالدىبايەۆتىڭ تۋعان كۇنىن جوعارىدا باياندالعانداي ءوز تۋىستارى عانا ەمەس، ەل دەڭگەيىندە اتاپ ءوتىلىپ وتىرسا قۇبا- قۇپ بولار ەدى. جاقاڭنىڭ ەرلىگى ونداي ماراپاتقا ابدەن لايىق.

 - سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

سۇحباتتاسقان ايان ورىبايەۆ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى