وتباسىندا اكەنىڭ بەدەلىن قالاي ارتتىرۋعا بولادى - ماماننىڭ كەڭەسى
- قازاقتا "ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى" دەگەن اتالى ءسوز بار. بۇل تەكتەن- تەككە ايتىلماسا كەرەك. ويتكەنى، ادام ءومىرى ۇرپاعى ارقىلى جالعاسادى. سوڭعى كەزدەرى وتباسىلاردىڭ اجىراسۋى جيىلەپ كەتتى. بۇل كەلەشەك ۇرپاق تاربيەسىنە قانشالىقتى اسەر ەتۋدە؟ اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن وسىدان باستاساڭىز.
- مەملەكەت دەگەنىمىز جەكە ادامداردان تۇراتىنىن ەسكەرسەك، بۇگىنگى جاس ۇرپاق ەرتەڭگى ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستايتىن ازامات بولاتىنىن، سوندىقتان دا ۇرپاق تاربيەسى - بۇل مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كەلەلى ماسەلە ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. بالا تاربيەسىنىڭ باسىندا ەڭ الدىمەن اتا- انا، سودان كەيىنگى ورىندا مەكتەپ، ياعني ۇستاز تۇرادى. بالانىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك، كىشىپەيىلدىلىك، قايرىمدىلىق، ادەپتىلىك سياقتى جاقسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى وتباسىنان سىڭەدى.
قازاق «اكەگە قاراپ ۇل وسەر، شەشەگە قاراپ قىز وسەر» دەپ اتا- انانىڭ بالا ساناسىنا تيگىزەر اسەرىن ءدوپ باسىپ ايتقان. وكىنىشكە قاراي، بۇگىنگى كۇنى ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇرلى وتباسى ينستيتۋتى ءبىراز وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، توقىراۋدى باستان كەشۋدە. ماسەلەن، احاج دەرەكتەرىنە نازار اۋدارساق، وتكەن جىلى اجىراسۋشىلار سانى ۇيلەنىپ، وتاۋ قۇرعانداردىڭ ەلۋ پايىزىنان اسىپتى. ياعني، ءاربىر ەكىنشى وتباسى اجىراسىپ جاتىر دەگەن ءسوز. سونىمەن بىرگە، تولىق ەمەس وتباسىلار قاتارى كوبەيىپ بارادى. اكەسىز، نە اناسىز وسكەن بالا تولىققاندى وتباسىندا تاربيە العان بالاعا قاراعاندا وزگەشە بولادى.
- بالانىڭ باستى ۇستازى كىم جانە ودان بالا قانداي تاربيە الادى؟
- بالانىڭ باستى ۇستازى - اتا- اناسى. ودان ارتىق تاربيەشى دە، ۇستاز دا جوق. ال، جاس بالا، ەڭ الدىمەن، ۇلكەندەرگە، سونىڭ ىشىندە كۇندە ارالاسىپ، بىرگە جۇرگەن اتا- انالارىنا قاراپ، ەلىكتەپ وسەدى. وسى ورايدا، پسيحولوگ مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، بالانىڭ جان- جاقتى جەتىلۋىنە اكەنىڭ دە، شەشەنىڭ دە اسەرى زور. انا بالاعا كىشىپەيىلدىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى، ادەپتىلىك پەن توزىمدىلىكتى ۇيرەتسە، اكە ءومىردىڭ قيىندىقتارىن مويىماي كوتەرەتىن تاباندىلىقتى، باتىلدىقتى، بىربەتكەيلىكتى، سابىرلىلىقتى ساناسىنا سىڭىرەدى. مىنە، وسىلايشا، اتا- اناسىنىڭ بىردەي ءتالىمىن الىپ وسكەن ۇل- قىز تاربيەلى، ومىرگە بەيىم بولىپ وسەدى.
- ال ەندى مامان رەتىندە بۇگىنگى كۇندەگى ەر بالا تاربيەلەۋگە توقتالىپ كەتسەڭىز؟
- كوپ انالار بالالارىن ەر ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز جالعىز وزدەرى تاربيەلەپ وسىرەدى. بالا ۇيىندە اناسىنىڭ تاربيەسىن الادى، مەكتەپتە تاعى دا ايەل مۇعالىمنىڭ تاربيەسىندە بولادى. وسىدان كەلىپ، بۇگىنگى پسيحولوگتار ءاردايىم كوتەرىپ جۇرگەندەي، ايەل مىنەزدى، قيىندىققا شىداماي مورت سىناتىن ىنجىق بوزبالالار ءوسىپ شىعادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە نازار اۋدارساق، قىز بالالارعا قاراعاندا سۋيتسيد كولەمى ەر بالالاردىڭ اراسىندا كوپ كەزدەسەدى ەكەن. قازىرگى تاڭدا ورىن الىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە وتباسى قۇرىلىمىنىڭ وزگەرىپ، ونىڭ مۇشەلەرى سانىنىڭ ازايىپ، اسىرەسە، بالا سانىنىڭ كەمي تۇسكەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. قوعامدا بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق، مادەني جانە ساياسي جاڭعىرۋلار مەن ءارتۇرلى قوعامدىق سيپاتتاعى جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى اقپارات الماسۋلار وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىنداعى تۇلعاارالىق قارىم- قاتىناس سيپاتىنا دا ءوز اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇگىنگى نارىق جاعدايىندا اتا- انالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جۇمىس باستىلىعى بالا تاربيەسىنە كوڭىل بولمەۋگە اكەلىپ جاتىر.
بۇگىندە زاماناۋي وتباسىنا ءتان بالا تاربيەسى كەلەسى ەرەكشەلىكتەرمەن كورىنىس بەرىپ وتىر: وتباسىندا بالالاردىڭ كوبىسى كۇن ساناپ كوبەيىپ وتىرعان اجىراسۋلاردىڭ ناتيجەسىندە اكەسىز نەمەسە اناسىز وسۋدە؛ تەلەديدار، جەكە بولمە، ت. س. س. وركەنيەتتىڭ جەتىستىكتەرى، اسىرەسە تالاپتاردىڭ ماتەريالدىق قۇندىلىقتارمەن ولشەمدەنۋى بالالار مەن ولاردىڭ اتا- انالارىنىڭ اراسىنداعى قارىم- قاتىناس پروتسەسىن قيىنداتا، كۇردەلەندىرە، ءتىپتى شيەلەنىستىرە تۇسۋدە. بالانى دۇرىس باعىتقا باعدارلاۋ كوپ جاعدايدا اكەگە بايلانىستى بولماق. اكە تاربيەسىن العان ەر بالا قاجىرلى، ەر مىنەزدى بولىپ وسەدى، ال اكەسىن ۇلگى تۇتقان قىز بالا ءوزىنىڭ ەرتەڭگى ومىرلىك سەرىگى بولاتىن جولداسىن تاڭداۋدا قاتەلىكتەرگە ۇرىنبايدى.
- وسى باعىتتا ءسىز باسقارىپ وتىرعان ورتالىق تاراپىنان ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ - «شاڭىراق» الەۋمەتتىك- پسيحولوگيالىق جانە زەرتتەۋ ورتالىعى" قوعامدىق قورىنىڭ پسيحولوگ، ۋرولوگ، گينەكولوگ، دەرموتوۆەنەرولوگ جانە زاڭگەر ماماندارى اۋدانداردى ارالاپ، اقىسىز قابىلداۋلار وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. وسى ارادا ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت، وڭىرلەرگە ىسساپارمەن بارعان پسيحولوگ ماماندارعا كورىنىپ، اقىل- كەڭەس سۇرايتىنداردىڭ كوبى ەر ادامدار. وزىنە قول جۇمساپ، سۋيتسيدكە باراتىنداردىڭ دا باسىم كوپشىلىگى ەر ادامدار ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ارتىق بولماس. وسى جايلار ەر ازاماتتاردىڭ تەز كۇيزەلىسكە تۇسۋىنە، پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جاھاندىق ساياساتقا دايىن بولماۋىنا نەگىزىنەن گەندەرلىك تەپە- تەڭدىكتىڭ ماعىناسى مەن ءمانى بۇرمالانىپ، ەر ازاماتتىڭ وتباسىنىڭ يەسى ەكەندىگىن سەزىنە الماۋى سەبەپكەر بولىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. وسى ورايدا، ءبىز اقمولا وبلىسىنىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە «اكە اسقار تاۋ» بايقاۋىن ۇيىمداستىرىپ، بارلىق جەڭىمپازداردىڭ قاتىسۋىمەن «اكە داۋرەنى» اتتى وبلىستىق اكەلەر سلەتىن وتكىزدىك. بۇل شارالار اكەنىڭ وتباسىنداعى جانە بالا تاربيەسىندەگى رولىنە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋ ماقساتىندا وتكىزىلدى.
- وتباسىلىق قارىم- قاتىناستا ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ءوز ءرولى مەن ورنى بار دەيمىز. بۇل تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
- وتباسىندا انا بالانى ومىرگە اكەلەدى، ونى اق سۇتىمەن تاماقتاندىرىپ، الديلەپ، ماپەلەپ وسىرەدى. انادان بالا ەموتسيالىق جىلىلىق پەن ماحاببات سەزىمىن سەزىنسە، ال، اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم- قاتىناس نەگىزىنەن سىيلاستىق، ەلىكتەۋشىلىك، قورعانىش ساناۋ تۇرىندە ءوربيدى. قازىرگى تاڭدا اكەنىڭ ءرولى قالاي بولسا دا انانىڭ رولىنەن كەم بولماۋى كەرەك. بۇل جاعداي تەك ءار ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىنە تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى بالانى تاربيەلەۋ باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. وتباسىلىق داعدارىستاردىڭ بەلەڭ الۋى كوپ جاعدايدا ەلىكتەۋشىلىك قاسيەتىمىزگە بايلانىستى ەكەنى كۇمان تۋعىزبايدى. سوندىقتان بالا تاربيەسىندەگى ماسەلەلەر، اسىرەسە، وتباسىلىق ومىرگە تۇلعانىڭ دايىندىعى عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلۋى كەرەك.
- عالىم- پەداگوگتار مەن پسيحولوگتاردىڭ ويىنشا، بالا ءۇشىن اكە- شەشەسىنىڭ قارىم- قاتىناسى مەن ولاردىڭ بەرگەن تاربيەسىنە جەتەتىن ەشنارسە جوق. وسى تۇرعىدا نە ايتاسىز؟
- بالالاردىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى ولاردىڭ وتباسىنداعى سۇيىسپەنشىلىك، كىشىپەيىلدىلىك، سىيلاستىق، جاۋاپكەرشىلىك، قايىرىمدىلىق، سەزىمتالدىق، ت. ب. ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن اتا- انالارى ارقىلى سانالارىنا سىڭىرۋىنە بايلانىستى بولماق.
- پسيحولوگتار بالا تاربيەسىندە، اسىرەسە ۇل بالانىڭ كەلەشەگىنە اكەنىڭ ىقپالى قاجەت ەكەنىن ايتادى. وسىعان كەلىسەسىز بە؟
- ارينە، كەلىسمىن. وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىندە اكەنىڭ ىقپالى زور. ەر ادامداردىڭ وتباسىنداعى باستى مىندەتى تۋرالى پىكىرلەردىڭ الۋاندىعىنان كەيدە وي قايشىلىقتارىن تۋدىرادى. ساراپشىلار ازاماتتاردىڭ وتباسىنداعى عانا ەمەس، تۇتاس قوعامداعى ءرولىن سارالاپ الۋعا كەڭەس بەرەدى. بۇل ورايدا م. قاباقوۆانىڭ: «زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى ءتىپتى، ەركەكتەردىڭ ءرولىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراعانىن كولدەنەڭ تارتادى. اتالعان داعدارىسقا بىرنەشە سەبەپ بار. باستىسى، ەر ادامداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ باستاپقى بەدەلى مەن ماقسات- مىندەتىنە سايكەس كەلە الماۋى. كۇيەۋى مەن ايەلى وتباسىنداعى وزدەرىنىڭ ءرولىن، كىمنىڭ نەگە جاۋاپ بەرەتىنىن جەتە ءتۇسىنۋى قاجەت. سونداي- اق، ەرلى- زايىپتىلاردىڭ ەكەۋى دە وزدەرىنىڭ وتباسىلىق رولدەرىنە قاناعاتتانۋى شارت. بۇل شاڭىراقتاعى ۇيلەسىمدىلىك پەن تۇراقتىلىققا كەپىل بولادى» دەگەن پىكىرى كوكەيگە قونادى.
- وتباسىندا اكەنىڭ بەدەلىن قالاي ارتتىرۋعا بولادى؟
- ول ءۇشىن اكە ۇلىمەن ءسابي كەزىنەن باستاپ دوس بولۋى كەرەك. وسى سەبەپتى اكەلەر قوعامداعى ءوز ورىندارىن قايتا يەلەنۋلەرى قاجەت. قوعامنىڭ قۇرىلۋى اكەلەردەن باستالادى. جوعارىدا كورسەتكەن ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ بىرنەشە جولى بار: بىرىنشىدەن، وتباسى ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. ەكىنشىدەن، قوعامداعى ەرلەردىڭ ءرولىن اكە رەتىندە دە، ازامات رەتىندە دە ب ا ق، كينو ارقىلى ارتتىرۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن، بالا بويىنداعى تۇلعالىق قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋدا اكەنىڭ ءرولى جوعارى ەكەنىن ناسيحاتتاۋ قاجەت. سونداي- اق پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ۇلگى تۇتۋعا بولاتىن وتباسىلاردى ناسيحاتتاۋ جانە «جاس وتباسىلار مەكتەبى»، «بولاشاق اكەلەر مەكتەبى» سەكىلدى كۋرستاردى اشۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار، وتباسىلىق قۇندىلىقتار، شاڭىراقتاعى وتاعاسىنىڭ مىندەتى مەن ماقساتى، بالا تاربيەسى، اتالار مەن اجەلەردىڭ ءرولى ت. ب. تۋرالى گازەت- جۋرنالدار شىعارۋدى ۇسىنار ەدىم. اكەنىڭ مىنەز- قۇلقى، وزگەلەرمەن قارىم- قاتىناسى، ونەر- ءبىلىمى ۇل بالانىڭ كوز الدىنداعى ۇلگى- ونەگە الاتىن، سوعان قاراپ وسەتىن نىساناسى بولىپ تابىلادى. قازاق بىرەۋدىڭ بالاسى جاقسى، ونەگەلى ازامات بولسا: «ونىڭ اكەسى نەمەسە اتاسى جاقسى كىسى ەدى، كورگەندى بالا ەكەن، ونەگەلى جەردەن شىققان عوي» دەپ ماداقتاپ جاتادى.
وتباسىندا ۇلدار اكەلەرى نەمەسە اتالارىنىڭ بويىنداعى قاسيەت پەن ونەرىن ۇيرەنىپ وسكەن. وسى ايتىلعان جايلاردان كورىپ وتىرعانىمىزداي، مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كەلەلى ماسەلە سانالاتىن ۇرپاق تاربيەسىن دۇرىس جولعا قويامىز دەسەك، ەڭ الدىمەن، وتباسى بىرلىگىن، شاڭىراقتىڭ شايقالماي، ەر ادام مەن ايەلدىڭ ءوز مىندەتتەرىن ادال اتقارىپ، اتا- انالىق مىندەتىنە ادال بولۋىن قالىپتاستىرۋ - بۇگىندە بەلەڭ الىپ بارا جاتقان جاستار اراسىنداعى ءتۇرلى كەل- ەڭسىزدىكتەردىڭ جولىن كەسىپ، سانالى دا، تاربيەلى ۇرپاق وسىرۋىمىزگە جاعداي جاسايدى.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اۆتور: اسلان وسپانوۆ
