رامازانداعى قىمباتشىلىق ىنساپتان ايرىلعانىمىزدى كورسەتپەي مە - وڭىرلىك ب ا ق- قا شولۋ
ايتار ويى ءدال سول ورازا قارساڭىندا بازارداعى باعانىڭ قۇبىلۋى تۋراسىندا ەكەن. 
«وڭتۇستىك قازاقستان» ءتىلشىسى كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك، ورازا باستالعاننان كەيىنگى 2 اپتانىڭ ىشىندە بازارداعى ازىق- تۇلىك باعاسى 20 پايىزعا قىمباتتاعان. بۇل ساۋدانىڭ كورىگى قىزىپ تۇراتىن وڭتۇستىكتىڭ بازارى. ەندەشە باسقا وڭىرلەردە دە باعا «كۇيىپ» تۇرعانى انىق. وسىعان وراي ءتىلشى «رامازان ايىندا ازىق- تۇلىكتىڭ باعاسىن ارزانداتۋدىڭ جولدارى بار ما؟» دەگەن ساۋالدى ساتىپ الۋشىلار مەن ساۋداگەرلەرگە قويىپ، جاۋاپ ىزدەگەن.
«...سانامىزدىڭ بارىنشا نارىقتانىپ بارا جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. تەك، يماننىڭ جارتىسى - سابىر، قالعانى تازالىق پەن قاناعات ەكەنىن ۇمىتپايىقشى. باسەكەلەسەمىز دەپ ءجۇرىپ، ىنساپ پەن قاناعاتتان كوز جازىپ قالساق، ورازادا تىرنەكتەپ جيناعان ساۋابىمىزدىڭ جەلگە ۇشۋى دا عاجاپ ەمەس» دەپ جازادى جۋرناليست. ماقالا ءتۇيىنى: «بيىلعى رامازاندا ارابتىڭ ايگىلى «ءال- جازيرا» تەلەارناسىنان بەلگىلى ءبىر شەيح ورازا تۋرالى سۇحبات بەرىپ وتىرعاندا جۇرگىزۋشى سوماليدەن كەلگەن حاتتى وقىپ بەرىپتى.
حاتتىڭ يەسى «بىزدە ورازا باستالماي-اق ازىق- تۇلىك جوق ەدى. سارەسىدە دە، اۋىزاشاردا دا جەيتىن ەشتەڭەمىز جوق. سوندا دا نيەت ەتىپ، ورازا ۇستاۋىمىزعا بولا ما؟» دەپ سۇراق قويىپتى. مۇنى ەستىگەن شەيح جاۋاپ بەرە الماي، ەڭكىلدەپ جىلاي بەرگەن.
كەيىننەن حات يەسىنە، ونىڭ اۋىلداستارىنا ۇشاقپەن ازىق-تۇلىك جەتكىزگەن كورىنەدى. وسى اقپاراتتى ينتەرنەتتەن وقىپ وتىرىپ ويعا شومدىم... ول جاقتا مۇسىلمان باۋىرلارىمىز ەرتەلى-كەش ءنار تاتپاسا دا ورازا ۇستاۋعا ءازىر. ال، ءبىزدىڭ بازارداعىلار بىر كەلى ەتتەن 200 تەڭگە ارتىق تاپقانىنا ءماز...
9 جاسار جەتكىنشەك بەس ءتىل بىلەدى - وڭتۇستىك قازاقستان گازەتى
«وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى كەنتاۋ قالاسىندا 5 ءتىلدى قاتار مەڭگەرگەن توعىز جاسار جانبولات تۋرالى جازدى.
«جانبولات بيىل م. اۋەزوۆ اتىنداعى № 22- مەكتەپ- گيمنازيانىڭ 3-سىنىبىن ءبىتىردى. قازاق، وزبەك، تۇرىك، ورىس تىلدەرىندە ەركىن سويلەيدى. اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەنىنە دە ءبىرشاما ۋاقىت بولعان»، - دەيدى ءتىلشى. ونىڭ جازۋىنشا، جانبولات سۋرەتتى دە جاقسى سالادى ءارى قولونەر بۇيىمدارىن كەرەمەت جاسايدى. شاحماتقا دا مىقتى. «ونىڭ بوس ۋاقىتى جوق. اپتانىڭ دۇيسەنبىسىندە «سۋرەت»، سەيسەنبىسىندە «شەبەر قولدار» ۇيىرمەسىنە بارادى. ال، سارسەنبىدەگى ۋاقىتىن شاحمات مەكتەبىندە وتكىزەدى. بەيسەنبى، جۇما، سەنبىدە دە ءدال سولاي قايتالانىپ وتىرادى. تەك جەكسەنبىدە كىتاپ وقىپ، قوسىمشا جۇمىستارمەن اينالىسادى».
قىزدىڭ ورنى توردە - وسكەن ءوڭىر گازەتى
وسكەن ءوڭىر گازەتىندە قازاق حالقىنىڭ قىز بالاعا ونى قۇرمەتتەۋگە بايلانىستى تىيىمدار مەن تاربيەسى تۋرالى ماقالا جارىق كوردى. اۆتور قازاق حالقىنىڭ قىز بالاعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىنە نازار اۋدارا كەلە، «قىز بالانى نەلىكتەن تورگە شىعارۋ كەرەك» دەگەن ءاپسانانىڭ استارىنا ۇڭىلەدى. وسىعان وراي اڭىزدى دا كولدەنەڭ تارتادى.
«نۇح پايعامباردىڭ حام، سام، جاپپاس دەگەن ءۇش ۇلى جانە ءۋاسيلا دەگەن قىزى بولىپتى. پايعامبار ۇنەمى قىزىنا قۇرمەت كورسەتىپ، وعان مۇلدە داۋىس كوتەرمەيدى ەكەن. قىزى دا اكەنىڭ قالاۋىن قاباعىنان تۇسىنەتىن سۇڭعىلا بولىپ وسەدى. نۇح داستارقان باسىندا وتىرعاندا ۇنەمى قىزىن ءۇش ۇلىنان جوعارى، تورگە وتىرعىزادى ەكەن. بۇل ۇلكەن ۇلى سامنىڭ كوڭىلىنە كۇدىك سالىپتى. «ءۋاسيلانىڭ جاسى بىزدەن كىشى. نەگە مەنەن جوعارى وتىرۋى كەرەك. اكەمىز ءبىزدى الالايدى- اۋ» دەپ ويلايدى. ءبىر كۇنى داستارقان باسىندا وتىرىپ: - اكە، ءۋاسيلا كىشى بولسا دا، نەگە بىزدەن جوعارى وتىرۋى كەرەك؟ ۇلدىڭ مارتەبەسى ءارقاشان بيىك ەمەس پە؟ - دەيدى. سوندا نۇح پايعامبار: - ءبىزدىڭ ىرزىق- نەسىبەمىزدىڭ كوپ بولۋى ءۋاسيلاعا بايلانىستى. قۇت قىزدى جاعالاپ جۇرەدى. ونى بوساعاعا وتىرعىزساڭ، شامدانادى. تورگە شىعارساڭ، قۋانادى. ورنى جايلى بولسا، داستارقاننان اس- تاعامدى ۇزبەيدى. تۇرمىسىڭدى تۇزەيدى، - دەپتى. سودان باستاپ نۇحتىڭ ءۇش ۇلى قارىنداسىن تورگە شىعارىپ، قۇرمەت كورسەتەتىن بولىپتى. ءۇش ۇلىنان وربىگەن ۇرپاق بۇل جورالعىنى ساقتاپ، بەرىك ۇستايدى. قازاق اراسىندا «قىزىڭدى تورگە وتىرعىز»، «قىزدى بوساعاعا وتىرعىزبا» دەگەن تالاپ- ىرىمدار وسىدان شىققان ەكەن»...
تەڭىز تابانىنداعى تىلسىم - سىر بويى گازەتى
تاريحشى ەركەبۇلان ەلەۋوۆتىڭ سىر ءوڭىرى مەن ارال ايماعىنداعى زەرتتەۋلەرگە ارناعان ماقالاسى «سىر بويى» گازەتىندە جارىق كوردى. ماقالادا جازىلعانىنداي، «سوڭعى زەرتتەۋلەر ناتيجيەسىندە ارال تەڭىزىنىڭ كەپكەن تابانىنان تابىلعان كەردەرى I، Ⅱ كەسەنەلەرى جانە ارال - اسار قالاشىعىنىڭ تابىلۋى قازاقستاندىق تاريحشى- ارحەولوگتاردىڭ نازارىن اۋدارعان».
ماقالادا اۆتور ارال تەڭىزىنە قاتىستى ءار داۋىردەگى، ءار عاسىرداعى تاريحي جازبا- دەرەكتەردى كورسەتە وتىرىپ، تەڭىزدىڭ ءتۇرلى ەرەكشەلىكتەرىنە دە نازار بۇرادى. ونىڭ جازۋىنشا، ارال تەڭىزىن تاريحي دەرەكتەردە كاسپييدىڭ ساق شىعاناعى، حورەزم كولى، كوك تەڭىز، تۇزدى كول، قاراسۋ، ءال ءجۇرجاني كولى، قىتاي كولى، جەنت تەڭىزى، كەردەرى تەڭىزى سياقتى 20- دان استام اتاۋلارىن كەزدەستىرۋگە بولادى. «سوڭعى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر تەڭىز تابانىندا ورتاعاسىرلىق مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ وشاعى بولعانىن دالەلدەيدى. وعان تەڭىز تابانىنان ەكى بىردەي كەسەنە مەن قالا ورنىنىڭ تابىلۋى ايعاق. مۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى وتان تاريحىنداعى، اسىرەسە تاريح، ارحەولوگيا عىلىمىنداعى ۇلكەن جەتىستىكتەر بولىپ تابىلادى»، - دەپ جازادى اۆتور.
ايتا كەتەرلىگى، ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحي ماتەريالدارعا سۇيەنە وتىرىپ، تاريحشى ماماندار قازىرگى ارال تەڭىزى تابانىنداعى تاريحي - مادەني ەسكەرتكىشتەرگە «كەردەرى» دەگەن شارتتى اتاۋ بەرگەن. كەردەرى Ⅱ كەسەنەسى ماۆزولەي ۇلگىسىمەن سالىنعان. بيىكتىگى 1,6 م.، ەنى مەن ۇزىندىعى 30x42 م اۋماقتى قۇرايدى.
ەسكەرتكىش ماڭىنداعى قالادان تاس قايراقتار، ءتۇرلى ويۋلى پليتا جاپسىرمالارى، كىرپىش سەحى، شىراعداندار مىس تيىندار، ءىرى ديىرمەندەر مەن استىق ساقتايتىن ىدىستار تابىلدى. 
«بۇگىندە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ «ەرتە وتىرىقشى جانە كوشپەلى دەپ اتالاتىن ەكى ءتۇرلى وركەنيەت، ەكى ءتۇرلى مادەنيەت بولعان» دەگەن بۇرىنعى قالىپتاسقان ۇعىمدى جوققا شىعارىپ وتىر. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى - دالالىق وركەنيەت بولعان قالا مەن دالانىڭ تۇرعىندارى ءوزارا ارالاسىپ جاتقان. مۇنى ارال اسار قالاشىعىنان تابىلعان زاتتاي دەرەكتەر ايقىندايدى. قالا ⅩⅢ- XV ع. ع. اراسىنا، ناقتىراق ايتساق ⅩⅢ ع ورتاسى مەن XIV ع. ءبىرىنشى جارتىسىندا تىرشىلىك ەتكەن دەۋگە نەگىز بار»، - دەپ پايىمدايدى اۆتور.
فەستيۆال وتە مە؟ - سارىارقا سامالى گازەتى
پاۆلودار وبلىستىق «سارىارقا سامالى» گازەتىنىڭ جاقىندا شىققان نومىرىندە بيىل قازاق جەرىنە تەاتر ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگىن قاققان جۇمات ءشانيننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارىپ، «فەستيۆال وتە مە؟» دەگەن تاقىرىپتا ارنايى ماقالا باسىپتى.
«وسىناۋ ايتۋلى داتاعا وراي ەلىمىزدىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە الۋان ءتۇرلى ءىس- شارالار وتكىزىلىپ جاتقانى بەلگىلى. ال بىزدە شە؟ داڭقتى جەرلەسىمىز، قازاق ونەرىنىڭ قايتالانباس دارا تۇلعاسى ج. ءشانيننىڭ مەرەيتويىنا وراي تەاتر فەستيۆالىن وتكىزۋگە نە كەدەرگى؟ «ءبىر اۋىلعا «جۇمات» ەسىمى بەرىلۋى كەرەك» دەپ جۇرگەن باياناۋىلدىقتاردىڭ باستاماسىن كىم قولدايدى؟»، - دەپ جازادى گازەت.
ماقالاداعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا، دارا تۇلعانى دارىپتەۋدە جەرگىلىكتى بيلىك ەسكە الۋ كەشتەرى، كورمەلەر مەن لەكتسيا وقۋدان اسا الماعان. «ەسەسىنە، شىمكەنتتىكتەر بار قازاققا ورتاق بولعان جۇمات ءشانيننىڭ مەرەيتويىنا وراي تۇركى الەمى تەاترلارىنىڭ «تەاتر كوكتەمى - 2017» حالىقارالىق فەستيۆالىن وتكىزىپ، ايدى اسپاننان ءبىراق شىعاردى. مۇنداي شارا ءبىزدىڭ ايماقتا دا وتەدى دەپ جوسپارلانعان ەدى.
الايدا دەپ اياقتاپ، بار ماسەلەنى اقشاعا تىرەگەن جەرگىلىكتى اتقامىنەرلەرگە سىن ايتىلىپتى. وسىلايشا رەداكتسيا قازاق تەاترى تاريحىنداعى ەلەۋلى تۇلعانىڭ مەرەيتويى ەلەۋسىز ءوتىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلىس بىلدىرەدى. وسىعان بايلانىستى، قازاق ونەرىنىڭ مارقاسقاسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ دە پىكىرىن بەرەدى.
«جۇمات - قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى. سول كىسىنىڭ تەاتر ونەرىنە دەگەن ولەرمەن ماحابباتىنىڭ ارقاسىندا قازاق تەاترىنىڭ ىرگەتاسى قالاندى. ونەرگە دەگەن كىرشىكسىز تازا پەيىلى ونىڭ باسىنا ءقاۋىپ بۇلتىن ءۇيىردى دە. سپەكتاكلدى 10 مينۋتقا كەشىكتىرىپ قويعانى ءۇشىن تۇرمەگە جابىلىپ، نەبىر زۇلماتتى باسىنان وتكەردى. سوندا دا قازاق تەاترى ءۇشىن العان باعىتىنان قايتقان جوق. مەن دۇنيەگە كەلگەن جىلدارى جۇمەكەڭ ومىردەن وتكەن ەكەن. ءبىزدىڭ قازىرگى ءجۇرىپ وتكەن جولىمىز - سول كىسىلەر سالىپ كەتكەن ءىز. تەاتر ونەرىنىڭ بىرەگەي تۇلعاسىنىڭ مەرەيتويىنىڭ ەلەۋسىز قالىپ جاتقانى مەنى دە قىنجىلتادى. ەڭ اۋەلى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى وسى ءىستى قولعا الۋى كەرەك. سەبەبى، جۇماتتاي تۇلعانى كەيىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاي الماساق، ءبىزدىڭ ەل بولعانىمىز، ونەردى قۇرمەت تۇتقانىمىز قايسى؟ وبلىستىق دەڭگەيدەگى وتەتىن شارالار بۇدان كەيىن جالعاسىن تابا بەرەرى انىق قوي. ەل ۇمىتتى دەگەن كۇننىڭ وزىندە، ەرتىس- بايان ءوڭىرىنىڭ اتپال ازاماتتارى جۇمات ءشانيننىڭ 125 -جىلدىعىن ەسكەرۋسىز قالدىرمايدى دەپ سەنەمىن» ، - دەيدى ءاسانالى ءاشىموۆ.
كلينيكالىق ولىمنەن تۇرعان جىگىت
ۆەلوسيپەدپەن قازاقستاننىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىن ارالاۋعا كوشكەن - مەنىڭ ولكەم گازەتى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا شىعاتىن «مەنىڭ ولكەم» گازەتى كوكپەكتىلىك راشيد بولات ۇلى تۋرالى جازعان ەكەن. ول قىرىق جىل ءومىرىن ارتقا قالدىرعاننان كەيىن كاسىبي تۇردە ۆەلوسيپەد تەۋىپ، قازاقستاننىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىن ارالاعان. «1982 -جىلى سەمەيدە وقۋ وقىپ جۇرگەن كەزىمدە كولىك قاعىپ، ەكى كۇن ەس- ءتۇسسىز جاتتىم. دەنە سۇيەكتەرىم جەتى جەردەن سىنىپ، بەس رەت وتا جاسادى. كلينيكالىق ءولىمدى باسىمنان كەشىرگەسىن دەنساۋلىعىمدى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك بولدى. مەن سول ماقساتتا ۆەلوسيپەد تەبە باستادىم. كەيىن وتباسى قۇرىپ، تىرشىلىك قامىمەن كەتتىك. 1999 -جىلى ۆەلوسيپەدپەن كوكپەكتىدەن كۇرشىم اۋدانىنا، 2001 -جىلى تارباعاتاي اۋدانىنا باردىم»، - دەيدى ءراشيد.
ونىڭ ەڭ ۇزاق ساپارى كوكپەكتىدەن استاناعا دەيىن ەكەن، ارا قاشىقتىق 1100 شاقىرىم بولىپتى. «ول جاققا توعىز كۇن ءجۇرىپ جەتتىم. ال 2012 -جىلى 4 -ماۋسىمدا رامىزدەرى كۇنىنە وراي كوكپەكتى - الماتى - تۇركىستان باعىتىندا جولعا شىعىپ، كوزدەگەن جەرىمە 20 كۇندە جەتتىم. ءوزىم قاعازعا سىزىپ العان كەستە بويىنشا ءجۇرىپ وتىردىم. قالباتاۋ، جارما، اياگوز جانە باسقا دا جەرلەردە مەنى كۇتىپ الىپ، تاماقتاندىرىپ، جولعا شىعارىپ سالىپ وتىردى. كولىكپەن قۋىپ جەتىپ، قوناق قىلعاندار دا كوپ بولدى، - دەيدى كەيىپكەر. ول الداعى ۋاقىتتا اقتاۋ مەن اتىراۋعا بارۋدى دا جوسپارلايدى. ايتپاقشى، ۆەلوسيپەد تەبۋدىڭ پايداسىن دا بىلە جۇرگەن ءجون.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل «بىرىنشىدەن، ادامنىڭ قان قىسىمىن قالپىنا كەلتىرەدى. ەكىنشىدەن، ارتىق سالماقتان ارىلتادى. ۇشىنشىدەن، جۇرەك قان- تامىر جۇيەسىن، زات الماسۋ، تىنىس الۋ قىزمەتىن جاقسارتادى. تورتىنشىدەن، ۆەلوسيپەد تەپكەن ادام جاس بولىپ كورىنەدى، سەبەبى ول قان اينالىم جۇيەسىن جاقسارتادى. بەسىنشىدەن، ۆەلوسيپەد تەبۋ ۇيقىسىزدىق دەرتىنە تاپتىرماس ەم. ول ادامنىڭ ەرتە تۇرىپ، ال تۇندە جاستىققا باسى تيە سالىپ تەز ۇيىقتاپ كەتۋىنە وڭدى اسەر ەتەدى».
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
