دۇنيەجۇزى قازاقتار قۇرىلتايى استانادا بەسىنشى رەت باس قوسۋدا - شولۋ

وعان الىس جانە جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن، سونىڭ ىشىندە تۇركيا، گەرمانيا، فرانسيا، نورۆەگيا، موڭعوليا، قىتاي، اۋستريا، جالپى 33 ەلدەن 800 دەن استام وكىل قاتىسقان ەدى. مىنە وسى القالى جيىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرۋ، ونىڭ جارعىسىن قابىلداۋ، باسشى ورگاندارىن سايلاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى ەتىپ سايلاۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىراۋىزدان قابىلداندى.

«بۇگىنگى كۇن - ەرەكشە كۇن. ورتا تولدى دەگەن وسى. ءدال وسىناۋ ساتتە ءوزىن قازاقپىن دەپ سەزىنەتىن ءاربىر ادام جۇرەگى لۇپىلدەپ، اتامەكەنىنە، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسى الماتىعا كوز تىگۋدە. ويتكەنى مۇندا دۇنيەجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ءيسى قازاق اتاۋلىنىڭ وكىلدەرى تۇڭعىش رەت باستارىن قوسىپ، القالى جيىن، سالتاناتتى ءماجىلىس قۇرىلتايعا جينالىپ وتىر. كۇنى كەشە عانا مۇنداي بولادى دەگەن وي كوبىمىزدىڭ قيالىمىزعا كىرمەگەن شىعار. ەندى، مىنە، اڭساعان ارماننىڭ تاعى بىرىنە قول جەتكىزدىك. سان عاسىرعا سوزىلعان وتارشىلدىقتىڭ بۇعاۋىنان بوسانىپ، تاياۋدا عانا تاۋەلسىزدىك السا دا، قىسقا مەرزىم ىشىندە بۇكىل ايداي الەم تۇگەل مويىنداپ، ابىرويى اسىپ ۇلگىرگەن قازاقستان جۇرتشىلىعى سىزدەردى، ارداقتى اعايىن، تۋعان جەردە قۇشاق جايا قارسى الىپ جاتقانىن وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار. مەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى رەتىندە ءبارىڭىزدى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! بارشاڭىزعا: «تۋعان جەرگە قوش كەلدىڭىزدەر!» - دەيمىن»، - دەپ قازاقستان پرەزيدەنتى ىستىق ىقىلاسىن بىلدىرگەن بولاتىن.

قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى تاريحىندا جاڭا بەت اشقان بۇل قۇرىلتايدا جانە ودان كەيىن دە شەتەلدە تۇراتىن قازاقتار ءۇشىن قابىلدانعان ارنايى زاڭدار ءوز كۇشىنە ەندى. سول ارقىلى الەمنىڭ 40 قا جۋىق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دياسپورالار قازاقستانعا اعىلدى.

دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ 2- قۇرىلتايى 2002-جىلدىڭ كۇزىندە تۇركىستان قالاسىندا ءوتىپ، وندا تاريحي وتانىنا ورالۋدى اڭساپ جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ قاتارىنىڭ تولىعۋى جايىندا ءسوز بولدى.

قۇرىلتايعا الىس جانە جاقىن 32 شەت مەملەكەتتەردەن 400 دەن استام وكىل قاتىستى. بۇل قۇرىلتايدا ورالمانداردىڭ ەلگە ورالۋ ماسەلەسى قارالىپ، كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ مولشەرىن ۇلعايتۋ جوسپارى قاراستىرىلدى. 2005-جىلى 27-28- قىركۇيەكتە 3- قۇرىلتاي استانادا وتكىزىلدى. قۇرىلتايعا الىس جانە جاقىن 32 شەت مەملەكەتتەردەن، سونىڭ ىشىندە رەسەي، قىتاي، اۋستريا، چەحيا، نورۆەگيا، يتاليا، سينگاپۋر، مىسىردان 300 دەن اسا وكىل، سونداي-اق قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارى مەن الماتى، استانا قالالارىنان 200 دەن استام وكىل قاتىستى.

قۇرىلتايدا شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ، سونداي-اق تاريحي وتانىنا ينۆەستيتسيالار ورنالاستىرۋ مۇمكىندىكتەرى سەكىلدى ماسەلەلەر تالقىلاندى. ال 4-قۇرىلتاي 2011-جىلدىڭ 25-27- مامىرى ارالىعىندا ەلوردامىزدا ءوتىپ، القالى جيىنعا 35 تاياۋ جانە الىس شەت ەلدەن، قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىنەن، استانا مەن الماتى قالالارىنان 700 دەن استام قوناق قاتىسقان بولاتىن.

قۇرىلتاي بارىسىندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قانداستارىمىزعا قولداۋ كورسەتىپ، قامقورلىق جاساۋدىڭ ناقتى جولدارىن ايقىنداپ الۋىمىز كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. بىرىنشىدەن، پارلامەنتتە «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالۋدا. كەڭىنەن تالقىلانىپ، قابىلداناتىن جاڭا زاڭ قانداستارىمىزدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. ول قانداستارىمىزدىڭ قۇجات تاپسىرۋدا، تىركەۋگە تۇرۋدا، ازاماتتىق الۋدا كەزدەسەتىن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويۋى ءتيىس.

وسىعان بايلانىستى «نۇرلى كوش» باعدارلاماسىنىڭ 2- كەزەڭىنىڭ جوباسىن قولعا الۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەكىنشىدەن، شەتەلدەن كەلگەن قۇرىلتاي قوناقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى - 60 پايىزى جاستار. قازاقستاندا الەمدەگى بارشا قازاق جاستارىنىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا ءتيىستى جاعداي جاسالۋى قاجەت.

ۇشىنشىدەن، شەتتەگى قانداستاردىڭ قازاقستاننان جان-جاقتى حابار الىپ تۇرۋىنا كومەكتەسۋ كەرەك. بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى «كاسپيونەت» ارناسىنىڭ قازاقتار تۇراتىن ەلدەرگە تارالۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى سونىمەن بىرگە، ۇلتتىق ءداستۇرىمىز بەن تاريحىمىز تۋرالى حابارلاردى ارتتىرۋ جولدارىن قاراستىرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.

بۇعان قوسا، مينيسترلىك دۇنيەجۇزىندەگى قازاق جاستارىنىڭ بايلانىسىن نىعايتۋ ءۇشىن ارنايى ۆەب-پورتال اشقانى ءجون.

تورتىنشىدەن، قانداستار تۇرىپ جاتقان ەلدەردە ۇلتتىق ونەردى كەڭىنەن تاراتۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ونداي ەلدەردە قازاق مادەنيەتىنىڭ كۇندەرىن جۇيەلى تۇردە وتكىزۋ قاجەت. بەسىنشىدەن، شەت ەلدەردە كىشى قۇرىلتايلاردىن تۇراقتى وتكىزۋ قالداۋ تاۋىپ وتىر.

وسىعان بايلانىستى، بۇل قۇرىلتايلارعا «سامۇرىق- قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات» قورى قولداۋ كورسەتەتىن بولادى.

بيىلعى مەرەيتويلىق قۇرىلتايعا قاتىساتىن دەلەگاتتاردىڭ دا قاراسى قالىڭ. قۇرىلتاي جۇمىسىنا بارلىعى 750 دەلەگات پەن قوناق قاتىساتىن بولسا، ونىڭ 350 ادامى الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى الەمنىڭ 39 ەلىنەن كەلدى. دەلەگاتتار مەن قوناقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى عىلىمي-شىعارماشىلىق جانە پەدوگوگيكالىق زيالىلار وكىلدەرى، بيزنەس، سپورت، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالالارىنىڭ ماماندارى، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى.

قۇرىلتاي دەلەگاتتارى مەن قوناقتارىنىڭ 60 پايىزىن 35 جاسقا دەيىنگى جاستار قۇرايدى. ولاردىڭ دەنى ءتۇرلى ەلدەردەگى جانە قازاقستانداعى جاستار ۇيىمدارىنىڭ، ستۋدەنتتىك بىرلەستىكتەرىنىڭ كوشباسشىلارى، ماگيسترانتتار، دوكتورانتتار جانە جاس ماماندار. قۇرىلتاي اياسىندا تۇڭعىش رەت «نۇر-وتان» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن «جاستار رۋحاني جاڭعىرۋدى قولدايدى» اتتى دۇنيەجۇزى قازاق جاستارى كوشباسشىلارىنىڭ فورۋمى وتپەك.

شەتەلدەن كەلگەن قانداستار قاتارىندا مولدوۆا رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى، عالىم-ساياساتتانۋشى بوگدان كايدار ۇلى تسىرديا (كيىكبايەۆ)، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تومسك وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ الەۋمەتتىك ساياسات جونىندەگى ورىنباسارى شىڭعىس اقاتايەۆ، ر ف التاي رەسپۋبليكاسىنداعى تۋراتا اۋدانىنىڭ اكىمى امانجول ساحاريانوۆ، ومبى وبلىستىق التىنشى شاقىرىلعان زاڭ شىعارۋشى جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان قارتابايەۆ، ورىنبور وبلىسىنداعى ورسك قالالىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى قۇرمامباي قۇماقبايەۆ، سانكت-پەتەربۋرگتاعى ايماقتىق ەكونوميكا جانە زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان ىسقاقوۆ، قىرعىزستان حالىقتارى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ەركىن بولەكبايەۆ، ماسكەۋدەن الاش وردا تاريحىنىڭ بەلگىلى زەرتتەۋشىسى، رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دينا كيسەلەۆا (امانجولوۆا)، باتىس ءسىبىر قازاقتارىنىڭ ەتنوگرافيالىق جانە تۇرمىستىق مادەنيەتى جونىندەگى مونوگرافيالار اۆتورى، دوتسەنت شولپان احمەتوۆا ومبى قالاسىنان، اباي ولەڭدەرىن وزبەك تىلىنە اۋدارعان ابدوللا رۇستەموۆ، تۇمەندىك بەلگىلى جۋرناليست، «كوشپەندىلەر» دەرەكتى كىتابىنىڭ اۆتورى قاليل قابدۋلۋاحيتوۆ بار.

دەلەگاتتاردىڭ كوپشىلىگى قازاق ءتىلىن، ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى، بەكزاتتىق مادەني مۇرالاردى ساقتاۋ جانە ناسيحاتتاۋ، گەندەرلىك قوزعالىستى دامىتۋ جونىنەن شەتەلدەردەگى تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى بولىپ تابىلادى. ءوزىنىڭ قاينار باستاۋىن سوناۋ 1992-جىلدان الاتىن الەم قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايلارى جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ىسكەرلىك سۇحباتى الاڭىنا اينالۋدا. قۇرىلتاي قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىنە، تاريحىنا جانە سالت- داستۇرلەرىنە جاڭاشا تۇرعىدا قاراۋعا، ونى مولايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ول، سونداي-اق، ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ قازاقستانعا ءوز ەركىمەن قونىستانۋىنا جول اشادى. وسىناۋ ماڭىزدى ءىس-شارا كوشى-قونعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا شەتەلدەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىندا بەيىمدەلۋىنە، ەتنيكالىق كوشى-قون ماسەلەلەرىن شەشۋگە، كوشى-قون جانەن ءبىلىم تۋرالى زاڭدارىنا بايلانىستى ۋاقىت تالابىن ەسكەرۋگە جاڭاشا تۇرعىدان قاراۋعا كومەكتەسەدى.

ايتا كەتەرلىگى، ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ، تاۋەلسىز ەل رەتىندە تۋىن تىككەن ساتتە قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى بار-جوعى 6,5 ميلليون عانا بولاتىن. ياعني، سول ۋاقىتتاعى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 40 پايىزىن عانا قازاقتار قۇرايتىن. ال بۇگىندە قازاقتار سانى 11 ميلليوننان اسىپ وتىر. قازاق سانىنىڭ ارتۋىنا دەموگرافيالىق وسىممەن قاتار، قيىن-قىستاۋ زاماندا باس ساۋعالاپ شەتەل اسقان قانداستارىمىزدىڭ ەگەمەن ەل بولعانىمىزدان كەيىن تاريحي وتانىنا ورالۋى دا ءوز ۇلەسىن قوسقانى ءسوزسىز.

ويتكەنى، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە 1 ميلليوننان استام شەتەلدەگى قانداسىمىز تاريحي اتامەكەنىنە ورالعان بولاتىن.

اۆتور: مارلان جيەمباي

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى