ادام ساناسىن باسقارۋ مۇمكىن بە؟
ءسىزدىڭ بەلگىلى ءبىر تاۋارعا قىزىعىپ، سول تاۋاردى ساتىپ الۋىڭىزدىڭ قۇپياسى تەك ماركەتولوگتارعا عانا ءمالىم ەكەنىن بىلمەۋىڭىز دە مۇمكىن.
البەتتە، بۇگىنگى اقپاراتتار تولقىنى ساعات سايىن ەمەس، ءتىپتى سەكۋند سايىن قارىشتاپ دامىپ جاتقان زاماندا ينتەرنەتتەگى جارنامالىق بەينەروليكتىڭ ارباۋىنا ەكىنىڭ ءبىرى تۇسە بەرمەيدى. سەبەبى، ادام سانا-سەزىم دەڭگەيىندە مۇنىڭ جارناما ەكەنىن ۇعىنىپ، باسقا پاراقشاعا ءوتىپ كەتەدى. الايدا ءسىزدىڭ ساناڭىزدى باسقارۋ بۇدان دا وڭاي ەكەنىن بىلەسىز بە؟!
قىزىل ما، الدە كوك پە؟
كەيبىر ءدارى-دارمەكتەردى تاڭداۋدا قۇرامىنا ەمەس، ءتۇر- تۇسىنە قارايتىندار بار. سەبەبى، جايلى، جاقسى ءتۇس، ەگەر ونى ساۋاتتى تۇردە تاڭداسا، كوزدى بىردەن تارتادى. «قىزىل ما، الدە كوك پە؟» دەگەن سۇراق كوپشىلىكتى ويلاندىرادى. ويتكەنى ادامنىڭ نازارىن اۋدارۋدا ءتۇس ۇلكەن ءرول اتقارادى. ول تاۋار يەسىنە ءوز تاۋارىنىڭ وزگەشە ەكەنىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرسە، تۇتىنۋشىعا تەز تاڭداۋعا جول اشادى. ءدارىحانا سورەلەرىنەن ۇيىقتاتاتىن دارىلەردىڭ ءتۇسىن بايقادىڭىز با؟! ءدارىنىڭ ءتۇر- تۇسىنەن بۇرىن، سىرتقى قورابىنا نازار اۋدارساق، اسپان كوك نە قارا كوك ءتۇستى ەكەنىن اڭعارامىز. بۇل دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. عىلىمي زەرتتەۋلەر ءدارىنىڭ ادامعا اسەرى سىرتقى تۇسىنە دە بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەگەن. تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەر بويىنشا ءبىرىنشى توپتاعى ادامدارعا قىزىل سارى ءتۇستى ۇيىقتاتاتىن ءدارى بەرىلسە، ەكىنشى توپقا كوك ءتۇستىسى بەرىلگەن. ناتيجەسىندە، كوك ءتۇستى ءدارىنى قابىلداعاندار 30 مينۋتقا تەز، بۇعان قوسا 30 مينۋتقا ارتىق ۇيىقتاعان.
بۇل قانداي ميستيكا؟
بۇل - جاي عانا پلاتسەبو ەففەكتىسى. «پلاتسەبو» ەففەكتىسى بۇرىننان بەرى مەديتسينادا تانىس. ول ادامعا قانداي دا ءبىر نارسەنى سەندىرۋگە نەگىزدەلەدى. مىسالى، ناۋقاسقا ەمى جوق ءدارى بەرىپ، ونى كەرەمەت، زاماناۋي، بارلىق دەرتتەن ايىراتىن ءدارى دەپ تانىستىرادى. ناتيجەسىندە، ادامنىڭ ىشتەي سەنىمى ونى دەرتىنەن ساۋىقتىرۋى مۇمكىن. مەديتسينادا مۇنداي جاعداي ءجيى كەزدەسەدى. تاعى ءبىر ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋ ۇيىقتاتاتىن ءدارى مەن ادامنىڭ قۋاتىن ارتتىراتىن ءدارى تۇسىنە بايلانىستى وتكىزىلگەن. الايدا ەكسپەريمەنتكە قاتىسۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى دا كىمگە قانداي ءدارى تۇسەتىنىن بىلمەيدى. سونىمەن، قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىر توبىنا كۇلگىن ءتۇستى، ەكىنشىسىنە كوك ءتۇستى ءدارى بەرەدى. كوك ءتۇستى ءدارىنى قابىلداعانداردىڭ %66 ى وزدەرىن تىنىش ءارى جايلى سەزىنگەنىن ايتسا، كۇلگىن ءتۇستى ءدارىنى ىشكەندەردىڭ %20 ى مازاسىزدىق سەزىمىنىڭ ازايعانىن العا تارتقان. بۇل پلاتسەبو بولعانىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
سونىمەن بىرگە ءدارى- دارمەك قورابىنىڭ ەڭ ءوتىمدى ءتۇسىن انىقتاۋعا ارنالعان زەرتتەۋلەر قوڭىر جانە قىزىل تۇستەر ەڭ كۇشتى دەگەن وي قالىپتاستىراتىنى انىقتالعان.
اق ءتۇس - بەيتاراپ ءتۇس، ادامدا جايسىز ەموتسيا تۋدىرمايدى. سوندىقتان ونى كوبىنە جارنامالاۋشى تاۋاردى نەمەسە ءسوزدى، سويلەمدى «كولەڭكەلەۋگە» ءجيى پايدالانادى. قارا - ادامنىڭ كوڭىل- كۇيىن تۇسىرەتىن ءتۇس، سوندىقتان ونى جارناماعا ورنىمەن ورنالاستىرا بىلگەن ابزال. قىزىل - بەلسەندى قيمىلعا شاقىراتىن ءتۇس بولعاندىقتان، ونى سىرتقى جارناماعا ءجيى قولدانادى. جاسىل ءتۇس ادامعا جايلى اسەر ەتىپ، تىنىشتاندىرادى دەپ ەسەپتەلەدى. بايقاساڭىز، ونى، اسىرەسە سپا- پروتسەدۋرالاردى، مەديتاتسياعا ارنالعان تاۋارلاردى، تابيعي تاۋارلاردى جارنامالاۋعا ءجيى قولدانادى. قىزعىلت- سارى ادامنىڭ شىعارماشىلىق شابىتىن وياتادى، قۋاتتاندىرادى. سول سەبەپتى، بالالار تاۋارلارىن، مەكتەپكە كەرەك- جاراقتاردى، ءدارى- دارمەك جارناماسىندا پايدالانىلادى. قارا- كوك ءتۇستىڭ ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋدا جاردەمى مول. سارى ءتۇستى بەلسەندى، جان- جاقتى ادامدار ۇناتادى. ونىڭ كومەگىمەن بالالارعا ارنالعان تاۋارلاردى ءتيىمدى وتكىزۋگە، تۋريستىك جانە جارنامالىق اگەنتتىكتەردىڭ جۇمىسىن كورسەتۋگە بولادى. كوگىلدىر ءتۇس - بەيبىتشىلىك ءتۇسى، ونى كەيبىر جاعىمسىز اسەر قالدىراتىن جارنامالاردى «جۇمسارتۋ» ماقساتىندا قولدانادى.
«پرايمينگ» (اعىلش. to prime - الدىن الا باعدارلاۋ، باعىت بەرۋ) ادام ىنتاسىنا الدىڭعى بولعان ءىس- ارەكەت ارقىلى اسەر ەتەتىن سانانى باسقارۋدىڭ ءتاسىلى. بۇل اسەر سانالى جانە بەيسانالى تۇردە دە بولۋى مۇمكىن. 1704 -جىلى بەلگىلى عالىم گ. ۆ. لەيبنيتس ادامعا قاي ۋاقىتتا بولماسىن اسەرى كۇشتى، الايدا سانالى تۇردە بىلىنبەيتىن سىرتقى فاكتورلاردىڭ بار ەكەنىن جازعان بولاتىن. پسيحولوگياداعى پرايمينگ ۇعىمى وسىلايشا باستاۋ العان.
قاقپان با نەمەسە پرايمينگ پە؟!
سۋپەرماركەتتەرگە كىرگەن بەتتە، حوش ءيىستى گۇلدەر ساتىلاتىنىن بايقادىڭىز با؟ البەتتە، كوپتەگەن ماركەتولوگتار بۇل ءادىستى قولدانۋ ارقىلى ساتىلىمدى كوبەيتەدى. «مۇندا قانداي سىر بار؟ » دەگەن سۇراق كولدەنەڭىنەن شىعادى. كىرگەن ساتتە حوش ءيىستى گۇلدەردى كورگەن ادام كەز كەلگەن ازىق- تۇلىكتى دە، تاۋاردى دا قولدانىلۋ مەرزىمىنە قاراماي ساتىپ الادى. ياعني، ءتىپتى سورەدەگى نان دا پەشتەن شىققانداي اسەر بەرىپ، ءسىز قالاي قاقپانعا تۇسكەنىڭىزدى اڭعارماي قالاسىز. عىلىمي تىلدە بۇل «پرايمينگ» دەپ اتالادى.
كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن كوپشىلىگىمىز پرايمينگتىڭ اسەرىنە ءمان دە بەرمەيمىز. الايدا قورشاعان ورتامىزدا پرايمينگتىڭ ىقپالى زور. تاعى ءبىر مىسال رەتىندە وقۋشىلار اراسىندا جۇرگىزىلگەن تاجىريبەلىك ەكسپەريمەنتتى ايتۋعا بولادى. وقۋشىلارعا «كارىلىك»، «قاريالار» سوزدەرىن قولدانا وتىرىپ، شىعارما جازۋعا تاپسىرما بەرىلدى. ەكسپەريمەنت سوڭىندا وقۋشىلاردىڭ ۇزاق ويلاناتىنىن، ءاربىر قيمىل- قوزعالىسىنىڭ باياۋلاعانى بايقالدى. بۇل شىعارما تاپسىرماسىنىڭ اسەرى ەكەنى انىق. بۇنى پسيحولوگتار دا بايقاعان. ارينە، ءبىر قاراعاندا مۇنىڭ بارلىعى شىندىقپەن جاناسپايتىنداي كورىنۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر مىسال: كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان بەيتانىس بىرەۋ بىرەر مينۋتقا قولىنداعى كوفەسىن ۇستاي تۇرۋىن وتىنەدى. بۇل تاجىريبەلىك ەكسپەريمەنتتەن كەيىن قاتىسۋشىلار سول بەيتانىس ادام جايلى پىكىرىن ءبىلدىردى. تاڭعالارلىعى، بىرەۋلەر ءبىر ادامدى اقجارقىن، كەڭ پەيىلدى دەپ سيپاتتاسا، تاعى بەرۋلەرى قاتىگەز، ءوزىمشىل دەدى. الايدا ولاردىڭ سيپاتى ستاقانداعى كوفەنىڭ تەمپەراتۋراسىنا، ياعني سۋىق نە ىستىق بولۋىنا بايلانىستى ەكەنىن ەشكىم اڭعارمادى.
دۇرىس جاۋاپ العىڭ كەلسە...
ساۋالنامالار مەن انكەتالاردى جۇرگىزۋدە ەڭ باستى دۇنيە - سۇراقتى دۇرىس قويا ءبىلۋ. بۇلاي دەپ وتىرعانىمىز، ساۋالناماعا قاتىسۋشىنىڭ جاۋابى كوپ جاعدايدا سۇراقتىڭ قويىلعانىنا بايلانىستى. ماسەلەن، «سايلاۋعا كەلۋ ماڭىزدى ما؟» دەپ سۇراعاننان گورى، «سايلاۋشى بولعان ماڭىزدى ما؟ » دەۋ ادامدى شىن مانىندە سايلاۋدىڭ ءمان- ماڭىزى جايلى تولعاندىرادى، ناتيجەسىندە ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى وڭ جاۋاپ بەردى. تاعى ءبىر مىسال رەتىندە اۋرۋحاناداعى دارىگەرلەر جينالىسىن كەلتىرۋگە بولادى. باسقوسۋدىڭ باستى تاقىرىبى - جاڭا وتا ءتۇرىن ەنگىزۋ قانشالىقتى ءقاۋىپتى دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە بولدى. ماسەلە، حيرۋرگتاردىڭ قولىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى ۇتىمدى جەتكىزۋ بولدى. «مۇنداي وتادان كەيىن دۇنيەدەن وتكەندەر ۇلەسى %20 دى قۇرادى» نە بولماسا «مۇنداي وتادان كەيىن امان قالىپ، ساۋىعىپ كەتكەندەر ۇلەسى %80». ەكى سويلەم دە ءبىر ماعىنانى بىلدىرگەنىمەن، بۇقاراعا اسەرى جەر مەن كوكتەي. دەۆيد كلۋستەردىڭ «ويلاۋ - سۇراق قويىپ، شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەردى انىقتاۋدان باستالادى» دەگەن پىكىرى ورىندى.
سەبەبى، دۇرىس سۇراق قويا بىلگەن ادام دۇرىس جاۋاپ تا الا الادى. ءتىل زەرتتەۋشى اليسون كينگ «دۇرىس سۇراق قويا ءبىلۋ - تالانت، دارىن، بىلگىرلىك، سۇراقتى توتەسىنەن قويىپ، ءدال، ايقىن جەتكىزە ءبىلۋ - ونەر» دەگەن ەكەن. مىنە، وسىنىڭ وزىنەن-اق ورىندى قويىلعان سۇراقتىڭ ماڭىزىن اڭعارامىز.
اقبوتا يسلامبەك، "ايقىن" گازەتى
