سماعۇل ەلۋباي: بالاباقشادان باستاپ، ەشكىمنىڭ دە ۇلتىنا قاراماي مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە بەرۋ كەرەك
وندا ەلباسى ءوز ماقالاسىندا ايتىلعان ويلار مەن قوعامداعى ءبىرقاتار قوردالى ماسەلەنى ءسوز ەتتى.
بۇدان بولەك، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي كوپ سەريالى «قازاق ەلى» فيلمى وتكەن ناۋرىزدا كورەرمەنگە جول تارتقان بولاتىن. فيلمگە سىن ايتۋشىلار دا، ءمىن ايتۋشىلار دا، ماقتاۋشىلار دا، جاقتاۋشىلار دا از بولعان جوق.
وسى ەكى جاعدايعا وراي baq.kz ءتىلشىسى جازۋشى سماعۇل ەلۋبايمەن جولىعىپ، ءبىر- ەكى اۋىز پىكىر الماسقان ەكەن.
«كەزدەسۋدەگى اڭگىمەمىز سول ەلباسى ماقالاسىن تالداۋدان باستالدى. وتە مازمۇندى، ساليقالى، تارتىمدى اڭگىمە بولدى. ءوزارا تۇسىنىستىك بولدى. كەلەلى كەڭەسىمىز ەكى جارىم ساعاتتاي ۋاقىتقا سوزىلدى. ول جەردە بارلىق ماسەلە ايتىلدى. ءتىل، ءدىن، ءالىپبي اۋىستىرۋ، ورالمان، دەموگرافيا، كينو، ادەبيەت، مادەنيەت، ءبارىنىڭ دە ماسەلەسى تىلگە تيەك ەتىلدى. مەكتەپتەردەگى ۇشتىلدىلىكتە جان- جاقتى تالقىلاندى» - دەيدى جازۋشى.
ەلباسىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەرەكشە كوڭىل تولىپ، سۇيسىندىرگەن ءبىر ماسەلە وسى ۇشتىلدىلىككە قاتىستى ويلار بولدى دەگەن جازۋشى ءوزىنىڭ ۇسىنىسىن ەلباسى ىقىلاسپەن قولداعانىن ايتادى.
«مەن كەزدەسۋگە كەلگەندە ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋدى ويلادىم. ول - مەكتەپتەردەگى ءۇش تىلدىلىك جايى ەدى. وسى «ءۇش تىلدىلىك» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى. سەبەبى ءۇش تىلدىلىك دەگەندە مەملەكەتتىك ءتىل مەن قالعان ورىس، اعىلشىن ءتىلى ەكەۋىنىڭ مارتەبەسىن بىردەي قويعانداي بولامىز. ءۇش ءتىلدى دە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تەڭ دارەجەدە كوتەرگەندەي بولامىز. ولاي بولماۋى كەرەك. قانشا دەگەنمەن قازاق ءتىلى - مەملەكەتتىك ءتىل. سوندىقتان مەنىڭشە، بالاباقشادان باستاپ، ەشكىمنىڭ دە ۇلتىنا قاراماي مەملەكەتتىك تىلدە تاربيەلەنۋى كەرەك. مەكتەپتە دە تۋرا سولاي بولۋى كەرەك. ءبىراق، ورىس تىلىنە ارنالعان پاندەر بولۋى كەرەك، اعىلشىن تىلىنە ارنالعان پاندەر بولۋى كەرەك. نەگىزگى تاربيە مەن وقۋ مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇرۋى كەرەك. سوندا عانا 11 جىل مەملەكەتتىك تىلدە وقىعان كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بالاسى ءۇش تىلدە سايراپ شىقسا، ءتىل ماسەلەسى ءوز وزىنەن كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالاتىن بولادى. ال ءۇش ءتىلدى تولىق مەڭگەرگەن جاس، اسىرەسە مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم العان بالانىڭ بويىندا قازاقتىڭ تاريحىنا، ادەبيەتىنە، جالپى قازاقستانعا دەگەن پاتريوتتىك سەزىمى ويانادى. ءسويتىپ ءبىرتۇتاس قازاقستاندىق ۇلتتىڭ رۋحى قالىپتاسا باستايتىن بولادى. ال ەگەر، ولاي بولمايتىن بولسا، انا ءالىپبي بىرىنىكى، مىنا ءالىپبي بىرىنىكى بولىپ، ورىس مەكتەبى ءبىر بولەك، قازاق مەكتەبى ءبىر بولەك بولاتىن بولسا، وندا بۇل وزىنەن- ءوزى ەكىگە ءبولىنۋ بولىپ سانالادى. ونىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى بارىمىزگە بەلگىلى» - دەيدى سماعۇل ەلۋباي.
ءيا، ەلباسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ بىرلىگىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعاندا، مۇنداي بولىنۋشىلىكتىڭ بىزگە كەرەكگى دە جوق. رۋحاني جاڭعىرۋدى باستاعان قازاقستان ءۇشىن مىزعىماس ءبىرتۇتاستىققا جەتەر بايلىق جوق.
ءبىلىم سالاسىنداعى بىركەلكىلىكتى الىستان ەمەس، ءوز كورشىلەرىمىزدەن- اق بايقاۋعا بولادى. مىسالى قىتايدا مەكتەپ مەملەكەتتىك تىلدە وقىتىلادى. رەسەيدە، وزبەكستاندا، گەرمانيادا، فرانسيادا - كەز كەلگەن مەملەكەتتە مەملەكەتتىك مەكتەپتەر مەملەكەتتىك تىلدە وقىتىلادى. ءبىز سوعان كوشۋىمىز كەرەك دەگەن ويىمدى ايتتىم. بۇل ۇسىنىسىمدى ەلباسى قولدادى. مەنىڭ قۋانىشىم وسى بولدى»، - دەيدى جازۋشى.
بۇدان كەيىن دە ءوز ويىن ساباقتاعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى ەلىمىزدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى ورالماندار تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق تانىتقانىن ايتادى.
«ورالماندار ماسەلەسى تۋرالى دا ءسوز بولدى. وكىنىشكە قاراي «نۇرلى كوش» ءسال- ءپال سايابىرسىپ قالدى. «نۇرلى كوشكە» سەرپىن كەرەك. جاڭا سەرپىن كەرەك، بۇل كوشكە دە جاڭعىرۋ كەرەك. سەبەبى ونسىز ءبىز وسىناۋ ۇلتتىق قۇندىلىقتار ماسەلەسىن شەشە المايمىز. نەگە؟ حالىقتىڭ سانى از، جەر كەڭ. حالىق سانى كوبەيەر بولسا، ۇلتتىق ماسەلەلەر دە ءوز- وزىنەن شەشىمىن تابادى. سوندىقتان وسى ماسەلەگە دە قايتادان ورالۋىمىز كەرەك سياقتى. اسىرەسە ءبىزدىڭ ۇكىمەت ورالماندار ماسەلەسىنە بەي- جاي قاراماۋى كەرەك. ءوز باسىم پرەزيدەنتكە رازى بولعانىم، وسى ماسەلەلەردى ايتقان كەزدە ول كىسى ماقۇلدادى»، - دەيدى سماعۇل ابات ۇلى.
مۇنان كەيىن اڭگىمەمىز كينو تاقىرىبىنا اۋىستى. سماعۇل ەلۋباي بۇل تاقىرىپتا پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋ بارىسىندا دا ءسوز بولعانىن ايتتى.
«ءاربىر ەكى- ءۇش جىلدا ءبىر مىقتى تاريحي فيلم شىعىپ تۇرۋى كەرەكتىگى ايتىلدى. ويتكەنى كەشەگى شىققان «الماس قىلىش - قازاق حاندىعى» ەلدى دۇرلىكتىرىپ، ەڭسەسىن كوتەردى. رۋحىمىزدى اسقاقتاتتى. تاريحي فيلمدەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن تانىتتى. وسى رەتتە ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى دۇرىس باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر»، - دەيدى جازۋشى.
ءساتى كەلگەندە ءبىز دە ءوز ويىمىزداعى ساۋالدى قويدىق. وسى «قازاق حاندىعى» سەريالىنداعى كوشپەندىلىك تۇرمىستىڭ جۇتاڭدىعىن، ونداعى كوشپەلى تۇرمىسىمىزدى كورسەتەر جەكەلەگەن دەتالداردىڭ كەمشىلىكتەرى بارىن اڭعارتتىق.
«ونىڭ سەبەبىن ايتايىن. جالپى قازاقستاندا كوشپەندى بولىپ كورگەن ۇرپاق از قالدى. كينوستۋديادا كوشپەندى تىرلىك دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلەتىن جالعىز ادام ءجۇر. ول مىنا الدىڭىزدا تۇرعان سسەناري اۆتورى - مەن. ءبىراق سسەناري اۆتورى اناۋ الاڭدا ءتۇسىرىلىپ جاتقان كينونىڭ قاسىنا بارۋعا مۇمكىندىگى جوق. تۇراقتى تۇردە سول جەردە جۇرۋگە مىندەتتى ەمەس. ءتۇسىرۋ الاڭىندا رەداكتور مەن رەجيسسەر جۇرەدى. ال انداي- مۇنداي كەمشىلىكتەر كەتىپ جاتسا، وعان مەن جاۋاپ بەرە المايمىن. سسەناري ديولوگقا، جالپى قۇرىلىمىنا، سيۋجەتىنە جاۋاپ بەرەدى. سسەناريدە ول جازىلعان. ال دەتالدارعا، ءۇيدى قالاي تىگەتىنىنە، اتتى قايدا بايلاپ، وتتى قايدا جاعۋدى نەمەسە انا كور قازىپ جاتقان جەر ۇيگە جاقىن تۇردى دەگەن سەكىلدى ەسكەرتۋلەرگە سسەناريست جاۋاپ بەرە المايدى. بۇنداي كەمشىلىكتەر قازاقتىڭ كوشپەندى تىرلىگىن كورمەگەن بالالاردىڭ ءىسىنىڭ «ناتيجەسى» دەۋگە بولادى. ەگەر ءوزىم ءتۇسىرۋ الاڭىندا جۇرگەن بولسام، ونداي دەتالدەرگە ءمان بەرگەن بولار ەدىم»، - دەيدى «قازاق حاندىعى» سەريالىنىڭ سسەناري اۆتورلارىنىڭ ءبىرى سماعۇل ەلۋباي.
اڭگىمەمىز اۋەجايدا وربىگەندىكتەن ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى كەلتە قايىرۋعا تۋرا كەلدى. دەگەنمەن، وسى حاندىق تۋرالى فيلمگە وراي الداعى ۋاقىتتا جازۋشىمەن كەلەلى سۇقبات وتكىزەمىز دەگەن ويدامىن.
ەرجان جاۋباي
https://baq.kz
