سيرەك مەتالدار نارىعىنىڭ كوشباسشىسى بولا الامىز با؟

  ناقتىلاي تۇسەتىن بولساق، مەندەلەيەۆ كەستەسىندەگى 105 ەلەمەنتتىڭ 99-ى ەلىمىزدە بار. ولاردىڭ 70 ءتۇرى قاي ماڭدا ورنالاسقانى بارلانىپ ەسەپكە الىنسا، 60 ەلەمەنت ءتۇرى وندىرىسكە ەنگىزىلدى.

مىسالعا، ەلىمىز بارلانعان مىرىش، ۆولفرام، باريت قورى جاعىنان الەمدە ءبىرىنشى ورىندا، كۇمىس، قورعاسىن، حروم قورى جاعىنان - ەكىنشى، مىس پەن فليۋوريتتەن - ءۇشىنشى، موليبدەننەن - ءتورتىنشى، ال التىن قورى جاعىنان - التىنشى ورىندا. جالپى، ت م د بويىنشا قازاقستان قورعاسىن مەن حروم كەنىنىڭ كوپتىگى جونىنەن الدىڭعى ورىندا بولسا، مۇناي، كۇمىس، مىرىش، نيكەل، فوسفور تىڭايتقىش قورى جاعىنان ەكىنشى، گاز، كومىر، التىن قورى جونىنەن ءۇشىنشى ورىندا تۇر. ولاردى ءوندىرۋ جاعىنان ءبىرىنشى ورىندامىز.

اسىرەسە، ەلىمىز ءۇشىن كومىر، مۇناي، گاز، التىن، قورعاسىن، مىرىش، حروم، مارگانەتستىڭ ءرولى ۇلكەن. بۇلاردىڭ قاي- قايسىسى دا ەل ەكونوميكاسىنىڭ تەگەرشىگى ىسپەتتى ءرول اتقارادى. وسى شيكىزاتتىڭ كوپ بولىگى جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا، ا ق ش، كانادا، رەسەي، قىتاي جانە ەۋرووداق ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلۋدا. تۇسەتىن پايدا دا جامان ەمەس. ارينە، مۇنداي شيكىزات تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا بار دەسەك قاتەلەسكەنىمىز. اسىرەسە، وسى كەندەردى سىرتقا ەكسپورتتاۋ جونىندە بۇعان دەيىن الدىڭعى ورىندا قىتاي تۇردى. ءبىراق سوڭعى ءۇش- ءتورت جىل كولەمىندە قىتاي بۇل كەندەردى ەكسپورتتاۋدى قىسقارتتى. ونىڭ ورنىن ازىرگە ەشكىم باسا قويعان جوق. وسى تۇستا ەلىمىز بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالۋعا تىرىسقانى ءجون سياقتى.

قىتاي سيرەك مەتالداردى نەگە شەكتەي باستادى؟ ويتكەنى زاماناۋي تەحنولوگياعا قول جەتكىزگەن سوڭ، بارلىق مينەرالدى شيكىزاتتى ءوز جەرىندە قايتا وڭدەۋدى قولعا الدى. سوسىن بارىپ ونى ءونىم رەتىندە ەكسپورتتاۋ ۇشان- تەڭىز پايدا اكەلەتىنىن ءبىلدى. بار گاپ وسىندا.

ارينە، قازاقستان سيرەك مەتالدار (سيركوني، گافني، كادمي، يندي، ۆولفرام، تاللي، سەلەن، تەللۋر، بەريللي، تانتال، نيوبي، ۆانادي، گاللي، سكاندي، رەني، وسمي، موليبدەن) قورىنا باي بولعانىمەن، ونى 100 پايىز وڭدەپ، ءونىم رەتىندە ۇسىنۋعا قول جەتكىزە العان جوق. قايتپەك كەرەك؟ ول ءۇشىن، ارينە، وزىق تەحنولوگياسى بار ەلدەرمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ، بىرىككەن كاسىپورىندار قۇرۋ كەرەك- اق. وسى جەردە تاعى ءبىر ەسكە سالا كەتەتىن جايت، ەلىمىزدە رەنيي، گاللي، وسمي-187 سەكىلدى وزگە مەملەكەتتەردە جوق سيرەك مەتالدار بار. سونداي- اق ولاردى وندىرەتىن الەمدەگى ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى ءبىزبىز.

الەمدىك نارىقتا رەني مەن گالليدىڭ باعاسى وتە جوعارى. وسمي-187 - الەمدەگى ەڭ قىمبات مەتالل. 1 گرامى - الەمدىك نارىقتا  200000 دوللار. ول تەك جەزقازعان كەن ورىندارىنان عانا الىنادى. ءتىپتى ماماندار 1 گرامى 10 ميلليون دوللار بولاتىن كاليفورني-252 مەتالى دا قازاقستاندا كەزدەسۋى مۇمكىن دەگەندى ايتادى. ول ءۇشىن، ارينە، تاۋ- كەن بارلاۋ سالاسىن جانداندىرۋ قاجەت- اق. ارينە، بۇل سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى ءوندىرۋ ەلىمىزدە جاقسى جولعا قويىلعان. ءبىراق كوبىنە- كوپ ولاردىڭ جۇمىسى قۇپيا بولىپ كەلەدى. سودان بولار ناقتى دەرەك الا قويۋ قيىننىڭ قيىنى.

ايتقىمىز كەلگەنى، تەك مۇناي مەن گازعا عانا ارقا سۇيەپ وتىرا بەرمەي، وسىنداي سيرەك مەتالداردى ءوندىرۋدى، ولاردان ءونىم الىپ سىرتقا ەكسپورتتاۋدى بىرىزدىلەۋ كەرەك. ويتكەنى قارا التىننىڭ باعاسى قۇلاپ، ودان تۇسەتىن پايدا ازايعان تۇستا، سيرەك مەتالداردى ساۋدالاۋ ءتيىمدى. قازىناعا تۇسەتىن ميللياردتاعان دوللار وسىلاردان تۇسەرى انىق. سيرەك مەتالدار ونىمىنە سۇرانىس قازىر وتە جوعارى. ويتكەنى بۇل ونىمدەر اسا جوعارعى تەحنولوگيادا، ياعني يادرولىق ەنەرگەتيكادا، عارىشتا، اۆياتسيالىق تەحنيكادا، قازىرگى زامانعى بايلانىس قۇرالدارىندا، لازەرلىك تەحنيكالاردا، كومپوزيتسيالىق ماتەريالدارعا اسا قاجەت. 21 - عاسىر جوعارعى تەحنولوگيا زامانى دەيتىن بولساق، وندا ەلىمىزدەگى سيرەك مەتالداردى ءوندىرىپ، وڭدەپ ساۋداعا سالاتىن كەز تۋدى دەپ ۇققان ءجون سياقتى.

يلياس يسايەۆ، ەكونوميست:

- كەڭەس زامانىندا قازاقستانداعى زەرتتەلگەن كەن ورىندارىنا بايلانىستى كارتا جاسالعان ەدى. سول كارتادا ەلىمىزدەگى كەن ورىندارى، وندا قانداي ەلەمەنتتەر بار ەكەنى كورسەتىلگەن. قازاقستان - كومىرسۋتەگى شيكىزاتى مەن ءتۇرلى- ءتۇستى مەتالداردى قوسپاعاننىڭ وزىندە الەمدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن اسا قۇندى، باعاسى تىم جوعارى سيرەك مەتالدارعا اسا باي ءارى ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. الايدا ءبىز سول سيرەك مەتالداردى ءوندىرۋدى ءارى وڭدەۋدى جولعا قويا الماي وتىرمىز. ويتكەنى وعان ۇلكەن قارجى كەرەك. سودان بولار ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جەر قويناۋىنداعى بايلىقتى يگەرۋ ءۇشىن سىرتتان ينۆەستيتسيا تارتىڭدار دەپ ۇكىمەتكە ءجيى تاپسىرما بەرەتىنى.

 ماسەلەن، چەح حرۋستالى الەمدە قاتتى باعالانادى. ءبىراق قازاقستاندا ودان دا ساپالى شىنى شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەن ورىندارى، قۇمدار بار. ءبىز سونى يگەرە الماي وتىرمىز. ول ءۇشىن الدىمەن قارجى، وزىق تەحنولوگيا جانە بىلىكتى ماماندار كەرەك. ويتكەنى بالەنباي ءجۇز توننادان الگى سيرەك مەتالداردىڭ بىرنەشە گرامى عانا الىنۋى مۇمكىن. دەمەك، ونى ءوندىرۋ وڭاي ەمەس. ەگەر وسى سالانى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە كوتەرە الساق جامان بولمايدى. ونداي ونىمدەرگە سۇرانىس جوعارى. ميللياردتاعان دوللار ءوزى كەلەر ەدى. قازىرگىدەي قارجىلىق داعدارىس تۇسىندا بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن، قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الار ەدى.

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن» گازەتى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى