جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى، پۋبليتسيست: شوقان - تۇگەسىلمەيتىن تاقىرىپ
- ءسىز قازاقتىڭ جارق ەتكەن جۇلدىزداي ەرتە اعىپ وتكەن عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ ءومىرىن زەرتتەپ، زەردەلەۋگە كوپ ۋاقىتىڭىزدى ارنادىڭىز. ءسىز بۇل تاقىرىپقا قالاي كەلدىڭىز جانە دىتتەگەن ماقساتىڭىزعا تولىق جەتە الدىڭىز با؟
- شوقاندى زەرتتەۋگە ءاۋ باستان تالپىنعان ەدىم دەپ ايتا المايمىن. ول جۇرنالشىلىق قىزمەتىمنىڭ ىلكى جىلدارىندا «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش» ) گازەتىندە جۇمىس ىستەگەنىمنىڭ ارقاسىندا عانا جۇزەگە اسقان كەزدەيسوقتىق. ءبىز جاستار گازەتىندە، ونىڭ اتاعى دۇرىلدەپ، تارالىمى 300 مىڭنان اسىپ، ەل ءسۇيسىنىپ وقيتىن باسىلىمداردىڭ ءبىرى بوپ تۇرعان كەزىندە ەڭبەك ەتتىك. جاس جۇرنالشىلار شەتىنەن جامپوز، وقىرمان نازارىن اۋدارادى- اۋ دەيتىن تاقىرىپتاردى تالاسا- تارماسا كوتەرىپ جاتاتىن. اپتاسىنا بەس رەت شىعاتىن گازەتتىڭ ءار سانىندا دەرلىك الۋان ءتۇرلى ىزدەنىستەردەن تۋىنداعان، ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن ماقالالار شىعىپ تۇراتىن. جىگىتتەر مەن قىزدار اراسىندا ءبىرىمىزدىڭ كوتەرگەن جاقسى تاقىرىبىنا، ەكىنشىمىز ونى ءداپ ءوزىمىز جازعانداي قۋاناتىن شىنايى شىعارماشىلىق باسەكە بار بولاتىن. سول باسەكە ءارقايسىمىزدى دا سونداي ماقتاۋلى دۇنيە جازساق قوي دەگەن كەزەكتى ىزدەنىستەرگە تالپىندىراتىن.
ول كەزدەردە مەن نەگىزىنەن گازەتتەگى «اققۋ» ەستەتيكالىق كلۋبى اياسىندا شىعاتىن ەسسەلەردى جازۋعا ءبىراز ماشىقتانىپ، فرانسۋزدىڭ پوستيمپرەسسيونيستىك، ورىستىڭ اۆانگاردتىق باعىتتاعى سۋرەتشىلەرىنىڭ قيلى تاعدىرلى عۇمىرلارى، وزگەلەردەن بولەكتەۋ شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى تاقىرىپتاردى قاۋزاپ جۇرگەن بولاتىنمىن. ەسسە جانرىنا ءتان ءبىر ەرەكشەلىك، ونىڭ وقىلىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەيىپكەر ءومىرىنىڭ ۇڭعىل- شۇڭعىلدارىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ، قىزىقتى تۇستاردى ىزدەستىرۋگە كوڭىل بولىنەدى.
شاماسى، وسى باعىتتى داعدىعا الىپ قالعان بولۋىم كەرەك، بىردە شوقاننىڭ تاڭدامالى جيناعىن قايتالاي وقىپ شىعۋ ۇستىندە، عالىمنىڭ 1856 -جىلى جازعان «ىستىقكول ساپارىنىڭ كۇندەلىگى» جولجازباسى كوز الدىما مۇلدە باسقاشا قىرىمەن تارتىلا قالدى. «ەگەر وسى كۇندەلىك ىزىمەن قازىر قايتالاي ءجۇرىپ وتسە قالاي بولار ەدى؟». سودان سوڭ- اق كوڭىلدەن مازا قاشتى.
شوقاننىڭ سەمەيدەن باستالىپ، ىستىقكولگە دەيىن سوزىلاتىن، قىرعىز ەلىنىڭ تەرىسكەيىن ارالاپ، تاۋ ارقىلى قايتا قازاقستانعا وتەتىن، الماتىدان ەسكى بەكەت جولى بويىمەن تالدىقورعانعا دەيىن ۇلاساتىن، ودان ءارى قاپال، سارقانت ارقىلى شۇباراعاش- ويجايلاۋعا جەتكەن كەزدە تۇيىندەلەتىن ساپار مارشرۋتىنىڭ كارتاسى دايىندالدى. سول 1975 -جىلعا شوقاننىڭ 140 جىلدىق مەرەكەسى دە ءدوپ كەلىپ تۇر ەكەن. اقىرى بار ازىرلىك بىتكەن كەزدە، بۇل ويىمىز گازەت رەداكتورى، اسا سەرگەك ساناتكەر سەيداحمەت بەردىقۇل ۇلىنا ءبىلدىرىلدى. ول كىسىنىڭ بۇل ەكسپەديتسيالىق جوباعا سونشاما ريزا بولىپ، قۋانعانىن كورسەڭىز: «ەشكىم ءبىلىپ قويماسىن، دەرەۋ ءىسساپارعا شىعىپ كەت» دەپ بىردەن قولداي كەتتى.
جاستار گازەتىندە جۇمىس ىستەمەسەم، ياكي ونىڭ باس رەداكتورى سەيداحمەت اعانىڭ بۇل تاقىرىپقا بىردەن قىزىعىپ، قۇلشىنىس تانىتۋى بولماسا، شوقاندى زەرتتەۋگە كىرىسە قويماس پا ەدىم، «ول جاي انشەيىن كەزدەيسوق ۇشىراسقان تاقىرىپ» دەپ وتىرعانىمنىڭ ءمانىسى دە سوندا. باسقا گازەتتە ىستەپ جۇرسەم، ءدال مۇنداي مۇمكىندىك تۋا قويار ما ەدى؟ كىم ءبىلسىن؟!.
جاستار گازەتىندە ەڭ ۇزاق جۇمىس ىستەگەن ادامداردىڭ ءبىرىمىن. 1969 -جىلدان 1989 -جىلعا دەيىن تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپپىن. 1985 -جىلى شوقاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى حالىقارالىق دەڭگەيدە تويلانعان كەزدە، وسى ايتۋلى داتاعا وراي گازەت تاراپىنان كەزەكتى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، تاعى دا سەيداحمەت اعانىڭ قۋانا قولداۋىمەن، ۇلى عالىم عۇمىر كەشكەن، وقىعان، ەڭبەك ەتكەن، ساپارمەن بولعان مەكەندەردى ارالاپ شىعۋ مۇمكىندىگى تۋدى. جولساپار ماقالالار گازەت بەتىندە ءبىر جىل بويى دەرلىك جاريالانىپ تۇردى.
ۇلى عالىم ومىرىنە قاتىستى ءبىراز جاڭا دەرەكتەر اشىلدى. شوقاننىڭ تۋعان جەرى قۇسمۇرىن ەمەس، سول كەزدەگى ۋريتسكي (قازىرگى سارىكول) اۋدانىنداعى شاعىن ەلدى مەكەن كۇنتيمەس قىستاۋى ەكەندىگى انىقتالىپ، كەزىندە بۇل جاڭالىققا داۋ ايتۋشىلار شىققانىمەن، ءبىز تاپقان دايەكتەردى، سول كەزدەگى قازاق اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتى باسشىلارى اقيقات دەرەك رەتىندە تانىپ، ول ماسەلەنى تۇيىندەگەندەي بولعان. ءبىراق ودان بەرى قانشا جىل وتسە دە، كۇنتيمەس اقيقاتى جاڭادان عىلىمي اينالىمعا تۇسكەن ارحيۆ دەرەكتەرى ارقىلى (شوقاننىڭ اكەسى شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ امانقاراعاي جانە قۇسمۇرىن وكرۋگتەرىنىڭ اعا سۇلتانى لاۋازىمىن اتقارعان بارلىق جىلدارىنداعى قىستاۋى كۇنتيمەس بولعاندىعى)، ابدەن تاپجىلتپاي دالەلدەنسە دە، ءالى كۇنگە دەيىن قۇر داۋ قۋعانداردىڭ بار ەكەندىگىن كوز كورىپ ءجۇر.
شوقان تۋرالى العاشقى ەڭبەكتەرىمە «جالىن» باسپاسى دا ىقىلاس تانىتىپ، «ىستىقكول ساپارىنىڭ كۇندەلىگى» ىزىمەن ءجۇرىپ وتكەن ءبىرىنشى جولجازبا «شوقان ىزىمەن» (1977ج.)، ەكىنشى ەكسپەديتسيا قورىتىندىسى «جاسىن تاعدىر جارقىلى» (1987ج. ) اتتى كىتاپتار تۇرىندە جارىق كوردى. ءتىپتى وسىدان كەيىن دە شوقان تاقىرىبىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەرمىن دەگەن وي بولعان جوق. ءارى بىرەر جىلدان كەيىن «انا ءتىلى» گازەتىن شىعارۋ جۇمىستارىنىڭ قاربالاسى ارالاسىپ، وعان قوسا، بايىرعى تاريحىمىزعا قاتىستى باسقا دا ىزدەنىستەرگە كىرىسىپ كەتۋىمە بايلانىستى، شوقان تاقىرىبىنا قايتا ورالۋدىڭ مۇمكىندىگى دە بولا قويعان جوق.
قىزمەت استاناعا اۋىستى. قازاقپارات جاڭالىقتار اگەنتتىگىنىڭ قاۋىرت تىرلىگىندە ءبىر تىنىم بولمايدى. جۇرنالشىلار ەكى اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيدى. ول بويىنشا، ەكىنشى اۋىسىمدا ىستەيتىندەردىڭ كەلەسى كۇنى ساعات 3-كە دەيىن قولى بوس. باس رەداكتوردىڭ جۇمىسى دا سول ەكىنشى اۋىسىم، كەشكە قارايعى قورىتىندى اقپاراتتار بەرىلەتىن كەزدە قىزادى. قىزمەتتىڭ وسى ەرەكشەلىگىنە قاراي، تۇسكە دەيىنگى ۋاقىتتى جەكە شىعارماشىلىققا ارناۋعا بولادى. مەندەگى شوقان تاقىرىبىنا قايتا ورالۋ تۋرالى وي دا وسى مۇمكىندىككە بايلانىستى تۋىندادى.
وعان قوزعاۋ سالعان تاعى ءبىر جايت، تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى وتكەنىمەن، قازاق قالامگەرلەرى تاراپىنان شوقاننىڭ ازات زامان تۇرعىسىنان، قايتا زەردەلەنبەي جاتقاندىعى دا بولعان ەدى. سودان كوپ جىل بويى جيناپ جۇرگەن دەرەكتەردى قايتادان قاۋزاۋ باستالىپ، ءۇش جىل دەگەندە، قىرىق باسپا تاباقتاي رومان- ەسسە جانرىنداعى «شوقان» كىتابى جازىلىپ ءبىتىپ، ول 2009 -جىلى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا «قازاقستان» باسپاسىنان «عيبراتتى عۇمىر» سەرياسىمەن جارىق كوردى.
ءبىر قاراعاندا، دىتتەگەن ماقساتىمىزعا جەتكەن، ونىڭ بارلىق عۇمىرى تۇگەل قامتىلعان سياقتى كورىنۋى دە مۇمكىن. الايدا شوقاننىڭ بارلىق ۇلى ادامدار سياقتى ءتۇپسىز تۇڭعيىق ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. دانىشپان تۇلعالارعا ءتان ءبىر ەرەكشەلىك، ولاردى قانشا تانىدىم دەگەنمەن، بىلمەيتىن تۇستارىمىز دا سونشاما مول ەكەنى ءاردايىم بايقالىپ جاتادى. مۇنى «شوقان» تۋرالى سول كىتابىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن، 2015 -جىلى ورىسشاعا اۋدارىلۋى بارىسىندا ءوزىمىزدىڭ دە اڭعارعان جايىمىز بار. شوقان ومىرىنە قاتىستى ءتۇپنۇسقاسى ورىسشا جازىلعان دەرەكتەردى قايتادان سالىستىرىپ قاراۋ كەزىندە، ءوزىمىز بۇرىندارى ەسكەرە قويماعان ءبىرقاتار مالىمەتتەرگە تىپتەن جاڭادان ۇشىراسقانداي، ول كوزىمىزگە ەندى عانا ىلىنگەندەي قال كەشىپ، ابدىراپ قالعانىمىزدى قايتەرسىز؟!
شوقان - تۇگەسىلمەيتىن تاقىرىپ. ول تۋرالى قانشا ادەبي شىعارمالار جازىلسا دا، ازدىق ەتپەيدى. الايدا ولاردىڭ شوقان ومىرىنە قاتىستى قازىرگى كەزدە ءورىپ جۇرگەن كوپ وتىرىكتەرگە قۇرىلماعانىن قالار ەدىم. حالقىمىزدىڭ ءبىرسىپىراسى، اسىرەسە جاستار جاعى شوقاننىڭ شىعارمالارى مەن ونىڭ ءومىربايانى تۋرالى قىرۋار ارحيۆتىك دەرەكتەردى زەردەلەي وقىپ، باس اۋىرتىپ جاتپاي- اق، ول تۋرالى دايەكسىز قاۋەسەتتەرگە بىردەن سەنە سالاتىن سياقتى.
«شوقانعا ۋ بەرگەن، اتىپ كەتكەن، ول 1865 -جىلى تۋبەركۋلەزدەن كوز جۇمعان جوق، ورىستىڭ قۇپيا قىزمەتىنىڭ ادامى بولعاندىقتان، جاسىرىن تۇردە ودان كەيىن دە ءومىر سۇرگەن» دەگەن جالعان اڭگىمەلەر، اسىرەسە، كەيىنگى كەزدە تىم ءورشىپ كەتتى. سونداي- اق كەيىنگى جىلدارى «شوقاننىڭ تۋبەركۋلەزدەن قايتىس بولعانى تۋرالى ءۋاج، ول ولگەننەن كەيىن جيىرما جىلدان سوڭ عانا ايتىلا باستادى، رەسەيدىڭ قۇپيا قىزمەتى شوقاندى ۋلاپ (نەمەسە اتىپ) ولتىرگەنىن اقتاۋ ءۇشىن وسىنداي وتىرىكتى ادەيى ويلاپ تاپقان» دەگەن اڭگىمەلەرگە دە كەزەك كەلىپتى. ونى «اقيقات» رەتىندە ءتوندىرىپ ايتۋشىلارعا، شوقان قايتىس بولعان 1865 -جىلدىڭ قىسىنىڭ وزىندە- اق سانكت- پەتەربوردا شىققان «ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ جىلدىق ەسەبىندە» ونىڭ تۋبەركۋلەزدەن كوز جۇمعانى جايىندا ەكى قازانامالىق ماقالا (اۆتورلارى وستەن- ساكەن، يادرينتسيەۆ) جاريالانىپ قويعانىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى...
- قازاق جۋرناليستيكاسىندا ءوز ورنىڭىز بار. «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعاندا ناعىز ۇلتتىق باسىلىم جاسادىڭىز. كادر تاڭداۋدا قانداي قاعيداعا سۇيەنەسىز؟ قازىرگى گازەت- جۇرنالدار باعىتىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
- «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى - سول كەزدەگى رەسپۋبليكالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى، ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى وزبەكالى جانىبەكتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان شارۋا. ول حالىقتىڭ قالاۋىمەن قۇرىلعان «قازاق ءتىلى» قوعامى باسشىلىعىنىڭ «بىزگە اپتالىق ءبىر گازەت كەرەك» دەگەن وتىنىشىنە قۇلاق اسىپ، قاجەتتى شەشىمدى شىعارتىپ بەرگەن ەدى. ول كەزدە جاستار گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى بوپ ىستەپ جۇرگەمىن. «انا تىلىنە» رەداكتورلىق تۋرالى ۇسىنىس بەرۋگە ءاۋ باستا قۇلاي كەتپەسەم دە، ويلانا كەلە، اقىرىندا «جاڭا اپتالىقتى ەل سۇيەتىن باسىلىمعا اينالدىرۋعا ابدەن بولادى عوي» دەگەن جۇرنالشىلىق قىزىعۋشىلىق باسىم ءتۇستى.
«گازەت ءتىل ماسەلەلەرىن ايتۋ ارقىلى ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ، مۇڭىن جوقتايتىن، ەلدىڭ شىنايى قۇندىلىقتارىن، بۇركەمەلەنىپ كەلگەن تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداقتارىن قايمىقپاي قوزعايتىن باعىتتى ۇستانۋى ءتيىس» دەگەن ءۋاجىمىزدى اكادەميك ءابدۋالي قايدار اعامىز قولداپ، باس رەداكتورلىققا باتاسىن بەرگەننەن كەيىن، وسى ماقساتقا ساي كەلەتىن، قالامدارى توسەلگەن كادرلارعا قولقا سالدىم. العاشقىلاردىڭ قاتارىندا بولعان، قۋات- قارىمى وزىمە بۇرىننان جاقسى بەلگىلى، جاستار گازەتىندە ءار جىلداردا بىرگە ىستەگەن باقىت ساربالا ۇلى، ەرتاي ايعالي ۇلى، قونىسبەك قوجامجار ۇلى سياقتى گازەت ءىسىنىڭ مايىن ىشكەن جۇردەكتەرمەن بىرگە جاڭا ءىستى باستاپ كەتتىك. ولاردىڭ ساپىنا سول كەزدە ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى بوپ جۇرگەن، الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن ۇقىپتاۋشى عاريفوللا انەس قوسىلىپ، قاسىنا امانقوس مەكتەپتى ەرتە ءجۇرىپ، بىردەن شالىمدىلىعىمەن تانىلدى.
العاشقى كەزدەن- اق وقىرمانعا قاجەتتى دىلگىر تاقىرىپتاردى تابا بىلگەن گازەتكە جازىلۋدىڭ قارقىندى جۇرگەنى سونشا، ءبىز ءبىر- ەكى ايدىڭ ىشىندە- اق ءوز جالاقىمىزدى ءوزىمىز تاۋىپ، باسپاحانا، قاعاز، تاسىمال شىعىنىن دا قينالماي جابا الاتىن جاعدايعا قول جەتكىزدىك. العاشقى سانى 1990 -جىلدىڭ 22 - ناۋرىز كۇنى جارىق كورگەن گازەتتىڭ كەلەسى، 1991 -جىلعى العاشقى سانى 110163 دانا بوپ تارادى. مۇنىڭ سەبەبىن، سول كەزدە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تانۋعا سۋساپ وتىرعاندىعىنان عانا ەمەس، ءتىل پروبلەمالارىن تەرەڭنەن قاۋزاپ، وقىرمان دىتتەگەن تاقىرىپتار مەن ۇلتتىق بولمىسىمىزعا، حالىقتىق بىتىمىمىزگە، تاريحىمىزعا قاتىستى ماسەلەلەردى باتىل قوزعاۋىمەن قاتار، «انا ءتىلىنىڭ» قازاق باسپا سوزىنە تاپتاۋرىن قالىپتان بولەكتەۋ جۇرنالشىلىق ماشىقتاردى الا كەلگەندىگىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى.
«انا ءتىلى» قازاق تىلىندە شىعاتىن، پارتيا دۇربىسىنەن تىس العاشقى تاۋەلسىز گازەت بولعاندىقتان دا، جابىق بوپ كەلگەن تاقىرىپتارعا قايمىقپاي بارۋعا، مۇمكىن- قادەرىمىزشە قۇنارلى قازاق ءتىلىن ورنىمەن تۇرلەنتىپ قولدانا بىلۋگە، ماقالالاردى وقۋعا جەڭىل، جاتىق پۋبليتسيستيكالىق مانەردە قۇرۋعا ۇمتىلدىق. ول ەرەكشەلىك ودان ءارى، 1994 -جىلدان باستاپ رەداكسيادا جۇمىس ىستەي باستاعان ايگىلى كوسەمسوزشى مارات قابانباي مەن اقمولالىق ءتىلشىمىز جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ قولتاڭبالارىندا ايرىقشا كورىنىس بەردى. «انا تىلىندە» سول العاشقى كەزەڭدەردە بايبوتا سەرىكباي ۇلى، ماقسات ءتاج- مۇرات، ديقان قامزابەك ۇلى، امانتاي ءشارىپ، ساعاتبەك مەدەۋبەك، راۋشان تولەن قىزى، بولات شاراحىمباي، باقتيار تايجان، اباي ماۋقارا ۇلى، ساكەن سىبانباي سياقتى جاستار جۇمىس ىستەپ، ءوز قولتاڭبالارىن شىڭدادى، سونى سيپاتتى جازۋ ورنەكتەرىمەن تانىلدى. ولاردىڭ ءبارى بۇگىندەرى ايگىلى قالامگەرلەر مەن جۇرنالشىلارعا، شۇيگىن زەرتتەۋشىلەرگە اينالدى.
قازىرگى گازەت- جۇرنال سانى، ارينە ول كەزدەگىدەن الدەقايدا كوپ. الايدا قازىرگى باسىلىمداردىڭ دەنى كادر ماسەلەسىنەن قينالىپ جاتقانداي كورىنەدى ماعان. باستى سالماق نەگىزىنەن تاجىريبەلى جۇرنالشىلاردىڭ يىعىنا تۇسەتىن سياقتى. لاۋ ەتىپ كەلىپ جاتقان قالامى قۋاتتى جاس تولقىن بايقالمايدى. قازىر اقپاراتتىق ءۇردىس باسىم. ول - ۋاقىت تالابى. ءبىراق ونىڭ دەنى باسپا ءسوز قىزمەتى دايىنداپ بەرگەن نۇسقالاردان كوپ الىستاماي جاتادى. اقپاراتتى جۇرت نازارىن اۋداراتىنداي، جاتىق تىلمەن ويناتىپ بەرۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتاتىنداي. ماقالانى وقىلىمدى ەتۋ جاعىنا كوبىرەك كوڭىل بولىنسە دەيسىڭ، ءبىراق ول ماتەريالداردىڭ كوبىنىڭ اتتىڭ جالىندا، تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ جازىلاتىنىن ويلاعاندا، جۇرنالشىلارعا ارتىق تالاپ قويۋعا دا باتپايسىڭ...
ساۋال ىشىندەگى ساۋال
- قالاي جازاسىز؟
- جاس كەزىمىزدە جۇمىستان كەلگەن سوڭ ءبىر- ەكى ساعات ۇيىقتاپ الىپ، تۇنگى ۇشتەرگە دەيىن جازۋعا وتىراتىنبىز. ءبىراق ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ جۇمىسقا باراتىن ادامدار ءۇشىن ول دەنساۋلىققا زيان ەكەن. ءبىراز جىلداردان كەيىن قان قىسىمى اۋرۋىن تاۋىپ الدىم. سودان سوڭ كۇندىز عانا جازۋعا كوشتىم، ياعني ۇستەلگە وتىرۋ مۇمكىندىگى تەك سەنبى، جەكسەنبى كۇندەرى، سونداي- اق جىلدىق دەمالىسىمىزدى العان كەزدەردە عانا تابىلىپ ءجۇردى. قازاق اقپارات اگەنتتىگىندە ىستەگەن جىلدارىمدا، الگىندە ايتىلعانداي، جۇمىستىڭ ەكى اۋىسىمدا اتقارىلۋىنا ساي، ءوزىمنىڭ ىلعي ەكىنشى اۋىسىمعا شىعۋىمدى بەكىتىپ الىپ، تۇسكە دەيىن ۇيدە وتىرىپ جازۋعا كوشتىم. وسى جۇمىس ءونىمدى بولدى. سوڭعى ءۇش كىتابىم وسى جۇمىس رەجىمىنىڭ ارقاسىندا ءبىتتى.
- كومپيۋتەرمەن جازۋعا جۇيرىك شىعارسىز؟
- قالامساپتى ۇمىتقالى قاشان؟! 15 جىلدان اسىپ كەتتى. كىتاپتاردى تىكەلەي كومپيۋتەر ارقىلى جازامىن. بۇل - اسا ءبىر ءتيىمدى ءادىس. سويلەمدى نەشە ءتۇرلى ەتىپ، قالاۋىڭشا وزگەرتۋگە وتە قولايلى. قولمەن جازعان كەزدەگىدەي، قاعازعا ءتونىپ، ەڭكەيىپ، قۇنجيىپ وتىرمايسىڭ، كرەسلوعا شالقايىپ جايعاسقان كۇيى، قاجەت بوپ جاتسا، ءارىپتى ۇلكەيتىپ الىپ، زاۋلاتا بەرەسىڭ. عالامتور الەمىندە ەركىن شارلاۋدى مەڭگەرۋدىڭ ارقاسىندا، تالاي قۇندى عىلىمي كىتاپتار مەن جۇرنالدارعا شىققان سيرەك زەرتتەۋلەردى قولعا ىلىكتىردىم. قازىر مەنىڭ كومپيۋتەرىمنىڭ جادىندا عىلىمي تاقىرىپتارىما، شوقان ومىرىنە قاتىستى 800-دەي كىتاپتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسى ساقتاۋلى. قاجەت كەزىندە ەكرانعا شىعارىپ الامىن دا پايدالانا بەرەمىن.
- جالىققان كەزدە قايتەسىز؟
- جالىعۋعا ۋاقىت جوق. ەكى تىلدە شىعاتىن 150 بەتتىك عىلىمي- كوپشىلىك، ءتۇرلى- ءتۇستى «مادەني مۇرا» جۇرنالىن شىعارۋ وعان ۋاقىت قالدىرمايدى. قول بوساپ جاتسا، عالامتوردى شارلاپ كەتەمىن. قازىر بارلىق قازاق باسىلىمدارىنىڭ Baq.kz اقپاراتتىق پورتالى اياسىندا توپتاسقانى ءتيىمدى بولدى. سول جەردەن قاجەتىمدى تاۋىپ الىپ وقي بەرەمىن.
- سەرگەك بولۋ سىرى نەدە؟
- جاياۋ جۇرگەندى ۇناتامىن. كوبىنە جۇمىستان ەسىل وزەنىن جاعالاپ جاياۋ قايتامىن. كوپ ۋايىمداماۋعا، رەنىش- اشۋعا بەرىلمەۋگە، ميدى كوپ شارشاتپاۋعا تىرىسامىن. ءبىراق ونىڭ رەتى ىلعي بولا بەرمەيدى. كەيدە جازۋ، رەداكسيالاۋ جۇمىسىنىڭ قاباتتاسا كەلىپ، قالجىراتىپ كەتەتىن ساتتەرى دە كەزدەسەدى.
- بەرەر باتاڭىز قانداي؟
- قازانىمىز وتتان تۇسپەسىن، قازاعىمىز اتتان تۇسپەسىن!
- ۇلتتىق باسپا ءسوزدىڭ ۇستانىمى قانداي بولۋى كەرەك؟
- ۇلتتىق باسپا ءسوز بارلىق ۋاقىتتا ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ، ونىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاپ، قاجەت كەزىندە ۇلت مۇددەسى ءۇشىن وتقا دا تۇسۋگە دايىن بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. ۇلت نامىسى بارىنەن بيىك. ءبىز الدەنەشە عاسىر بوتەن ەلگە بودان بولىپ، ءوزىمىزدىڭ بايىرعى تاريحىمىز بەن بايتاق مادەنيەتىمىز تۋرالى اشىق ايتا الماي كۇمىلجۋمەن كەلگەن، ەسەمىز تالاي كەتكەن، ەڭسەمىز تالاي ەزىلگەن حالىقپىز. ونىڭ تابى ءالى دە بار. ساناعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان سونداي ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن ۇلت باسپا ءسوزى قولىنان كەلگەنشە ارپالىسۋى كەرەك. وسىندايدا كوممۋنيستىك بيلىكتىڭ اسا قىراعى ساياساتى بۇل ماسەلەلەردى كوپ ايتقىزباعان كەزدىڭ وزىندە ۇلت تاريحىنا، ۇلت باسىنداعى كوكەيتەستى ماسەلەلەردى قازاق باسىلىمدارى بەتتەرىندە نەگىزىنەن جازۋشىلار مەن جۋرناليستەردىڭ قوزعاعانى ەسكە تۇسەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇل تاقىرىپتار ەمىن- ەركىن كوتەرىلە باستادى. ءوزىنىڭ وتكەنىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن كيەلى داستۇرلەرىن تەرەڭدەپ بىلۋگە سۋساپ وتىرعان حالىق ولاردى قىزىعا وقىدى. سول قىزىعۋشىلىق ءالى دە بار دەپ بىلەمىن. ول ءۇشىن ماتەريالداردى وقىرمانعا تارتىمدى ەتىپ ۇسىنۋ جاعىنا كوڭىل ءبولۋ كەرەك تە شىعار.
شوقاندى زەرتتەۋدىڭ ارقاسىندا عىلىمعا قىزىعۋشىلىعىمىز ارتقان ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تۇپكى تاريحىنا قاتىستى ىزدەنىستەرگە بارۋىمىز دا سول ۇلت باسپا ءسوزى ۇستانىمدارى اياسىندا تۋىندادى. سوندا بۇيرەگىمىزدىڭ بۇرعانى تۇركى حالىقتارىنىڭ ەجەلگى ەتنوتەكتىك تاريحى بولعان. ويتكەنى بىزگە ماجبۇرلەنىپ تاعىلعان بۇرىننان بار قاي تاريحي وقۋلىق پەن مونوگرافيالاردى قاراساڭىز دا، ەجەلگى قازاق جەرى تۇركى تەكتى حالىقتارعا ەش قاتىسى جوق ايماق رەتىندە سيپاتتالادى. راسىندا، سولاي ما؟ الدە، ول دا ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ مەسەلىن ادەيى تومەندەتۋ، وتكەنىن مانسۇقتاۋ ءۇشىن جاسالعان زىميان ساياساتتىڭ جىمىسقى جوسپارىنىڭ ءبىرى مە؟ وسى تاقىرىپتى قاۋزاۋ بارىسىندا ورتالىق ازيا اۋماعىنا قاتىسى بار دەلىنەتىن تالاي ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىلارىنا ۇڭىلدىك. سالىستىردىق- ساراپتادىق.
ءبىزدىڭ باعىمىزعا وراي، كەيىنگى ونجىلدىقتارعا جاڭا عىلىم سالاسى رەتىندە بەلگىلى بولعان د ن ق- گەنەالوگيالىق زەرتتەۋلەر بۇل ىزدەنىسىمىزگە كوپ كومەگىن تيگىزدى. ول جاڭاشىل زەرتتەۋ قورىتىندىلارى بۇرىندارى بىزگە ەش قاتىسى جوق دەلىنىپ جۇرگەن ەجەلگى مادەنيەتتەردىڭ كوبىن جاساعان ارعى تۇركى تەكتى جۇرتتار ەكەنىن دالەلدەدى. بۇل - جۇرنالشى ءۇشىن دە وزىنشە قىزىق تاقىرىپ. وسى جونىندە ءارتۇرلى باسىلىم بەتتەرىندە جاريالانىپ جۇرگەن ماقالالارىمىز، سوڭىرا وسى تاقىرىپقا العاشقى بارلاۋ رەتىندە تانىلاتىن «ارعى تۇركتەر اقيقاتىنىڭ ىزىمەن» (2006 ج. ) اتتى كىتاپقا ۇلاستى. ارادا بىرەر جىل وتكەندە بۇل تاقىرىپ استانادا اشىلعان تۇركى اكادەمياسىنىڭ جوباسى قاتارىنا قوسىلىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە «ورتالىق ازياداعى ارعى تۇركى سيپاتتى مادەنيەتتەر: ەتنوتەكتىك اسپەكتىلەر» اتتى جاڭا مونوگرافيا دۇنيەگە كەلىپ، ول 2015 -جىلى «عىلىم» باسپاسىنان جارىق كوردى.
مۇنى ايتىپ وتىرعانىم، ۇلت باسپاءسوزى ءۇشىن باسقا دا ءتۇرلى تاقىرىپتارمەن قاتار، رەتىن تاۋىپ ءوز ۇلتىڭنىڭ ەجەلگى تاريحىنا، ونىڭ دا وزگە ۇلتتارمەن تەرەزەسى تەڭ، ونىڭ دا تاريحي حالىق رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە اتالۋعا قۇقى بار ەكەنىن عىلىمي تۇرعىداعى تاپجىلتپاس دايەكتەر ارقىلى دالەلدەپ، حالىق نازارىنا ۇسىنىپ وتىرۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. ويتكەنى ءوزىنىڭ وتكەنىنە شىن ماقتانىشپەن قاراپ، قۇرمەتتەيتىن ۇلتتىڭ بولاشاعى دا جارقىن بولۋعا ءتيىس.
- ۇلتتىق مۋزەيگە كىرىپ- شىققان سايىن نە ويلايسىز؟
- بۇل كۇندەلىكتى كىرىپ- شىعىپ جۇرگەن جۇمىس ورنىم. ويتكەنى «مادەني مۇرا» جۇرنالىنىڭ رەداكسياسى وسى عاجايىپ عيماراتتىڭ ىشىندە ورنالاسقان. مۇنداي وزىق تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىمەن جابدىقتالعان ەرەكشە زاماناۋي كەشەن بۇكىل ورتالىق ازيادا جوق. قاي زالعا قادام باسساڭىز دا، ءسىزدى مۋزەي جادىگەرلەرىن تانىستىرۋدى ەڭ سوڭعى عىلىم مەن مەديا- تەحنولوگيالىق ۇلگىلەرىمەن ساباقتاستىرا اتقاراتىن جاڭاشىل ءادىس- تاسىلدەر تاڭ- تاماشا قالدىرادى. ونىڭ ۇستىنە، ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالارى اسا جارقىن دا باي. اسىرەسە، ەكى بولىكتەن تۇراتىن التىن زالدارىن ايتساڭىزشى. قازىر ۇلتتىق مۋزەي - شەت ەلدەردەن كەلەتىن مارتەبەلى مەيمانداردىڭ كوبىنىڭ ارنايى ات باسىن بۇراتىن مايەكتى شاڭىراققا اينالدى. البەتتە، كەلگەن قوناقتاردىڭ قاي- قايسىسىنىڭ دا بۇدان بىلاي قازاق تاريحىنا، ەجەلگى وركەنيەتىنە قۇرمەتپەن قارايتىندىعى دا انىق. ياعني، ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۋزەي جاڭا عانا تىلگە تيەك بولعان، ۇلتىمىزدىڭ مەرەيىن ايرىقشا اسىرۋعا قىزمەت ەتەتىن، عاجايىپ ويلاستىرىلعان ۇلى جوبانىڭ ءبىرى.
ۇلتتىق مۋزەيگە كىرىپ- شىققاندا، ءاردايىم ءدال وسىنداي زامانۋي مۋزەيدىڭ ءبىزدىڭ ەلوردامىزدا سالىنعانىنا دەگەن ريزاشىلىققا، ماقتانىش سەزىمگە بولەنەمىز. راسىندا دا، ءبىزدىڭ زاڭعار مۋزەيىمىزگە ابدەن ۇيرەنىپ قالعاندىعىمىز با، باسقا مۋزەيلەر كوزىمىزگە قوراشتاۋ كورىنەتىن دە سياقتى بولىپ قالىپتى. ونى جاقىندا وزبەكستانعا حورەزم ەكسپەديسياسى ساپارىمەن بارىپ، ەجەلگى وركەنيەتتەر وشاعى حيۋا، بۇقارا، سامارقانت قالالارىندا بولعان كەزىمىزدە انىق اڭعاردىق. بۇل قالالاردا مۋزەيلەر، نەگىزىنەن، بۇرىنعى حان وردالارىندا ورنالاسقاندىقتان با، ەكسپوزيتسيالار كومەسكىلەۋ، جۇدەۋلەۋ بايقالادى ەكەن. وزىق تەحنولوگيالار جوق. سامارقانتتاعى مۋزەي ءۇشىن ارنايى سالىنعان «افراسياب»، تاشكەنتتەگى مەملەكەتتىك تاريح مۋزەيلەرىنىڭ عيماراتتارىمەن دە، ولارداعى جادىگەرلەرمەن دە ىشتەي سالىستىردىق. ۇلتتىق مۋزەيىمىزدىڭ شىرايى دا، مازمۇنى دا وزىنشە بولەك ەكەن.
سۇحباتتاسقان گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن» گازەتى
https://aikyn.kz
