جاڭا ءالىپبي قازاقتىڭ تۇركى الەمىندەگى جەتەكشى ورنىن نىعايتا تۇسەدى - دارحان قىدىرالى
بۇل تۇرعىدان العاندا ءالىپبي وزگەرتۋ ءىسى - ءوز قالاۋىمەن استانا اۋىستىرۋ سياقتى تاريحي ماڭىزى زور ماسەلە.
بۇل كەشە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جارىق كورگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى اسا ماڭىزدى باعدارلامالىق ماقالاسىنا وراي جازعان دارحان قىدىرالىنىڭ پىكىرى.
«ءالميساقتان ۇلتتىڭ ۇلت ەكەنىن انىقتايتىن ەڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى ءارى ونىڭ بىرەگەي ۇلتتىق قاسيەتىن ساقتايتىن نەگىزگى تىرەگى، ماڭگىلىك قۇندىلىعى ءتىلى مەن ءالىپبيى ەكەنى امبەگە ايان. ەل رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە ايرىقشا جاناشىرلىقپەن قارايتىن قازاقستان پرەزيدەنتى ماقالادا ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ وسى ەكى تىرەگى دە ماڭگىلىك بولۋى شارت ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىنداي وتىرىپ، لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن دالەلدى تۇيىندەرمەن دايەكتەپ بەرگەن»، - دەپ جازادى د. قىدىرالى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءالىپبي تەك مادەنيەتتىڭ ولشەمى، وركەنيەتتىڭ بەلگىسى عانا ەمەس، ول - ۇلتتىڭ تاڭباسى، ەلدىكتىڭ ايشىعى، مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ايقىندايتىن سيمۆولداردىڭ ءبىرى.
بۇل تۇرعىدان العاندا تاڭبا تاڭداۋ - وركەنيەت جولىن دا تاڭداۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى. سوندىقتان، تاڭباسىن وزگەرتۋ، ءالىپبيدى الماستىرۋ تۋرالى قابىلداعان شەشىمى ارقىلى ەلباسى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن بەكەمدەيتىن، تۇتاستىعىن نىعايتاتىن، ماڭگىلىك ەل مۇراتىن تۇعىرلى ەتەتىن تاريحي تاڭداۋىن جاسادى دەگەن ويىن جەتكىزەدى.
اۆتور مىڭ جىلدان استام ۋاقىت اراب ءالىپبيىن قولدانعان حالقىمىز وراسان زور مادەنيەت قالىپتاستىرعانىن جازادى. ال توڭكەرىس ارقىلى بيلىك باسىنا كەلگەن بولشيەۆيكتەر دە جاڭا كەڭەس ادامىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اۋەلى لاتىن، ارتىنشا كيريلل گرافيكاسىن ەنگىزدى. جاڭا ءالىپبي جاسالعاندا قازاق ءتىلىنىڭ قاعيداتتارى ەسكەرىلگەن جوق، ءتىپتى وعان مۇلدەم قولدانىلمايتىن تاڭبالار ەنگىزىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءتىلدى بۇزۋ، ونىڭ زاڭدىلىقتارىن وزگەرتۋ نەگىزىنەن ءالىپبي ارقىلى جۇرگىزىلگەن.
«كەڭەستىك كەزەڭدە تەرمينولوگيادا قازاق تىلىنە وزگە تىلدەردەن ەنگەن سوزدەردى ۇلتتىق قالىپقا سايكەستەندىرۋ، ال ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى سول قالپىندا قابىلداۋ تۋرالى ارنايى شەشىم بولعان. سوندىقتان، 70 جىلدا قالىپتاسقان تەرميندەر ارقىلى كەڭەستىك كەڭىستىك قالىپتاستى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق حالقى ءوزىنىڭ سويلەۋ مانەرىنەن جاڭىلدى. باتىستان ەنگەن تەرميندەردى كيريلليتسا ارقىلى قابىلداپ، ءتۇپ نۇسقادان الشاقتاي ءتۇستى. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى»، - دەيدى دارحان قىدىرالى.
«تاريحي تاڭداۋ» ماقالاسىندا جازىلعانداي، قازىرگى قولدانىستاعى ءالىپبي جازۋدى، سول ارقىلى قوعامدىق سانانى ۇشكە جارىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان ءتولقۇجاتتاعى اتى-ءجونىمىز، ءتىپتى ۇلتىمىز بەن ۇلىسىمىزدىڭ اتتارى دا ءۇش ءتۇرلى جازىلىپ ءجۇر.
«مىسالى، قازاقستان، كازاحستان جانە سونىڭ ترانسكريپتسياسى نەگىزىندە Kazakhstan دەپ جازامىز. لاتىن قارپىنە كوشكەن جاعدايدا مۇنى Qazaqstan دەپ تىلدىك ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ، ءبىراق سوزبەن جازۋعا مۇمكىندىك الامىز» دەيدى اۆتور.
«ءالىپبي الماستىرۋ ارقىلى ءبىز قوسامجار ورفوگرافيادان قۇتىلىپ قانا قويمايمىز، شەت تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردى دە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە يكەمدەي الامىز. لاتىن ءقارپىن قازاق ەملەسى ارقىلى قابىلداۋ ارقىلى بۇل ماسەلە ءبىر ىزگە تۇسەدى»، دەيدى د. ءقىدىرالى.
سونىمەن قاتار، اۆتوردىق پىكىرىنشە، كەزىندە كيريلليتسانىڭ ءاربىر تۇركى حالقى ءۇشىن بولەك-بولەك جاسالعاندىقتان، جاڭا ءالىپبي ارقىلى قازاقستانداعى تامىرلاس حالىقتاردىڭ دا قازاق تىلىنە جاقىندىعى ارتا تۇسەدى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە قولدانىلۋىنا، بالكىم بولاشاقتا تۇركى تىلدەرىنىڭ تىرەگى بولۋىنا دا جول اشۋى مۇمكىن.
«لاتىن ءالىپبيىنىڭ ءتۇبى ءبىر تۋىس ەلدەرمەن ءوزارا بايلانىستى ارتتىرۋدىڭ دا ءبىر جولى ەكەنى انىق. سوندىقتان، قازاقستاننىڭ ءالىپبيى بولاشاقتا ونىڭ قارا شاڭىراق رەتىندە تۇركى الەمىندەگى جەتەكشىلىك ورنىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى دەگەن ويدامىز»، - دەپ ءتۇيدى ويىن دارحان ءقىدىرالى.
