ساناتكەر ساراشى - ەسسە
«قازاقستان پيونەرىن» قولما- قول وقىپ شىعامىن دا، وزىمنەن كەيىنگى ءىنى- سىڭلىلەرىمە ۇستاتام. ۇلكەندەر جۇمىستا. «لەنينشىل جاسقا» تالاساتىن ەشكىم جوق. وزىمە، اسىرەسە، «ادەپ الەمى» ايدارى اياسىنداعى ماقالالاردى وقىعان قاتتى ۇنايدى.
قازاق جاستارىن جوعارى تاربيە- تالعامعا باۋرايتىنىن، باۋليتىنىن ىشتەي تۇيسىنەمىن. ماقالالاردان اۋىلدان قالاعا كەلگەن قىز- جىگىتتەر قارابايىرلىققا قامالىپ قالماسا ەكەن دەگەن ىزگى نيەت اڭعارىلادى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جادىما جازىلعانى - جاس ادامنىڭ ۇلكەن كىسىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەندە تۇتقانى بۇرىن قويماۋ كەرەكتىگى جانە ءبىر دەتال - ءبىر جىگىت ەكى قىزبەن كوشەدە قاتار كەلە جاتسا، قوس بويجەتكەننىڭ ورتاسىندا ەمەس، ەكەۋىنىڭ ءبىر ءبۇيىرىن الا جۇرگەنى ءجون ەكەندىگى. سەبەبى، ەكى قىز ەكى جاقتان سويلەگەندە ەكەۋىنە كەزەك- كەزەك جالت- جالت قاراعانى جاعىمسىز.. . ەسىمدەگىسى، «ادەپ الەمى» ايدارىمەن شىعاتىن ماقالالاردىڭ اۆتورى بىردە ج. وڭات ۇلى، بىردە ج. بەيسەنبايەۆ بولىپ كەلەدى.. .
... قازگۋ- ءدىڭ جۋرفاگىنىڭ كۇندىزگى بولىمىنەن ءۇش جىل قاتارىنان «قۇلادىم». ءتورتىنشى جىلى سىرتتايعا بارىپ ەدىم، ءتۇسىپ كەتتىم. ءا دەگەننەن «لەنينشىل جاستىڭ» كوررەكتورلار بيۋروسىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. كوررەكتورلار بيۋروسى گازەتتىڭ سەكرەتارياتىنا قارايدى. ال جاۋاپتى حاتشى - جارىلقاپ بەيسەنبايەۆ. مەن ءسۇ- ءيىپ وقيتىن «ادەپ الەمىنىڭ» اۆتورى وسى كىسى ەكەن. كوررەكتورلار بيۋروسى رەداكسيادان بولەك جەردە ورنالاسقاندىقتان، جۋرناليستەردى گازەتتىڭ نومىرىنە كەزەكشىلىككە كەلگەندە عانا كورەمىز. جاۋاپتى حاتشى ءتىپتى سيرەك كورىنەدى.
1980 -جىلدارى پارتيا مەن كومسومولدىڭ ماسكەۋدە كۇندىز وتكەن سيەز ماتەريالدارى الماتىعا جەتكەنشە قاس قارايادى. كوررەكتورلار دا قىزمەتىنە كۇندىز ەمەس، ىمىرت ۇيىرىلە كەلەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە، سىرتتا جاۋىپ تۇرعان جازعى جاڭبىرعا قاراماي، ءوزىمىز وتىرعان ءۇشىنشى قاباتتاعى ۇلكەن- ۇلكەن ءۇش تەرەزەنى ايقارا اشىپ تاستاعانبىز. دالا تاستاي قاراڭعى. ءبىر كەزدە تەرەزەدەن ەكى بىردەي جارقانات ۇشىپ كىردى. ءۇش كوررەكتور قىز - زاۋرە، التىناي جانە مەن ورتامىزدا ويناپ تۇرعان «رومانتيك» ماگنيتوفونىنىڭ داۋسىنان اسىرىپ شىڭعىردىق. الگى پالە دىبىس شىققان جاققا قاراي ۇشادى ەكەن. «جارقانات ادام شاشىنا جابىسسا، الىنبايدى» دەگەندى ەستىگەنبىز. باسىمىزدى قولمەن كولەگەيلەپ، سىرتقا ۇمتىلدىق. جار- قانات توبەمىزدە اينالىپ ۇشىپ ءجۇر. قۇلىنداعى داۋسىمىز قۇدايعا جەتتى مە قايدام، سىرتقى ەسىك شالقاسىنان اشىلسىن. ار جاقتا جارىلقاپ اعاي تۇر. ۇستىندە قارا پلاش، باسىندا قارا شلياپا، قولىندا قاپ- قارا قولشاتىر. ۇشەۋمىز اشىلعان ەسىككە بارىپ كەپتەلدىك.
جارقانات جايىنا قالىپ، ەندى جارىلقاپ اعايدىڭ سەسىنەن قورىقتىق. التىناي ءدىر- ءدىر ەتىپ، «جارىلقاپ.. . جارىلقاپ اعا.. . جارقانات!» دەدى، ابىرجىعاننان اۋزىنا باسقا ءسوز تۇسپەي. سويتكەنشە، سۇڭعاق زاۋرە ءبىر بۇيىردەن سىتىلىپ جول تاپتى. كوريدورعا جۇگىرىپ شىقتىق. ءۇش قىز قابىرعاعا سۇيەنىپ جىلاپ تۇرمىز. التىناي: «جارىلقاپ اعاي، جامان اعاي. بىزگە ۇرىستى...» ، - دەدى. زاۋرە ونى تىيدى: «جارىلقاپ اعاي جاقسى اعاي! بىلتىر ءبىر توپ ادام ارىز جازىپ، قول قوي دەگەندە وسى اعاي «مەن مۇنداي بىلىققا ارالاسپايمىن» دەپتى». قىسىلتاياڭ ساتتە جاۋاپتى حاتشىمىز تۋرالى وسىنداي جىلى پىكىر ەستىپ ۇلگەردىم...
«لەنينشىل جاستىڭ» رەداكتورى سەيداحمەت بەردىقۇل ۇلى «ءبىزدىڭ جىگىتتەردىڭ ءارقايسىسى ءبىر- ءبىر رەداكتور» دەيتىن. ءار قىزمەتكەردىڭ قارىمىن دا، قادامىن دا باعالاي بىلەتىن. جارىلقاپ بەيسەنبايەۆتىڭ سول زامانعى جاس تالانتتاردىڭ ۇلكەن ناگراداسى - قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولعانىن قولداپتى. ايتپەسە، سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ كوريفەيى س. بەردىقۇل ۇلى ءوز سالاسىنىڭ ادامىنا بەرگىزبەس پە ەدى؟ .. ءسويتىپ، قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعى تاريحىندا قازاق جۋرناليستەرى اراسىندا العاشقى لاۋرەات - جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى بولدى. ال اكادەميك رىمعالي نۇرعاليەۆ ىزدەنىمپاز قالامگەرگە: «جارىلقاپ- اۋ، سەنىڭ بار بولعانىڭ قانداي جاقسى، شوقاندى وسىنداي دارەجەدە جازا العان»، دەپتى.
ج. بەيسەنباي ۇلى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تابيعاتىن جەتىك بىلەتىنىمەن قوسا، قوعامدىق بولمىستى قىلتامىرىنان تاپ باسادى. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى دۇربەلەڭدە جەبە وتپەستەي تەمىر ساۋىتتى جۇيەگە بيىك پاراساتتىلىقپەن قاراي بىلگەن باھادۇرلىگى بار. اۋىر جازاعا كەسىلگەن ءتورت جىگىتتىڭ سوت زالىنان تۇسىرىلگەن فوتوسىن ج. بەيسەنبايەۆ گازەتكە باسۋعا ءۇزىلدى- كەسىلدى قارسى بولادى. ول كەزدە «لەنينشىل جاس» پەن «لەنينسكايا سمەنا» گازەتتەرى قانداي دا ءبىر قوعامدىق- ساياسي ماسەلەنى قاتار جاريالايتىن. سول ادەتپەن «لەنينسكايا سمەنانىڭ» جاۋاپتى قىزمەتكەرى الگى سۋرەتتى قانشا تىقپالاعانىمەن، بۇل كىسى ايتقانىنان قايتپايدى. ءۋاجى: «قازاق سالتىندا جاماناتقا بۇيىرىلعان ادام تۋرالى جالپاق جۇرتقا جاريالامايدى»، بوپتى.
بەيسەنبايەۆتىڭ بەكزاتتىعى قىزمەتتەستەر اراسىندا ءاردايىم اڭعارىلىپ تۇراتىن- دى. كەڭەس كەزىندە ناۋرىز مەيرامى قوعامدىق دەڭگەيدە اۋىزعا الىنبايتىن. ءبىراق لەنينشىل جاستىقتار قيسىنىن تاۋىپ، ناۋرىزدىڭ 22- كۇنى گازەتتى جاسىل بوياۋمەن شىعاراتىن. قىراعى «قىرعيلار» ادەتىنشە «بۇل قالايدى» ايتپاي قالا ما؟ بەردىقۇل ۇلى: «دۇنيە جاڭعىرىپ، جاسارىپ جاتقاندا حالىققا كوكتەمنىڭ لەبىن سەزىندىرەيىك دەگەنىمىز عوي»، - دەپ ولاردىڭ ءوزىن بۇلتالاققا سالادى. بەيسەنبايەۆتىڭ بويىنا «لەنينشىل جاستان» سىڭگەن ءداستۇر - «انا تىلىنە» رەداكتور بولعان تۇستا گازەتتىڭ العاشقى سانىن 22 - ناۋرىزدا شىعارۋعا الىپ كەلدى. عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اكت زالىندا العاشقى ماقالالاردى دايىنداپ، گازەتتىڭ جۇيەسىن جاسادى.
ءوزاعاڭ - وزبەكالى جانىبەكوۆتەي قادىرلى قايراتكەردىڭ سەنىمىنەن شىققان سيرەك رەداكتورلىق تالانت يەسى جارىلقاپ بەيسەنبايەۆ «انا ءتىلى» گازەتى ارقىلى حالىقتىڭ باعىن دا، بارىن دا كورسەتتى. قازاقتىڭ تەڭ- تەڭ رۋحاني قازىناسىن قوپاراتىن قولايلى ءسات تۋعانىن اڭدادى. «لەنينشىل جاستان» بىرگە كەلگەن جۋرناليستەرمەن قاتار، عىلىم توڭىرەگىندەگى سايدىڭ تاسىنداي جىگىتتەردى جۇمىسقا تارتتى. ارحيۆ كومبەسىندەگى قۇندى- قۇندى دۇنيەلەردى وسى ازاماتتار «انا تىلىنە» دوربالاپ تاسىپ جاتتى.
رەداكسيادا لەزدەمە دەگەن بولادى. سونىڭ كەزىندە مارات قابانباي، سابىرجان شۇكىر ۇلى، بايبوتا سەرىكباي، ەرتاي ايعالي سەكىلدى اعالارىمنىڭ قاتارىندا جارىلقاپ اعايدىڭ ەمەن ۇستەلىنىڭ ەڭ شەتىندە مەن وتىراتىن ەدىم. ءبىر كۇنى اعاي، جۇمىستىڭ قاۋىرتتىعىن مەڭزەي وتىرىپ، ءوزىنىڭ باسىنان وتكەرگەن ءبىر وقيعانى ايتتى. دەمالىس كۇنى ساياجايدا جۇرگەن كەزى ەكەن. باسپاءسوز قىزمەتىندە ىستەيتىن جۋرناليست جىگىت شەتەلگە باراتىن ءبىر ساپارعا بايلانىستى اعايدىڭ قۇجاتتارىن دەرەۋ جيناۋ قاجەتتىگى تۋىپ، ۇيىنە تەلەفون سوعىپتى. تۇتقانى كىشكەنتاي ۇلى كوتەرىپتى.
- پاپاڭ قايدا؟
- كوكەم ۇيدە جوق، ساياجايعا كەتكەن.
- مىنا جاقتا جۇمىس ورتەنىپ جاتقاندا، ساياجايدا جۇرگەنى نەسى؟!
كەشكە ۇيىنە كەلسە، بالاسى كوزى باقىرايىپ:
- كوكە، سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىز ورتەنىپتى عوي، - دەپ وتىر دەيدى. وسىنى ايتىپ، اعاي ءبارىمىزدى ءبىر كۇلدىرگەن- ءدى. «انا ءتىلى» اپتا سايىن جارىق كورگەنىمەن، كۇندەلىكتى باسىلىمنىڭ جۇگىن ارقالادى. جۋرناليستىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن جارىلقاپ اعاي جۇمىس «ورتەنىپ» جاتسا دا، سابىرىنان، سالقىن قاندىلىعىنان جاڭىلمايتىن. بەيسەنبىنى «شىعارماشىلىق كۇنى» رەتىندە بەلگىلەپ بەردى، سۇبەلى ماقالالاردى دايىندايتىن جۋرناليستەردى «جۇمىستا وتىرما، ۇيىڭە بارىپ جاز»، دەپ ءۇش- ءتورت كۇنگە ءبىر- اق جىبەرەتىن.
بەردىقۇل ۇلىنىڭ ماقالاعا ات قويعىشتىعى - ءبىزدىڭ باس ساراشىنىڭ دا قانىنا سىڭگەن ادەت.
- انا ءبىر جىلى ارمەنيانىڭ «ارارات» فۋتبول كومانداسى ءبىر ماۋسىمدا ەل چەمپيوناتىن دا، كۋبوگىن دە جەڭىپ الىپ، بىردەن ەكى مارتە زور جەڭىسكە جەتتى. سوندا «فۋتبول» اپتالىعىندا «دۆۋگلاۆايا ۆەرشينا «اراراتا» دەپ تاماشا تاقىرىپ شىقتى. شىندىعىندا، ارارات تاۋىنىڭ قوس شىڭى بار، سونى جۋرناليستىڭ تاپ باسقانىن قاراساڭشى... - دەپ، ءبىر جۋرناليستىك تاپقىرلىققا نازارىمىزدى اۋدارعانى بار...
باسشىعا قوسشى ساي كەلسە، جۇمىستىڭ باعى جانعانى. «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ اتى وزعان تۇسى - جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلىنىڭ جانىنان تالانتتى جازۋشى مارات قابانبايدىڭ تابىلىپ، پۋبليتسيست رەتىندە جارقىراي كورىنگەنى. قىسقا جازۋدىڭ حاس شەبەرى جۇماتاي سابىرجان ۇلىن اقمولادان تاۋىپ، «انا تىلىنە» قوسقان دا - جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى. قوستانايلىق قالامگەر اقىلبەك شاياحمەتتى اقپاراتشى قىلعان، قازاقتىڭ مايەكتى ءسوزىنىڭ قايماعان ساپىرعان احمەت ءجۇنىس اقساقالدى ورتامىزعا تارتقان دا وسى كىسى. اۆتورلاردى كوتەرمەلەۋ ءۇشىن «انا ءتىلىنىڭ ساڭلاعى» دەگەن ماراپات ەنگىزىپ، ءتىپتى، ەلىمىزدە ماجارستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بوپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن قىپشاقتانۋشى يوجەف تورمانى دا بەلسەندى اۆتور ەتىپ، نەشەمە ماتەريالدارىن شىعاردى.
تاڭەرتەڭ ماشبيۋروعا ماتەريال باستىرۋعا جينالامىز. جارىلقاپ اعاي سول جەرگە سوعادى. ءبارىمىز جامىراسىپ: «سالەمەتسىز بە؟ » دەيمىز. ول كىسى شولا قارايدى دا، وزىنە قاجەت بىرەۋمىزگە كوزىن قادايدى. «باعانا كولىگىم باعدارشامنىڭ قىزىلكوزىنە توقتاپ تۇرعاندا ەسىمە ءتۇستى... انا ماتەريالدىڭ (تاقىرىبىن ايتادى) پالەنشى ازات جولىندا مىناداي ءسوز بار. سونى بىلايشا وزگەرتسە ءجون بولادى»، دەپ سويلەمدى تۇتاس ايتىپ شىعادى. سويتەدى دە ەسىككە بەتتەيدى. ءبىتتى. بۇل - ول كىسىنىڭ سالەمىڭدى العانى. العاشقى كەزدە وزىمشە جاپ- جاقسى جازعاندارىم ول كىسىنىڭ الدىنا بارعاندا تۇككە جاراماي قالاتىنى بار- دى. سوندايدا سالقىنداۋ عانا ساپ- سالماقتى سويلەپ، «سەن نەمەنە، سول قولىڭمەن جازعانسىڭ با؟» دەيدى. مىسىڭ قۇرىپ، ءارى- ءسارى كۇيدە تۇرىپ- تۇرىپ شىعىپ كەتەسىڭ. ءبىراق قاتتى قاھارلانسا دا، قيىپ جىبەرگەن ەمەس.
ءبىر كۇنى تاپسىرعان ماقالانى جازىپ الدىنا اپارىپ بەردىم. ءبىرازدان كەيىن حاتشى قىز: «باستىق شاقىرىپ جاتىر»، دەدى. «تاعى نە تاپتى ەكەن، قۇداي- اي...». باردىم الدىنا. قاشاندا قاباعى قاتۋلى اعاي، قىزىق، اقسيا كۇلىپ وتىر. جالپاق الاقانىمەن قايراتتى شاشىن قايىرىپ تاستادى دا، الدىندا جاتقان مەنىڭ جازبامدى نۇسقاپ: «مال بوپ قاپسىڭ عوي»، دەدى. قۋانىپ كەتتىم. شىعىپ كەتە باردىم. ءبىر كەزدە حاتشى قىز تاعى دا «باستىق شاقىرىپ جاتىر»، دەدى. باردىم. بۇل جولى جاڭاعىدان دا جۇمساق قارسى الدى. «راۋشان، سەن جاڭاعى سوزگە رەنجىپ قالعان جوقسىڭ با؟». «جوق، اعاي. ەگەر دە، ءسىز ادام بوپ قاپسىڭ دەسەڭىز، ءىش جيىپ، سەكەم الىپ قالار ەدىم، قازاقتىڭ ءۇمىتتى نارسەگە ايتاتىن «مال بوپ قاپسىڭ» دەگەن ءسوزى جاقسى عوي...». اعاي: «اينالايىن، ءسوز قادىرىن بىلگەنىڭ عوي»، دەدى ريزاشىلىقپەن.
ادەتتە، ج. بەيسەنباي ۇلى سەستى، قاتال دەپ ويلايمىز. اقيقاتىندا، پاراساتتى، پايىمدى، جازۋدى دا، ايتۋدى دا، ۇرسۋدى دا، قايتۋدى دا بىلەتىن - ەستەت ادام. بوياۋلار الەمىنە تەرەڭ بويلاعان ونەرتانۋشى، شوقتىعى بيىك شوقانتانۋشى، ارعى زاماننان بەرى تارتقان زەرتتەۋشى، ءتارجىمان، ۇستاز ءھام ساناتكەر تۇلعا. «قازتاگ- تىڭ قازاقشاسىنان ۇيالمايسىز با؟» دەگەن ءمينيستردىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى ول كىسىنىڭ قازاق اقپاراتىن ساۋىقتىرۋعا تۇبەگەيلى بەت بۇرۋىنا سەپ بولدى. قازتاگ- قا «قازاق اقپارات اگەنتتىگى» دەپ ات قويۋدان باستاپ، جازۋ تەحنولوگياسىن جاڭارتىپ، توڭكەرىس جاسادى. «قازاقپارات» حابارلارىنىڭ لاتىن، اراب قارپىندەگى نۇسقالارىن ەنگىزدى.
جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى زامان اعىمىنا تەز يكەمدەلەدى. «قازاقپارات» اگەنتتىگىنە باس رەداكتور بولىپ كەلگەندە دە ІТ تەحنولوگياعا بىردەن بەيىمدەلىپ، ىزدەنىمپاز قالپىنان جاڭىلمادى. باسقا دەرەككوزدەرمەن قاتار، ينتەرنەت مۇمكىندىگىن پايدالانىپ، ارعى تۇركى دۇنيەسى تۋرالى عىلىمدى كەڭىنەن قاۋزاي الدى. ءار قىزمەتتى مەڭگەرگەن سايىن ساۋساعىنان كىتاپ ساۋلادى. ول قازىرگى كەزدە شىعارىپ وتىرعان «مادەني مۇرا» جۋرنالى دا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ شوقتىعى بيىك كەزەكتى ءبىر جەتىستىگى رەتىندە تانىلىپ وتىر. مارات قابانبايدىڭ ءازىل- شىنى ارالاس: «ادام دەگەن جاسى كەلگەندە جادىسى جاسي بەرۋشى ەدى، جارىلقاپ جاسامىس تارتقان سايىن جادىسى جاڭعىرا بەرەدى. بۇل نە عاجاپ! جو- جوق، بۇل - جۋرناليستىڭ جۋرناليسى، جۋرناليستيكانىڭ ديۋى»، دەگەن سوزدەرى ءالى قۇلاعىمدا... راسى سولاي.
راۋشان تولەن قىزى، جۋرناليست، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى گرانتىنىڭ لاۋرەاتى
Egemen.kz
