قولجەتىمدى باسپانا باعدارلاماسى قانداي بولۋى كەرەك
باسپاناعا مۇقتاج ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ العاش رەت 2005 -جىلى باستالعان. دەگەنمەن سالىنىپ جاتقان ۇيلەردىڭ سانىمەن بىرگە باسپاناعا ءزارۋ ازاماتتاردىڭ دا كەزەگى ۇلعايىپ كەلەدى. تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ازاماتتاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلامالارى حالىقتىڭ ۇدەسىنەن شىقپاي وتىر.
سەبەبى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ، ۇكىمەتتىڭ جانە حالىقتىڭ قولجەتىمدى باسپاناعا قاتىستى پىكىرى ءبىر جەردەن شىعىپ وتىرعان جوق. «قازاقپارات» ءتىلشىسى وتاندىق ساراپشىلارمەن تىلدەسىپ، بيۋدجەتكە ۇلكەن سالماق سالماي- اق حالىقتى قولجەتىمدى باسپانامەن قامتاماسىز ەتە الاتىن بالاما جولداردى ىزدەپ كورگەن بولاتىن. سۇحبات اتالمىش سالا ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن تانىمال ساياساتتانۋشى مەن ساراپشىلار اراسىندا ءوربىدى. بەلگىلى ساياساتتانۋشى رۋسلان جانعازى، ەلىمىزدىڭ استانا مەن الماتى قالالارىندا، سونىمەن قاتار بارلىق وبلىستاردا باسپانا كەزەگىندە تۇرعان ازاماتتاردىڭ سانىنىڭ كوپ بولۋى اتالمىش ماسەلە ۇلتتىق دەڭگەيدەگى پروبلەماعا اينالعانىن كورسەتىپ وتىر دەپ سانايدى.
ول تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان ءبىرقاتار كەشەندى شارالار ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا، ءبىر شارشى مەتر ءۇشىن باعانىڭ نەگىزسىز قىمبات بولۋى - نارىقتاعى مونوپوليزاتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيىنە جانە وزىندىك قۇنىنداعى جەمقورلىقتىڭ جوعارى ۇلەسىنە بايلانىستى. «سوندىقتان مەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ۇسىنىسىم - قۇرىلىس نارىعىنا الەمدىك تانىمالدىلىققا يە شەتەلدىك كومپانيالاردى ەنگىزۋ، قۇرىلىس تەحنيكاسىنا، قۇرىلىس ماتەريالدارىنا باج سالىعىن الىپ تاستاۋ، ولارعا جۇمىس كۇشىن، جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلىك جانە تەحنيكالىق مامانداردى شەتەلدەن اكەلۋگە قۇقىق بەرۋ.
جانە دە شەتەلدىك كومپانيالارعا وتاندىق قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ پايداسىنا شەتەلدىك قازىرگى زامانعى قۇرىلىس تەحنولوگيالارىنىڭ ترانسفەرتىن جۇزەگە اسىرۋدى مىندەتتەر ەدىم» ، - دەيدى رۋسلان جانعازى. ونىڭ سوزىنشە، استانا، الماتى، شىمكەنت جانە قاراعاندى قالالارىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ارنايى ايماعىن قۇرۋ قاجەت. ارنايى ايماقتا وتاندىق قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇشىن تارتىمدى سالىقتىق جاعدايلار جاسالۋى ءتيىس.
ال مەملەكەت ولاردى ءتيىستى ينجەنەرلىك جەلىلەرى بار جەر ۋچاسكەلەرىمەن قامتاماسىز ەتەدى. «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ارنايى ايماقتارى ناقتى اۋماقتارعا بەكىتىلەتىندىكتەن، قالا قۇرىلىسىنىڭ باس جوسپارىن ۇستانۋ جانە مەگاپوليستەردىڭ ماڭىنان رەتسىز ءۇي قۇرىلىسىنىڭ الدىن الۋ ىڭعايلى بولادى» ، - دەپ اتاپ ءوتتى ر. جانعازى. ساياسات تانۋشىنىڭ ويىنشا، «قولجەتىمدى باسپانانىڭ» ءادىل قۇنىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسى دە وزگەرۋى قاجەت. ول ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرىنە نەگىزدەلىپ جاسالۋى ءتيىس.
«مىسالى، قولجەتىمدى يپوتەكالىق باسپانانىڭ ايلىق تولەمى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ (2017 -جىلى اقپاندا - 11109,5 تەڭگە) 120 ايعا كوبەيتىلگەن كولەمىنە بايلانۋى ءتيىس. وسىلايشا، قازاقستانداعى قولجەتىمدى باسپانانىڭ قۇنى 1333140 تەڭگەدەن اسپاۋى شارت. مۇنداي ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدان تارتىمدى ەمەس باعا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن قولدان تومەندەتۋدىڭ سالدارى»، - دەپ اتاپ ءوتتى ول «قازاقپارات» تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا. وزگە دە ماڭىزدى ۇسىنىستاردىڭ ىشىندە، رۋسلان جانعازى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىن كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامعا اينالدىرۋدى، ءتۇرلى كوميسسيالار مەن الىمداردى الىپ تاستاۋدى دا ۇسىندى. سەبەبى ولار حالىققا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى تاراپىنان بەرىلەتىن يپوتەكالىق نەسيەنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە ول زەينەتاقى سالىمدارىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلس جيناق بانكىنىڭ سالىمدارىمەن تەڭەستىرۋدى دە ۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە، باسپانا الۋ مۇمكىندىگى - ابىرويلى زەينەتكەرلىكتىڭ ەڭ ءتيىمدى ينۆەستيتسياسى. «دەپۋتاتتىق كورپۋسقا ايتارىم، قازاقستانداعى «قۇرىلىس ءلوببيىنىڭ» تابەتىن ازايتۋ جولدارىن تابۋدى سۇرايمىن. ءار كەز سايىن ولار پارلامەنت ارقىلى جوعارى باعالاردى ەنگىزىپ جىبەرەدى. سونىڭ سالدارىنان قولجەتىمدى باسپانا قولجەتىمدى بولماي كەتەدى. قازاقستاننىڭ كليماتى وتە سۇراپىل، تۇرعىن ءۇي سالۋدا قوسىمشا شىعىن كەتەدى دەگەن سىلتاۋلار قابىلدانبايدى. سەيسميكالىق جوعارى ديناميكاعا سىلتەي سالۋ دا تۇككە تۇرعىسىز سوزدەر»، - دەدى رۋسلان جانعازى.
ءوز كەزەگىندە ل. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازىرگى زامان زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مۇحيت- ارداگەر سىدىقنازاروۆ جەرمەن جانە باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەۋروپالىق تاجىريبەسىن ەنگىزۋدى ۇسىندى. ول ءۇش ماسەلەنى بىردەن شەشۋگە ىقپال ەتەدى - جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ارنالعان جەرلەردى جەدەل ءارى ءتيىمدى يگەرۋ، جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بيۋروكراتيالىعىن جويۋ، حالىقتى كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ، قۇرىلىس سالاسىمەن جاناساتىن جەڭىل ونەركاسىپ سالالارىنىڭ دامۋى. «ول «مەنىڭ جەرىم، مەنىڭ ءۇيىم، مەنىڭ كولىگىم» اتتى تۇسىنىكتى، جەڭىل ۇلتتىق باعدارلاما.
بۇل باعدارلاما بيلىكتىڭ تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرە الار ەدى. باعدارلاما اتاۋىندا جەر مەن باسپانا سوزدەرىنىڭ تىركەلۋى وسى ەكى ماسەلەنى بىردەن شەشۋگە جول اشادى»، - دەيدى مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆ. ونىڭ سوزىنشە، ءاربىر وتباسىعا 10 سوتىق جەردەن ءبولىپ، ءبىر جىل ىشىندە سول جەردە قۇرىلىس باستاۋلارى قاجەت. سونىمەن قاتار اتالمىش ۇلتتىق باعدارلاما اياسىندا از پايىزدى نەسيەلىك باعدارلامانى ىسكە قوسۋ كەرەك. «قازاقستاندىقتار نەسيە الار ەدى، سەبەبى باسپانالى بولۋ - قازاقستان ازاماتتتارىنىڭ شەشىلمەگەن باستى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. نەسيە وپەراتورى ەتىپ، قازاقستاندىق يپوتەكالىق كومپانياسىن، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىن تاعايىنداۋعا بولادى. ناتيجەسىندە قارجىلىق جانە بانك سەكتورى ءبىرشاما جاندانا تۇسەر ەدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى ول.
مۇحيت- ارداگەر سىدىقنازاروۆ، سونىمەن قاتار، ۇلتتىق باعدارلاما اياسىندا ءۇي سالىپ جاتقان قازاقستاندىقتارعا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋدى ۇسىندى. «مەنىڭشە، بۇل ادامداردىڭ ءۇيدى جىلدام سالۋىنا جول اشادى. ۇكىمەت ازاماتتارعا قوسىمشا قۇن سالىعى قايتارىلاتىن ماتەريالدارىنىڭ ءتىزىمى مەن باعا نورماتيۆتەرىن انىقتاۋى ءتيىس. مۇنداي تاجىريبە پولشا مەن ۆەنگريادا بار. سول ارقىلى ءبىز قۇرىلىس ماتەريالدارى نارىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا قول جەتكىزە الامىز»، - دەدى ول «قازاقپارات» اگەنتتىگىنىڭ تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا. «تۇپتەپ كەلگەندە، قازاقستاندىق سۋبۋربانيزاتسيانىڭ ۇيىمداسقان، رەتكە كەلتىرىلگەن ۇردىسىنە الىپ كەلەدى. بۇل جونىندە پرەزيدەنت تە ايتىپ كەلە جاتىر. قازاقستاننىڭ ءىرى مەگاپوليستەرى دامۋ وشاقتارىنا اينالۋى ءتيىس. سۋبۋربيا تاقىر جەردە پايدا بولا المايدى، ول ادامداردىڭ سانى كوپ ورىندا عانا قۇرىلادى. ال ول ءۇشىن ازاماتتارعا جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋعا ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرى بولۋى شارت»، - دەپ اتاپ ءوتتى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى ينستيتۋتتىڭ باسشىسى. تاعى ءبىر ساراپشىلاردىڭ ءبىرى، ەۋروپالىق قۇقىق جانە ادام قۇقىقتارى ساراپشىلىق ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى، «چەلوۆەك ي زاكون» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مارات ءباشىموۆ قولجەتىمدى باسپانانى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان تۇرعىن ءۇي سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ كەمشىلىكتەرىن اتادى.
«تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنداعى ۇلەسكەرلىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭدا كەپىلدەندىرۋ قورى ارقىلى تۇرعىن ءۇي سالۋ تەتىگى قاراستىرىلعاندىعىن ەسكە سالدى. اتالمىش قور ەگەر قۇرىلىس كومپانياسى بانكروت بولعان جاعدايدا ۇلەسكەرلەرگە باسپانانىڭ تولىق سالىنىپ بىتۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. مەملەكەت اتالعان تەتىكتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن 10 ميلليارد تەڭگە ءبولدى. ءبىراق قاراجات قۇرىلىس كومپانياسى بانكروت بولعان جاعدايدا عانا بولىنەدى. «الايدا، اتالعان تەتىك ەلىمىزدە جۇمىس ىستەمەيتىن بولادى. سەبەبى جوبا بويىنشا كوپپاتەرلى ۇيلەر كوپ دەگەندە ءۇش جىل سالىنادى.
ءۇش جىلدا قازاقستان ازاماتى وسى ارالىقتا پاتەرگە جەتەرلىك قاراجاتتى جيناپ ۇلگەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس كومپانياسىنان پاتەر ساتىپ الۋ ءۇشىن الىناتىن جوعارى پايىزدىق نەسيەلەردەن ابدەن مەزى بولادى. سوندىقتان بۇل تەتىكتى ازداپ جەتىلدىرۋ قاجەت. ەگەر مەملەكەت كەپىلدەندىرۋ قورى ارقىلى قۇرىلىستىڭ اياقتالاتىنىنا كەپىل بەرەتىن بولسا، بانكتەر جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا از پايىزدىق نەسيەلەر بەرۋدەن قورىقپاۋى كەرەك (وڭتۇستىك كورەيا مەن تۇركيادا 4-5 پايىزدىق).
وسىنداي جاعدايدا ادامدار پاتەرگە يە بولىپ، نەسيەلەرىن تولەپ، ەمىن- ەركىن جۇرە الادى»، - دەپ ءتۇسىندىردى ول. سونىمەن قاتار مارات ءباشىموۆ قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ كولىك تۇراعىنىڭ ورنىن ساتۋىنا دا قارسى. «تۇرعىن ءۇي باعاسىنا جەرتولەنىڭ قۇرىلىسى دا كىرەدى، كەيىن ونى اۆتوتۇراققا اينالدىرىپ، تۇرعىندارعا قىپ- قىزىل اقشاعا ساتادى. بۇل ادامدى الداۋ ەمەس پە؟»، - دەپ ەسەپتەيدى ساراپشى.
«ەگەر بانك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن 100 پايىز قارجىلاندىراتىن بولسا، پاتەر ساتىپ الۋعا نەسيەنى نەگە 4-5 پايىزبەن بەرمەسكە. قۇرىلىس كومپانياسى نىساندى سالۋعا ارنالعان جەردى مەملەكەتتەن تەگىن الادى، ءتىپتى ينجەنەرلىك جەلىلەردى دە جەرگىلىكتى بيلىك جۇرگىزەدى. مەنىڭشە، قۇرىلىس كومپانياسىن بولاشاقتا قۇرىلىس جۇرگىزۋگە 15 پايىز ءوز قاراجاتىن سالۋعا مىندەتتەۋ كەرەك»، - دەدى ول. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قازاقستاندا حالىقتىڭ 12 پايىزى باسپاناعا مۇقتاج. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ باسىم بولىگى جەر ۋچاسكەسىن الۋعا كەزەكتە تۇر. مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي كەزەگىندەگى ادامداردىڭ سانى جەڭىلدىكپەن الىناتىن باسپاناعا ىلىكپەيتىن ادامداردىڭ سانىنان 300 مىڭعا از. دەگەنمەن ولار دا ءبىر باسپاناعا ءزارۋ بولىپ وتىر. بىلتىر رەكوردتىق 10 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. دەگەنمەن سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس قارقىنى ەلدىڭ مۇقتاجىن جاۋىپ ۇلگەرمەۋدە.
اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ
