قازاققا ورىنسىز تاعىلعان ەكى كىنا
قازاققا - كوشپەندى، جالقاۋ دەپ ورىنسىز تاعىلعان ەكى كىنا بار. ەكەۋى دە - وتتاۋيزم. قازاق ەشۋاقىتتا كوشپەندى بولعان ەمەس، قازاق - وتىرىقشى. ول سىعاندار سەكىلدى ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە كوشىپ جۇرگەن جوق قوي. ءوز جەرىندە مالدىڭ ىڭعايىنا قاراي جاز جايلاۋىنا، قىس قىستاۋىنا قونىس اۋدارعاندى سەندەر كوشپەندى دەپ وتتاپ جۇرسىڭدەر. بۇل تاريح كەشىرمەيتىن قاتەلىك.
ەكىنشى، قازاق جالقاۋ بولسا، مال باعا ما؟ مال - ونىڭ ءومىر سۇرۋدەگى ەڭ نەگىزگى كوزى. ول عاسىرلار بويى ءوزىن عانا ەمەس، كورشى ەلدەردىڭ حالقىن دا ەتپەن قامتاماسىز ەتىپ كەلدى. مالدى ءوسىرۋ، ەگىن سالۋ، بالىقتى اۋلاۋ جالقاۋدىڭ قولىنان كەلە مە؟ ونى وڭاي دەپ كىم ايتا الادى؟ مالدىڭ بابىن تابۋ، جازدىق، كۇزدىك جايلاۋىن، قىستاۋىن تاڭداۋ، قاي جەرگە قالاي جايۋ، جەيتىن ءشوبىن انىقتاۋ، اۋىرعان مالدى ەمدەپ جازۋ، ايسىز، قاراڭعى تۇندە جۇلدىزدارعا قاراپ ساپار شەگۋ، قىران قۇس، تۇلپار باپتاۋ، اۋا رايىن بولجاۋ، سىرقاتتى ەمدەۋ، كوكپار تارتۋ، بايگە، كۇرەس، اسىق، اقسۇيەك تاعى باسقا ويىنداردى ويلاپ تابۋ دەگەنىڭ بىلگەن ادامعا جاتقان عىلىم. ونى يگەرۋ ءۇشىن اقىل، تاجىريبە، وتە ەڭبەكقور جانداردىڭ تولاسسىز ىزدەنىسى كەرەك.
قازاق كوشپەندى، جالقاۋ دەپ حالقىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ كاسىبىنەن حابارى جوق، جەڭىل ويلى اقىماق، نەمەسە ۇرپاعىمىزدىڭ جىگەرىن جاسىتۋ ءۇشىن قاسكوي ارامزانىڭ ايتا سالعان ساندىراعى. سونى جەلوكپە، تايىز نەمەلەر ءىلىپ اكەتىپ، ءالى كۇنگە جالاۋلاتىپ ءجۇر. ادىلەتىن ايتشى، عاسىرلار بويى قازاقتى كىم اسىرادى، جاۋدان، داۋدان كىم قورعادى؟ بىلمەسەڭ ءبىلىپ قوي، ول ءوزىن ءوزى اسىرادى، ءوزىن ءوزى قورعادى. بۇل جالقاۋدىڭ قولىنان كەلە مە؟ ەڭ قۇرىعاندا ءبىر ءسات بايسالدىلىق تانىتىپ، ويلانساڭدار قايتەدى؟
بۇرىن بۇگىنگىدەي گاز، ەلەكتر قۋاتى، مۇناي، كومىر بولعان ەمەس. التى اي قىستان قىسىلماي شىعۋ ءۇشىن ءتورت تۇلىك مالعا قورا- جاي، ءشوپ، وتباسىنا وتىن دايىنداعان، مالدىڭ قيىنان تەزەك جاساۋدى ويلاپ تاپقان، ءتورت تۇلىكتىڭ سۇتىنەن ايران، شۇبات، قىمىز، قايماق، سارى ماي، قۇرت، ىرىمشىك، جەنت ازىرلەگەن. مۇنىڭ ءبارى اسىل تاعامدار. ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ءىرى، اقىلدى، العىر، تاپقىر، تاباندى، باتىل، دەنساۋلىقتارىنىڭ مىقتى بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى ءىشىپ- جەگەن تاعامىنا دا بايلانىستى.
ءوزىڭ تارازىلاشى، قازاق جالقاۋ بولسا، وسىنشاما جەردىڭ يەسى اتانار ما ەدى، وسىنشاما دانىشپانداردى تاربيەلەپ، وسىرەر مە ەدى؟ بۇكىل تۇركى ەلىنىڭ قارا شاڭىراعى بولا الار ما ەدى؟ مۇنى ايتقاندا باسقالارعا ماقتانعانداي كورىنۋىم مۇمكىن. سەن، قاراعىم، دۇرىس ءتۇسىن، مۇنى مەن ماقتانۋ ءۇشىن ەمەس، قازاقتىڭ سان الۋان قاسيەتىنە كوزىم جەتكەننەن كەيىن ايتىپ وتىرمىن. ءبىر عانا مىسال، مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ ەلىندە جوق قاسيەت قازاقتا بار. ول جاقتا ەمشەك ەمبەدى دەپ اعاسىنىڭ ۇلى ءىنىسىنىڭ قىزىنا ۇيلەنە بەرەدى. قازاق ەكى جاستىڭ جەتى اتاعا جەتپەي تۇرمىس قۇرۋىنا قاتاڭ تيىم سالعان. تيىم سالۋعا اقىل- پاراسات، ەڭبەك كەرەك پە؟
- كەرەك.
- اقىل- پاراسات - ەڭبەك ەتكەن ادامدا عانا بولادى، جالقاۋدا - اقىل- پاراسات بولمايدى. ءتۇسىندىڭ بە؟
- ءتۇسىندىم.
- سەندەر سەگىز ساعات جۇمىس ىستەيسىڭدەر. ايلىقتارىڭ ىشەتىن تاماعىڭا، كيەتىن كيىمىڭە، قىدىرعاندارىڭا جەتەدى. سەندەرگە مال باعۋدىڭ دا، ەگىن ەگۋدىڭ دە كەرەگى جوق. ءسۇتتى دە، ەتتى دە، مايدى دا، ءبارىن ماگازيننەن ساتىپ الاسىڭدار. گازەت- جۋرنال، كىتاپ وقىپ، رۋحاني بايسىڭدار. بالكىم جالقاۋ دەپ سەن سياقتى سەگىز ساعات جۇمىس ىستەپ، ءشوپ باسىن سىندىرمايتىنداردى ايتاتىن شىعار؟
راس، اۋىلداعى قايسىبىر قازاق مال باعىپ، ەگىن ەكپەيدى، ءشوپ شاپپايدى. ول اكەسىنە، اعاسىنا، نە تۋىسقاندارىنا سەنىپ، سولاردىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ كۇن وتكىزگەنىنە ءماز. ونداي بىرەن- ساران فاكتى ارقىلى بۇكىل قازاقتى جالقاۋ دەۋگە بولا ما؟ كەز كەلگەن ادامدى اقىلدى دا، اقىماق تا ەتەتىن - جاعداي. تاعى سۇراعىڭ بار ما؟
- بار. بۇرىنعى قازاق نەگە ادال، ءادىل بولعان؟
- سەن بالا- شاعاڭدى قالاي تاربيەلەيسىڭ؟ ولارعا نە كورگەندىلىك كورسەتەسىڭ؟ «قاراقتارىم، ۇرلىق جاساما، كىسى اقىسىن جەمە، ورىنسىز بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە تيمە، جاماندىققا بارما، تۇلابويىڭا لاستىقتى دارىتپا، بىرەۋدىڭ ءبىرنارسەسىن تارتىپ الما، ابىرويىڭدى ساقتا، ۇرلاپ باي بولعاننان اق، ادال ەڭبەگىڭمەن كەدەي بولعانىڭ ارتىق» - دەپ تاربيەلەيسىڭ بە؟
- ءيا، سولاي تاربيەلەيمىن.
- ول ءۇشىن كەز كەلگەن اتا- انا ادال بولۋ كەرەك. ونسىز كۇتكەن ناتيجەگە جەتۋ قيىن. تۋىس حالىقتاردىڭ ادەت- عۇرپى ءبىزدىڭ ادەت- عۇرپىمىزدان اينىمايتىنىنا قاراعاندا قازاق جاقسى تاربيەشى بولعان ءتارىزدى.
كەز كەلگەن حالىق جاقسىلىققا قۇشتار، ءبىراق ءبىزدىڭ حالىق جاقسىلىققا ەرەكشە قۇشتار. ونىڭ ءبىر دالەلى - قۋلىققا، سۇمدىققا بارماعان. قازاقتىڭ ومىرىندە ۇرپاقتى ىزگىلىككە تاربيەلەۋ ءىسى باستى ماقسات سانالعان. ءتىپتى ⅩⅨ عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ ادال قاسيەتى قازىرگى ءسىز بەن بىزدە جوقتىڭ قاسى دەرلىكتەي. قايسىبىرىمىز، جاسىراتىنى جوق، ادال جاندى:
- ءوي، مىناۋ ومىرگە تۇسىنبەيتىن اقىماق قوي، - دەپ كۇستانالايدى. حالقىمىز قاسيەتى ىدىراي باستاعان كەزدە: «زامانىنا قاراي امالى، تاۋىنا قاراي تۇلكىسى» دەگەن ماقال ويلاپ تاپتى. مەن بۇل ماقالدى كوپ زەرتتەدىم. قۋلىق- سۇمدىقتى زامانىڭا قاراي قولدان دەگەنى دۇرىس پا، بۇرىس پا دەپ تارازىلادىم. بۇگىنگى تاڭدا سەن ايتىپ وتىرعان اڭعال، ادال، اقكوڭىل، جاماندىقتان اۋلاق ادامنىڭ جولى بولا ما؟
- بولمايدى.
- دۇرىس.
«مەن - حالقىمنىڭ باۋىرجانىمىن» كىتابىنان الىندى
