جوعالىپ، تابىلۋ - ءسابي كوزىممەن
ادەبيەتشىنىڭ اڭگىمەسىنەن.
ادامنىڭ ءسابي شاعىنداعى تام- تۇم ەسىندە قالعاندارى شاعىن كوركەم دۇنيەلەرگە بەرگىسىز اسەرلى كورىنەدى. ول بىرەۋدە ەندى تالپىنىپ، جۇرە باستاعان كەزدەن، ال ءبىرقاتارىندا ودان كەيىندەۋ جادىندا ساقتالادى بىلەم.
مەنىڭ ەكى جاستان ءسال اسقان كەزىمنەن كوپتەگەن كورىنىستەر ەسكى فوتوسۋرەتتەردەي كوز الدىمدا قالىپتى. ولاردا باعزى ءومىر حالى بوياماسىز، ءسابي كوڭىلىمەن كىرشىكسىز كورىنەدى. arb/article/2979141">(باسقى بولىمدەرى)
ەڭبەكاقىعا - «دوسقا» شاي
جاڭا قونىسىمىزدا وتىرمىز.
ءبىر كۇنى اكەم ورتالىقتان - شايىردان كەلدى. اكەلگەن زاتتارى بار. ءۇي ىشىندە - كورشى- كولەم. اكەم ءبىر ماتانى ولشەيدى كەلىپ. ماتانىڭ ءبىر تۇسىنان وڭ قولىمەن، ءبىر تۇسىنان سول قولىمەن ۇستاپ، باسىن ءبىر قىرىن كوتەرىڭكىرەي، ماتانىڭ ءبىر شەتىن كورنەكتى مۇرنىنىڭ ۇشىنا تاقاپ كەرەدى كەلىپ. ول وسىلاي بىرنەشە رەت ولشەدى. ال مەن اكەمنىڭ بويىمەن جارىستىرا قولىمدى سوزىپ، بويىمدى ولشەپ ءجۇرمىن. ساۋساقتارىمنىڭ ۇشى ونىڭ شىنتاعىنا جەتەر- جەتپەس.
«ەندى ازعانا وسسەم...» دەپ ويلاپ قويام.
اكەم ماتانى ءۇيدى- ۇيگە ءبولىپ بەرگەسىن تاعى ءبىر نارسەلەرمەن اينالىستى. ەڭ سوڭىنان قولىنا كىشىگىرىم ءتورت بۇرىشتى زاتتى الدى. بۇل - وزدەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا «دوسقا» (تاقتا) شاي ەكەن. ونى جىپپەن ولشەپ، تەڭ ەتىپ تورتكە ءبولدى، سەبەبى ءتورت ءۇي بولىپ وتىردىق. اۋەلى تاقتاعا ءتورت سىزات سالىنعانى، سوسىن قاتتى نىعىزدالعان شايعا پىشاقتىڭ بىرتە- بىرتە قالاي بويلاعانى كوز الدىمدا.
اكەم بۇل ساپارىندا ءتورت ءۇيدىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسىن الىپ كەلگەن ەكەن.
ودان سايىن قۇيىنداپ كەلەم...
كەلەسى جىلدىڭ جازى. تورتكە ءالى شىعا قويماعان كۇندەرىم.
ەر- ازاماتتار ورسكىگە ەتكە قوي ايداپ كەتكەن. سوندىقتان بىرنەشە ءۇي وتار مالمەن ءبىر قۇدىقتىڭ باسىن جايلاپ وتىر. بۇعان دەيىن شايىردا، شارحات مامامىزدىڭ ۇيىندە بولعان اقشەكەم - اقبورىق ەندى بىزبەن بىرگە.
ءبىر كۇنى بىرنەشە ايەل سۋدان كەلە جاتتى. ىشىندە ماكەڭ - مەڭدەش تە بار. يىقتارىنداعى ءيىن اعاشقا ىلگەن سۋ تولى شەلەكتەرى، ارقالارىندا - مەتەيلەرى. ولاردىڭ الدىندا مەن كەلە جاتىرمىن. جۇگىرىپ- جۇگىرىپ، قۇيىنداپ- قۇيىنداپ الامىن.
- باپاسى دا كەلەر ەرتەڭ، - دەيدى كەيىنگىلەردىڭ ءبىرى.
- جۇگىرگىش- اق ءوزى، - دەيدى ەندى ءبىرى.
ەرەكشە ءىلتيپاتتى سەزىنىپ كەلەمىن! توبەم كوككە جەتىپ كەلەدى! سۋ تاسىعانداردى قايتا- قايتا جاقىنداتىپ الىپ، قايتا- قايتا الدارىندا قۇيىنداتا جونەلەمىن!
توقتا! توقتا! توقتا!
ءتۇس مەزگىلى. كۇن ىستىق. ايەلدەر قۇدىق باسىندا قوي ساۋۋدا. مەن ءۇي الدىندا ءجۇرمىن. اقشەكەم ءىنىمدى قاسىنا الىپ، ۇيدە ۇيىقتاپ جاتىر.
اۋىلعا ءبىر ماشينا كەلدى دە، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ جانىنا ارتىن بەرىپ توقتاي قالدى. كابينادان ءوڭى، شاشى، قاباعى دا جالقىن- سارى جاس جىگىت شىقتى. ماشيناسىن اينالشىقتاپ ءجۇردى. اياق الىسى ءارپىل- ءتارپىل. قايتادان كابيناسىنا كىردى، شاماسى، ۇيىقتاعىسى كەلگەن بولار دەپ ويلادىم.
ءبىر مەزگىلدە الگى ماشينا وت الىپ، ءبىزدىڭ ۇيگە قاراي شەگىنشەكتەپ جۇرە باستادى. ءۇنىم شىقتى ما، شىقپادى ما، بىلمەدىم، مەن سول ورنىمدا قاتتىم دا قالدىم.
قۇدىقتان قايتقان ايەلدەردىڭ اشى داۋىستارى شىقتى. جۇگىرىپ كەلە جاتىر.
ءاپ- ساتتە ماشينا ۇيگە تاقالىپ، كەرەگەلەر مەن ۋىقتار سىتىرلاپ سىنىپ، كىشىگىرىم اعاش ءۇيدى جاپىرىپ بارا جاتتى... ۇيدەگىلەردەن ەس جوق... قاننەن- قاپەرسىز...
جۇگىرگەندەردىڭ ەڭ الدىندا جانۇشىرىپ كەلە جاتقان شەشەم ەدى. جۇگىرىپ كەلەدى، ايقايلاپ كەلەدى:
- توقتا! توقتا! ءۇيباي- اي، انا كەمپىر مەن بالا ولەتىن بولدى- اۋ!
جۇگىرگەندەردى كورىپ، ايقايدى ەستىدى مە، قايدام، ايتەۋىر، ماشينا ءۇيدىڭ ءبىر بولىگىن جاپىرا تۇسكەن كۇيى توقتاپ قالدى. كابينا ەسىگىن اشىپ، الگى ارتىنا قارادى. ءمان- جايدى جاڭا ءتۇسىنىپ، ۇرەيلەنە ۇيگە جۇگىردى. ىلە سىرتقا شىقتى. قولىندا ۇيقىداعى ءسابي.
- سەن ولگەندە ماعان جيىرما بەس جىل! جيىرما بەس جىل! - دەي بەردى ول قايتالاپ. قازاقشا. ونىڭ ارتىنان مەن اقشەكەمنىڭ ءجۇزىن كوردىم. ول قيسايىپ تۇرعان ەسىكتەن شىعىپ كەلە جاتتى.
جۇگىرىپ ماكەڭ دە جەتتى. كەلە الگى سارىدان بالانى جۇلىپ الدى دا، ونى كەۋدەدەن قاتتى ءتۇيىپ- ءتۇيىپ جىبەردى. باسقا ايەلدەر دە جەتتى.
- نە بولدى، سۇيەگى امان با؟
- كەمپىر، بالا ءتىرى بولسا بولدى عوي.
اشۋلى كەلگەن ايەلدەر الگى سارىعا تاپ بەردى. تىرلىك جاساپ، قايرات كورسەتىپ ۇرىپ جاتىر.
- قاڭعىعان نەمە، تاڭ اتقالى قۇدىق باسىندا جاتىپ ءىشتى، تۇرىپ ءىشتى، مالدى ۇركىتتى. ەندى ول از دەگەندەي، ءۇيدى قيراتىپ، ادام ولتىرە جازدادى. ءيت...
انا سورلى باسىن ساۋعالاپ، شىر- شىر ەتەدى:
- مەن بىلمەدىم عوي... ول ولگەندە... جيىرما بەس جىل... - بەيشارا سالماقتى سوققىلاردان ىڭق- ىڭق ەتەدى.
- ولار ولگەندە ساعان جيىرما بەس جىلدى مەن ءوزىم بەرەتىن ەدىم، جانىڭدى جاھاننامعا جىبەرىپ، - دەيدى الگىنى جۋان قولدارىمەن سوققىلاپ جۇرگەن موسقال ايەل.
ءدۇنيا - جان ساداعاسى
ءۇستى تولى ادام، تاعى ءبىر ماشينا كەلىپ توقتاي قالدى.
- انە، ناشاندىكتەرى كەلدى، - دەدى بىرەۋ. ال، الگى سارى بۇرالاڭداپ زىتىپ بارىپ تاحاباي كاكەنىڭ ۇيىنە تىعىلدى. كەلگەندەردىڭ ىشىنەن بەلۋارىنا دەيىن جالاڭاش، كۇپ- كۇرەڭ ءداۋ ونىڭ سوڭىنان جۇگىردى. ماستى شاشىنان سۇيرەپ سىرتقا الىپ شىقتى دا، ال كەپ سوق. ۇرىپ جاتىر، سىلقيتىپ ۇرىپ جاتىر. يەكتىڭ استىنان سوققاندا باسى جۇلىنىپ كەتەردەي. شيكىل سارىنىڭ بەت- اۋزى قىزىل- الا قان بولدى.
- بۇگىن، - دەيدى ۇرىپ جۇرگەن ءداۋ قازاقشا سويلەپ، - شايحانادا وتىر ەك، ماشينانى ءمىنىپ الدى دا قاشتى. ءىشىپ العان.
سوسىن ەسەلەپ تاعى دا، تاعى دا ۇردى. ابدەن جىعىلعان ساتتە ونى تاستاپ، كەلگەندەر ەكى ماشينامەن كەتىپ قالدى.
- قاپ، - دەدى موسقال ايەل قاپالانىپ، - ەڭ بولماعاندا تۇراقتى ورنىن دا بىلمەدىك- اۋ، ءۇيدىڭ سىنعانىن تولەتەتىن.
- ە، قايتەمىز ەندى، ءۇيدىڭ سىنعانى - جان ساداعاسى، - دەدى شەشەم مەڭدەش.
ەرتەسىنە سۋعا بارعان ماكەڭ قۇدىق باسىنان كەشەگى شيكىل سارىنى كورىپتى. ۇلكەن تاس تۇبىندە ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن تۇرىپ، استاۋداعى سۋعا بەت- اۋزىنىڭ قانىن جۋىپتى دا:
- اپا، مەنەن بىلمەستىك بولدى، - دەپتى ءىسىپ كەتكەن ەرىندەرى ارەڭ- ارەڭ جۋىسىپ. - مەنى ولتىرەتىن شىعارسىڭدار دەپ ەدىم.
بەت- اۋزى تاس- تالقان، كوزدەرى كوگەرگەن ول ورتالىققا - تاۋشىققا جاياۋ ءجۇرىپ كەتىپتى.
كىتاپپەن كەزدەسۋ
ءتورت- بەس ءۇي ءالى سول جەردە وتىرمىز. شاڭقاي ءتۇس. سۋارىلىپ بولعان وتار ساۋلىق ىستىقتان ءبىر- بىرىنە ۇيلىعىسا باس ساۋعالايدى. اۋىل ايەلدەرى قوي ساۋۋعا كىرىسكەن. ولاردىڭ ءبىر قولدارىندا كىشىگىرىم ساۋىن شەلەك، ءسۇتتى ساۋلىقتاردى اككى اياق الىسپەن بايقاتپاي اڭدىپ كەپ، ەكىنشى قولدارىمەن، جاتتىققان شاپشاڭ قيمىلمەن شاپ بەرىپ ۇستاپ، ساۋۋعا وتىرادى دا، ەستيار بالالار ساۋلىق ءجۇرىپ كەتپەسىن دەپ باسىنان ۇستاپ تۇرادى. قويلار قازاقى، ءىرى، تەنتەك. التى جاسار باليا اپام دا تىرمىسىپ، اساۋ قويدىڭ باسىمەن كۇرەسىپ الەك. تىپىرشىعان قوي جالاڭ اياعىن وتكىر تۇياقتارىمەن باسىپ اۋىرتىپ، ارەڭ كەيىن تارتىپ الادى.
مەنىڭ مىندەتىم - شەشەم ساۋعان ءسۇتىن جيناپ قۇيىپ جاتقان ۇلكەن اق شەلەكتىڭ قاسىندا قالقيىپ تۇرۋ. داندەگەن قويلار، ەشكى- لاق ءسۇتتى ءىشىپ قويۋى نەمەسە ايەلدەردەن ۇيىرىلە قاشقان مال شەلەكتى قۇلاتىپ كەتۋى مۇمكىن. بىرەۋ ەربيىپ تۇرسا، سوقتىقپاي قاشادى.
شەلەكتىڭ قاسىندا كوپ تۇردىم. بىرتە- بىرتە مىندەتىم ەستەن شىققان سەكىلدى. ويىما الدەنە ءتۇسىپ، اۋىلعا قاراي ءجۇردىم.
اۋىلدا ەرەكشە ەكى ادام بار ەدى. ءبىرى - كەيىن داڭقتى ماتەماتيك، فيزيك بولعان ورازالين ەرمەكباي اعام. «وقۋ جەپ قويعان عوي، كوزى كورمەيتىن بولىپتى»، - دەيتىن ۇلكەندەر ول تۋرالى. سوسىن: «اۋليەگە تۇنەگەسىن جانارى اشىلدى عوي،» - دەيتىنى قۇلاعىمدا. بۇل سوزدەر ەرمەكبايدى قاسيەت تۇتقانداي ايتىلاتىنىن، الگى «وقۋ» دەگەن نارسەدە قۇپيا كەرەمەت بارىن سەزەتىن ءتارىزدىمىن. مەن ءۇي قاسىندا ەرمەكباي اعايعا، ويلانعانداي، اڭىرىپ قاراپ تۇرۋشى ەم. بالكىم، ءبىر نارسەلەردى تۇيسىنگىم كەلگەن شىعار. ول سول جىلى مەكتەپ ءبىتىرىپتى. گۋريەۆكە وقۋعا كەتىپتى.
ەكىنشى ادام - تۋعان بولە اعام مەڭدىباي نۇربەرگەنوۆ. ەكى ءۇيىمىز ىرگەلەس. سول ءۇيدى بەتكە الدىم. وڭاشادا ونىڭ سۋدىراپ اشىلىپ- جابىلاتىن جۇمباق زاتتارىن قاراعىم كەلدى. ولاردىڭ ءىشى- سىرتىندا ادام قىزىعاتىن ەشتەڭە جوق- تى. مەڭدىباي باس الماي ۇڭىلگەندە ودان بىردەڭە كورەتىن شىعار دەپ قۇمارتام با، بىلمەيمىن. مەن قاراعاندا، ءىشى - قۇجىناعان، ايقىش- ۇيقىش بىردەڭەلەر ەكەن. ەكى- ۇشەۋىن سوندا دا ەرىنبەي- جالىقپاي، باسىنان اياعىنا دەيىن پاراقتاپ قاراپ شىقتىم. كۇن نۇرى شاڭىراقتان تۇپ- تۋرا ۇستىمە ءتۇسىپ تۇردى دا، الگى قۇجىناعاندار بىرەسە اپ- ايقىن، بىرەسە بۇلدىراپ، قوزعالاقتاپ، باۋراعانداي.
ەندى ءبىر ساتتە ۇيگە ەكى- ءۇش ايەل سۋىت كىرىپ كەلدى. شەشەم دە بار. اشۋلى. مەنى شوشىندىرىپ، قاتتى جازالادى. الدە، يەسىز ۇيگە نەگە كىرەسىڭ دەگەندەرى مە، الدە، قويلار ساۋىلعان ءسۇتتى توگىپ كەتتى مە...
باقىرىپ جىلادىم. قورلانىپ جىلادىم. «مەنىڭ نە كىنام بار؟!» - دەگەندەي، ەشتەڭەنى تۇسىنە الار ەمەسپىن.
قوي ساۋۋدان گورى كىتاپ قىزىق سياقتى.
جوعالىپ، تابىلۋ
قارا كۇز كەلدى. مالدامىز. قىستاقتا ەكى ءۇيمىز. كورشىنىڭ باليا قاتارلى ءبىر قىزى، ولاردان كىشىلەۋ ەر بالا، مەن جانە ءالى ەكىگە تولماعان ءىنىم ءبىلعالي (تۇيەشى) - بەسەۋمىز ءۇي الدىندا ويناپ ءجۇرمىز. ۇلكەن جاعىمىز ساناي بىلەتىن سياقتى. اۋەلى ءبارىمىز كورشى ۇيگە توپىرلاپ كىرىپ، باليالار ساۋساقتارىن شوشاڭداتىپ كورپەلەرىن ساناپ شىقتى. سوسىن وپىر- توپىر ءبىزدىڭ ۇيگە جۇگىردىك. قاي ءۇيدىڭ كورپەسى كوپ ەكەنىن انىقتاعىسى كەلەتىن سەكىلدى. جۇكاياق، ساندىقتار ۇستىنە جينالعان قۇراق توسەك جانە جامىلعى كورپەلەردى ساناپ بوپ، قايتا انا ۇيگە، سوسىن ءبىزدىڭ ۇيگە جۇگىردى. ەندى جاستىق، كوپشىك ساناپ ءجۇر. ءبىلعالي ەكەۋمىزگە دە قىزىق، سوڭدارىنان ىرمەتىلىپ، ىلەسىپ باعامىز.
كەش بولدى. ىمىرت ۇيىرىلەر شاق تۋدى. وتار ورىستەن قايتىپ، الدىڭعى لەگى سۇيىرلەنە سوزىلىپ، قوراعا جۇگىرىپ كىرە باستادى. جىلىعا اسىققانداي. بالكىم، ازداپ جەممەن اۋىزدانعاننان شىعار.
وتاردىڭ ارعى شەتى قۇماقتى توبەشىكتەردەن بەرى اسىپ، اۋىلعا جاقىندادى. ات ۇستىندە اكەم كەلەدى. شەشەم قورا جاقتا مال جايلاسۋعا كىرىستى.
ءبىلعالي ءجايلاپ اكەمە قاراي ءجۇردى. ۇستىندە - كەزىندە كۇرەڭ- قوڭىر ماتادان تىگىلگەن سىڭايلى، ەندى وڭىپ، بوزعىلت- قىزعىلت تۇسكە ەنە باستاعان، تىزەسىنەن تومەن كەلەتىن مول، ۇزىن جەڭدى، كۇپى، پالتو دەرلىك سىرت كيىم. بالكىم، باليادان، سوسىن مەنەن اۋىسقان شىعار. باسىندا - قۇلاعى سالپىلداعان باس كيىم. اياعىندا - ءيى قانعان كوننەن تىگىلگەن، القىمىنان بايلاۋلى شوقاي.
مال قورالانىپ، ىمىرتتان سوڭ لەزدە قاس قارايعان ساتتە ءبىلعاليدىڭ جوق ەكەنى ءبىر- اق ءبىلىندى. اكەم ونى بايقاماعان، ال، ءىنىم ىلگەرى جۇرە بەرگەن.
اۋىل بولىپ جارىق سالىپ، داۋىستاپ، ايقايلاپ ىزدەگەنمەن، ءبىلعالي تاپتىرمادى.
اتا- انامىز ۇيگە ءتۇن ورتاسىندا كەلدى. ەكەۋىنە دە اس باتپاي وتىر. ءۇنسىز.
ەلدە يت- قۇس كوپ ەكەنىن ەستيتىنبىز. قاسقىرلار بىرەۋدىڭ ءيتىن جەپ، قۇيرىعىن شوشايتىپ جەرگە كومىپ كەتىپتى دەيتىن اڭگىمەلەر دە بار- دى.
اكەم ءۇنسىز. ۋايىمداعانمەن، وڭىندە ۇرەي، قورقىنىش جوق سەكىلدى. ونىڭ دۇنيەنى ءىشىنارا بايقاپ وتىراتىن قاسيەتىن ءبىز كەيىن بىلدىك.
تاڭ الدىندا ول اتپەن ىزدەۋگە كەتىپتى. كۇن شىعار- شىقپاستا ءبىلعاليدى ۇيگە الىپ كەلدى. ءبىز دابىر- دۇبىردان، «اينالايىنداعان» داۋىستان وياندىق.
ءبىلعالي اۋىلدان بەس ءجۇز قادامداي جەردە، قۇمداقتى كوپ توبەشىكتەردىڭ ءبىرىنىڭ ىقتاسىن باۋرايىندا ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. قالىڭ كيىم، جىپ- جىلى، توڭباپتى دا. جاراتقان يە، اۋليە اتا- بابالار ساقتاپ قالعان.
جالعاسى بار
جازۋشى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مىرزاعالي ىڭىربايەۆ
«جۇلدىز» جۋرنالى
