تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاش مويىنداعان ەل تۇركيا ەمەس - ق ر تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
بۇل قانداي، قايدان كەلگەن ەل دەپ سۇراي باستادى. ءبىراق، قارسى شىعىپ، كەرى يتەرگەندەر بولعان جوق.
مەملەكەتىمىزدىڭ العاشقى قادامدارىنا كۋا بولىپ قانا قويماي، ونى ايداي الەمگە پاش ەتۋ مىندەتىن موينىنا العان تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ «اتامەكەن» بيزنەس تەلەارناسىندا قوناقتا بولىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى توڭىرەگىندە سۇحبات بەردى.
- اعا، بىزگە ۋاقىت بولگەنىڭىزگە الدىن- الا راقمەت ايتامىز. العاشقى قىزمەتىڭىز، ماماندىعىڭىز مەتاللۋرگ ەكەنىن بىلەمىز، ءسىز ديپلوماتيا جولىنا قالاي كەلدىڭىز؟
- مەن العاشىندا تەمىرتاۋدا مەتاللۋرگ بولىپ جۇمىس ىستەدىم. سودان كەيىن پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىردىم. سودان كەيىن پارتيانىڭ قوعامدىق جۇمىسىندا بولعاننان كەيىن ارتىنان كومپارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى مەنى ماسكەۋگە ديپلوماتيالىق اكادەمياعا جىبەردى. سول جەردە ءتىل وقىپ، سودان كەيىن ورتالىق اپپاراتتا، اۋعاندا، يراندا، ودان ءارى قۇراما شتاتتا ىستەدىم، جالپى 13 مەملەكەتتە ىستەپ شىقتىم. مەنىڭ جۇمىسىم - سول ديپلوماتيا.
- تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرى بۇگىنگى ۇرپاققا قىزىق قوي. قالاي بولدى العاشقى قادامدارىڭىز؟
- ول ۋاقىتتا قيىندىق وتە كوپ بولدى. نەگە دەسەڭىز، 1991 -جىلى ەكونوميكا جۇمىس ىستەمەدى، قالىپتاسقان جۇيەنىڭ ءبارى وزگەردى، سوندىقتان، الدىمىزدا كوپ ماسەلە تۇردى. تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلانعان نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇل ماسەلەنى قولعا الىپ، سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزە باستادى. ءبىز ەندى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بولعاننان كەيىن، ايتقان سوزدەرىن، ۇسىنىستارىن بارلىعىن ورىندايمىز. كادر، ينفراقۇرىلىم، ەلشىلىك، كونسۋلدىق وكىلدىك، ديپلومات بولعان جوق. ول ۋاقىتتا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە 10-12 ادام عانا بار، مامان دايىنداۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. سول كەزدەگى العاشقى قىزمەتتەستەرىم، جولداستارىم ماسكەۋدە ىستەپ كەلگەندەر ەدى. ودان باسقا، كەڭەس ۇكىمەتى ەلشىلىكتەرىندە ىستەگەن، سولاردىڭ بارلىعىن شاقىردىم. 20-25-تەي ادام كەلىپ، ماعان كومەكتەستى. بىرتىندەپ 700-800 گە كوبەيدى، مينيسترلىكتى وسىلاي كوتەرگەنبىز.
- ەشتەڭە بولعان جوق، تاقىر جەردەن باستادىق دەدىڭىزدەر. قاي باعىتقا باسىمدىق بەردىڭىز؟ - ەڭ ءبىرىنشى، ءبىز جەرىمىزدى، ءوزىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك، الەمگە شىعۋىمىز، ب ۇ ۇ- عا، و ب س ە- گە كىرۋىمىز كەرەك. كۇزەت جوق، ۇشاق تا ول ۋاقىتتا الماتىدان ءالى ۇشپايدى، ماسكەۋ ارقىلى ۇشادى. قيىن ماسەلە كوپ بولدى. يادرولىق قارۋ، سودان كەيىن شەكارا ماسەلەسى تاعى بار. ينۆەستيتسيا تارتىپ، ەكونوميكانى كوتەرۋ ءۇشىن سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزە باستادىق. ينۆەستورلار كەلىپ، مۇناي، گاز وندىرۋگە كىرىستى. نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋ كەرەك، ال تاجىريبە جوق. سوندىقتان، ءبىز شاپقىلاي بەردىك، ەۋروپاعا، ازياعا باردىق، سول جاقتان ۇيرەندىك. وقىدىق، ىزدەندىك، قالاي ەكەنىن ساراپتادىق. ءسويتىپ، ءوزىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ سارا جولىن سالدىق. قازىر ءبىزدىڭ بارلىق ەلمەن-دەرلىك تەرەزەمىز تەڭ دەپ ايتۋعا بولادى. ا ق ش پرەزيدەنتى جورج بۋش قۇتتىقتاۋ تەلەگرامماسىن جىبەردى. قىتاي ءمينيسترى كەلىپ، حاتتاماعا قول قويدىق. سونان سوڭ مونعوليا، تۇركيامەن بايلانىس ورناتتىق.
- العاش تاۋەلسىزدىگىمىزدى مويىنداعان تۇركيا دەپ سانالادى ەمەس پە؟
- جوق، ول دۇرىس ەمەس. تۇركيامەن 1992 -جىلدىڭ 2 -ناۋرىزىندا قارىم- قاتىناس ورناتتىق. ءدال وسى كۇنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا كىردىك. مۇنداي الپاۋىت ۇيىم الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىن جيناعان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلىندا، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە عانا سول ۇيىمدى مويىنداتا الدىق. ەكى اپتانىڭ ىشىندە بارلىق قۇجاتتى دايىنداپ، وعان پرەزيدەنت قول قويدى. ونى نيۋ-يورككە جىبەردىك. باس حاتشىعا، قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جازىپ، ولار قاراستىرىپ، 2 -ناۋرىزدا ءبىزدى مۇشەلىككە قابىلدادى. سودان كەيىن جالاۋىمىز كوتەرىلدى سول جەردە. ودان ءارى كوميتەتتەرگە كىردىك، اندا كىردىك، مىندا كىردىك، ءسويتىپ، پرەزيدەنتىمىز ءسوز سويلەدى. ال بيىل تاعى ءبىر قۋانىشتى جاعداي بولدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، ۇيىمعا مۇشە بۇكىل مەملەكەت داۋىس بەرىپ، ءبىزدى ەكى جىلعا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى ەتتى.
- قازىر وسىنىڭ بارلىعىن كۇلىمدەپ ەسكە الاسىزدار عوي. سوندا دا سول كەزدەرى ءسىز ءۇشىن قيىنعا سوققان مىنبەر نەمەسە ەل بولدى ما؟
- ءبىزدى العاشىندا ەشبىر مەملەكەت تانىعان جوق. بۇل قانداي، قاي جەردەن كەلگەن ەل دەپ سۇراي باستادى. ءبىراق، قارسى شىعىپ، كەرى يتەرگەندەر بولعان جوق. ويتكەنى، بۇل سىرتقى ساياسات قوي. ەڭ الدىمەن تانىسىپ، ءبىلىسۋ كەرەك. بىزدە قانداي رەسۋرس بار، ولاردا قانداي رەسۋرس بار، قالاي قارىم- قاتىناس جاسايمىز دەگەندەي. ءبىر كەزدەسكەننەن دوس بولا سالمايتىنى انىق. ا ق ش، ەۋروپا، فرانسيا، ۇلى بريتانيا، يتاليا بارلىعى دا ءبىزدى جاقسى قارسى الدى. ءۇندىستان، پاكىستان، قىتاي، رەسەي كومەكتەسىپ، ەلشىلىكتەرىن اشىپ، ەلشىلەرىن جىبەرىپ جاتتى.
- ال ءبىزدىڭ العاشقى ەلشىلىگىمىز قاي مەملەكەتتە اشىلدى؟
- ەڭ ءبىرىنشى ەلشىلىك 1991 -جىلدىڭ مامىر ايىندا نيۋ-يوركتە اشىلدى. ال ماۋسىم ايىنان باستاپ ۆەنگريا، يتاليا، فرانسيا، سونان سوڭ تۇركيادا اشىلدى.
- ءبىزدىڭ ەلىمىزدى سول كەزدەرى وزگە ەلدەرگە تانىستىرعان ەلباسىمىزدان كەيىن ءسىز دەۋگە بولادى. ناقتى قاي جاعىنان سيپاتتادىڭىزدار مەملەكەتىمىزدى؟ تابيعي بايلىعىن ايتتىڭىزدار ما، الدە، باسقا جاعىنان با؟
- بىرىنشىدەن، قازاق حالقىن، ەكىنشىدەن، ءوزىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىمىزدى ايتتىق. بىزدە نە بار؟ مۇناي، گاز، مەتالل بار. سودان كەيىن تاريحىمىز بار. مۇنداي رەسۋرستارىمىز بولعاننان كەيىن بارلىق ەل بىزبەن تاتۋ بولعىسى كەلەدى، مۇناي، گاز العىسى كەلەدى.
- قازىر وزگە ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولىپ كورىنگەنىمەن، وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز ديپلومات رەتىندە ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزدەن شىعا ما؟
- وسى 25 جىلدا كوپ جۇمىس اتقارىلدى. 100 دەن اسا مەملەكەتتە ەلشىلىگىمىز بار. وزىمىزدە 50 دەن اسا ەلشىلىك اشىلعان. استانادا، الماتىدا كونسۋلدىقتار بار. قازاقستان دەسە، بارلىعى دا بىلەدى. بۇرىن ەشكىم بىلمەيتىن. قازىر، قۇدايعا شۇكىر، قازاقستان الەمدە اتى شىققان مەملەكەت، ءوز ەكونوميكاسى، ءوز ساياساتى بار، بەدەلىمىز كوتەرىلدى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولدىق، ءبىزدىڭ بەدەلىمىز تاعى جوعارىلادى. سوندىقتان، ءبىرىنشى مينيستر بولۋ باقىتى بۇيىرعانىنا وتە ريزامىن. كەلە جاتقان مەيرام قۇتتى بولسىن، بيىل 25 جىلدىعىمىزدى تويلاپ وتىرمىز. قۇتتىقتايمىن! الدىمىزدا ءالى كوپ جۇمىس بار.
- تاۋەلسىزدىكتىڭ قانداي ەڭبەكپەن كەلگەنىن بىلمەيتىن، ءبىراق، تۇسىنەتىن بۇگىنگى ۇرپاققا نە ايتار ەدىڭىز؟
- جاس ۇرپاققا ايتاتىنىم، ءبىز 25 جىلدا كوپ تاجىريبە جينادىق. جاڭا مەملەكەت، سىرتقى ساياسات، ىشكى ساياسات قۇرىلدى. سوندىقتان، سونى ۇمىتپاسىن دەگەن تىلەگىم بار.
- بولاشاقتى ساقتاۋ ءۇشىن تاريحىمىزدى ساقتاۋ كەرەك دەيسىز عوي؟
- تاريحتى وتە جاقسى ءبىلۋ كەرەك.
- اعا، بىزبەن سۇحباتتاسقانىڭىزعا كوپتەن-كوپ راقمەت ايتامىز. دەنىڭىزگە ساۋلىق، ۇزاق عۇمىر تىلەيمىز!
سۇحباتتاسقان - كاۋسار اياپبەرگەن
