تۇسىنىكسىز ۆيرۋستى الەمگە تاراتاتىن كىم؟

ءتىپتى 100 دەن اسا اتى وسى كۇنگە دەيىن ماماندارعا ءمالىمسىز بولىپ كەلگەن ۆيرۋستار بار. ونى زەرتتەۋدىڭ ءوزى عالىمدارعا وڭايعا سوقپايدى، دەپ جازادى ايقىن گازەتى.

ءبىراق بەلگىلى بولعان ءبىر نارسە، ۆيرۋسولوگيا سالاسىنىڭ مامانى ەدۆارد حولمستىڭ بولجامىنشا، ميلليون جىلداردان بەرى زياندى باكتەريالار مەن ۆيرۋستاردى نەگىزىنەن ناسەكومدار، ورمەكشىلەر مەن ءارتۇرلى قۇرتتار تاسىمالداپ، تاراتۋشى بولىپ وتىر. مامان جوعارىداعى جاندىكتەردە 1400 دەن استام ۆيرۋس بارى وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىمنىڭ باسىنا كىرىپ- شىقپاعانىن ايتادى.

سونداي-اق، ەگەر ادام زياندى ۆيرۋستان زارداپ شەككەن جاعدايدا ولاردى تۇپكىلىكتى زەرتتەۋ تۋرالى دا ەش مامان ويلانباعان. ەدۆارد حولمس جاندىكتەردى زەرتتەۋ بارىسىندا جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى پايدالانعان. ونىڭ بولجامىنشا، ادامزاتقا كەلىپ جاتقان ۆيرۋستىڭ بارلىعى دا ناسەكومدار، ورمەكشىلەر مەن ءارتۇرلى قۇرتتاردان تاراپ وتىر. ءبىراق حولمستىڭ تۇجىرىمىنا مامانداردىڭ كوپشىلىگى كەلىسە بەرمەۋى دە مۇمكىن. شىندىعىندا، ۆيرۋس تاراتاتىن جاندىكتەر بار، «ءبىراق ولارعا ادام بالاسىنىڭ جاقىنداۋىنا بولمايدى» دەگەن تۇسىنىكتەن ادا بولۋىمىز كەرەك.

اقيقاتى، سوڭعى ونداعان جىلداردا الەمدى بۇرىن- سوڭدى كەزدەسپەگەن اۋرۋ ءتۇرى شارلاپ كەتتى. تۇسىنىكسىز اۋرۋدىڭ سالدارىنان ون مىڭداعان ادام قايتىس بولدى. ءبىر قىزىعى، تۇسىنىكسىز سىرقات توسىن كەلگەندە عانا ادامزات ويلانىپ، ودان ساقتانۋعا كىرىسەدى. قۇس تۇماۋى، شوشقا تۇماۋى، زيكا، ەبولا سياقتى تۇسىنىكسىز ەپيدەميالار سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان جۇقپالى اۋرۋلار. مىسالى، ءبىر عانا ەبولا جۇقپاسى 2014 -جىلى بۇكىل جەر شارىنداعى حالىقتى الاڭداتتى. العاش رەت كونگو رەسپۋبليكاسىنىڭ ەبولا وزەنىنىڭ جاعاسىندا تىركەلگەن بۇل ەپيدەميا كەيىننەن وسى وزەننىڭ اتاۋىمەن اتالىپ عالامعا ءماشھۇر بولدى.

ەبولا اۋرۋى جۇققان ادامداردىڭ 90 پايىزى ولەدى، 2014 -جىلى بۇل جۇقپالى ۆيرۋس تاراعان ساتتە مامانداردىڭ دەرەگىنشە، ادامداردىڭ ومىردەن كەتۋى شامامەن 60-70 پايىز شاماسىندا بولدى. ال ەبولانى تاراتۋشى قاي جاندىك؟ ماماندار مۇنى تۇندە ۇشاتىن جارقاناتتان كورىپ وتىر. رەسەيدىڭ يممۋنولوگيا جانە ۆيرۋسولوگي عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەپيدەميولوگيا جانە ميكروبيولوگيا ءبولىمىنىڭ ماماندارى شىن مانىندە ەبولا ۆيرۋسى جارقاناتتان تارايتىنىن دالەلدەپ شىقتى.

وسى عاسىردىڭ باسىندا الەمدى شوشىتقان قۇس تۇماۋى عالام بويىنشا جۇزدەگەن ادامنىڭ ءومىرىن الىپ كەتتى. مىسالى، قۇس تۇماۋىالعاش رەت 2003 -جىلى شىعىس ازيا ەلدەرىندە ورىن الدى. جابايى قۇستاردان ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى قۇستارعا تاراپ، ودان ادامعا جۇققان. تۇسىنىكسىز ۆيرۋستان ەمدەلۋدىڭ جولىن تاپپاي كوپتەگەن ادام قايتىس بولدى. ۆەتنامدا -  42، تايلاندتا -  14، يندونەزيادا -  12، كامبودجادا -  4، قىتايدا -  6 جانە تۇركيادا -  2 ادام قازا تاپقان. اۋىرعان ءۇي قۇستارىنىڭ كوزىن جويۋ جانە ساۋ قۇستاردى ەمدەۋ شارالارى جۇرگىزىلگەنىمەن، توتەننەن كەلگەن سىرتقاتتان قۇتىلۋ ءۇشىن كۇدىكتى ۆيرۋسى بار دەلىنگەن 150 ميلليونداي قۇس جويىلعان.

مىسالى، دوڭىز تۇماۋى ماۋسىمدىق سىرتقاتقا جاتقانىمەن، ول دا بۇگىنگى كۇندە وتكىر كۇيىندە تۇر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى دەرەكتەرىنە قاراعاندا، بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە الەمدە 800 دەي ناۋقاس وسى اۋرۋدان كوز جۇمعان. ءبىراق كەيبىر ەلدەردە ەمدەلمەگەن ادامنىڭ وزىنەن-ءوزى وسى اۋرۋدان جازىلىپ كەتۋ دەرەگى دە دە تىركەلگەن.

ءبىراق كەيبىر ساراپشىلار سوعىس وشاعى تۇتانىپ، قارۋلى قاقتىعىستار ورىن الىپ جاتقان ەلدەردە جاعدايى جوق قورعانسىز ادامدار اراسىندا بەلگىسىز سىرتقاتتىڭ توسىننان كوبەيەتىنىن دە ايتادى. ارينە، بۇل تۇسىنىكتى دە شىعار. ويتكەنى، ىشەرگە اس، كيەرگە كيىم تاپپاي، سانيتارلىق تازالىعى جوق اۋداندا تۇرىپ جاتقان ادامداردىڭ اعزاسى الدىمەن كەز كەلگەن سىرقاتقا جاقىن كەلەدى.

قانشالىقتى راس ەكەندىگى بەلگىسىز، 1979-1989 -جىلدار اراسىندا ەۋروپاعا تارالىپ كەتكەن قۇرت اۋرۋىنىڭ سالدارىن قارت قۇرلىقتىڭ ماماندارى كەڭەس وداعىنان كورەدى ەكەن. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ 1979 -جىلى اۋعانستانعا توسىننان سوعىس جاريالاعان كەڭەس وداعى وسىندا ونداعان جىل قالعاننان كەيىن مۇنداعى حالىق اراسىندا قۇرت اۋرۋىن (تۋبەركۋلەز) تاراتىپ جىبەرگەن دەگەن قاۋەسەت تە بار.

كوح تاياقشاسى مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ، سىرقاتىنا ەم ىزدەگەن، مىڭداعان ميگرانتتار ەۋروپاعا قاراي ۇدەرە كوشكەن. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، ساياسي تۇراقسىزدىق پەن سوعىس وشاعى قىزىپ جاتقان اۋماق مىندەتتى تۇردە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ينفەكسيالىق باكتەريالار مەن ۆيرۋستاردى تاراتۋدىڭ وشاعىنا اينالادى ەكەن.

 ءبىر كەزدەرى «س پ ي د - تە ادامزاتتىڭ قولىنان جاسالعان ەمى جوق جۇقپالى اۋرۋ» دەگەن تۇجىرىمدار دا ايتىلعان. كەيبىر ماماندار بەلگىسىز لابوروتوريالاردا جاندىكتەرگە ۆيرۋس ەگىلىپ، ادامزاتقا سىناق جاسالۋى ءۇشىن ادەيى جىبەرىلەدى دەگەن كۇدىككە تولى پىكىرگە ەرىك بەرەدى. قۇس تۇماۋى، شوشقا تۇماۋى، زيكا، ەبولا جانە تاعى باسقالار...

ءبىراق، اراعا ونداعان جىلدار سالىپ، عالامعا ۆاكسيناسى جوق توسىن اۋرۋ تاراپ جاتاتىنى راس.

... سوندا تۇسىنىكسىز ۆيرۋستى الەمگە تاراتاتىن كىم؟

Stan.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى