قىتايداعى قانداس عالىمدار تاريحي ماتىندەردى تانۋدى ىلگەرىلەتەدى دەپ ويلايمىن - باعدان مومىنوۆا
ءتىل بىلىمىندە ماتىنگە بايلانىستى جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردى ءماتىن تانۋ («تەكستولوگيا») باعىتىنداعى جانە ءماتىن لينگۆيستيكاسى باعىتىنداعى، ديسكۋرستىق زەرتتەۋلەر باعىتىنداعى دەپ اراجىگىن اشىپ كورسەتكەن دۇرىس. زەرتتەۋ نىسانىنا قاراي جالپى ءتىل بىلىمىندە، ادەبيەت تانۋدا انتيكالىق ادەبيەت تەكستولوگياسى، جاڭا ادەبيەت تەكستولوگياسى، مەديەۆيستيكالىق تەكستولوگيا، ءتۇپنۇسقالىق جانە اۋدارما ماتىندەر تەكستولوگياسى، ديسكۋرستىق تالداۋلار ت. ب. بولىنەدى. ءماتىن تانۋ ءماتىن تاريحىن زەرتتەۋمەن، كونە ماتىندەردى تانۋمەن بايلانىستى ۇعىم. قازاق ءماتىن تانۋى تۋرالى ايتار بولساق، ونىڭ تاريحى دا، قالىپتاسۋى دا بولەك.
قازاق ءماتىن تانۋشىلارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر كونە، ورتا تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنە جاسالعان تالداۋلاردان، جىر جولدارىنداعى، كوركەم شىعارمالاردىڭ ماتىندەرىندەگى اۋىتقۋلارعا ارنالعان. تاريحي ماتىندەردىڭ سىرىن اشۋ فولكلوردان باستاپ كونە جانە ورتا تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىن تانۋعا باعىتتالادى. قازاق ءماتىن تانۋى اۋىز ادەبيەتىن قاعازعا تۇسىرگەن كەزدەن باستالدى دەۋگە بولا ما؟ ءماتىن تانۋشىلىق باعىتتاعى ەڭ العاشقى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە م. ماعاۋيننىڭ نوعايلى جىرلارىنا بايلانىستى جازىلعان زەرتتەۋلەرىن، كەشەندى تىلدىك تالداۋلار بەرىلگەن، سوزدىگى بار، تۇسىنىكتەمەسى جۇيەلەنگەن ورتا تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ءا. قۇرىشجانوۆ، ب. ساعىندىق ۇلى ت. ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن اتاۋعا بولادى. ال اۋدارما ماتىندەردەگى اۆتور ەركى مەن اۆتوردىڭ ءتۇپ قازىق ويلارى ساقتالۋىن سارالاۋ، پايىمداۋ جونىندە قازاق ءماتىن تەورياسىندا تۇرەن سالىنباعانىن مويىنداۋ كەرەك. اۋدارما ساپاسىن اۆتورلاردىڭ وزدەرى قاداعالايتىنى تۋرالى ماقالالاردان، ەستەلىكتەردەن وقىعانىمىزبەن، سالىستىرىپ، تالداعان ەڭبەكتى كەزدەستىرۋ قيىن. بۇل پىكىر، اسىرەسە، كوپ تىلدەرگە اۋدارىلعان اۆتورلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى. وسى ورايدا ۇشتىلدىلىكتىڭ كومەگى ءبىر تيەتىن جەر وسى بولار- اۋ دەگەن ويدامىز.
ءماتىننىڭ ءار ءتۇرى بولادى. اتريبۋتسياسىنا قاراي تاريحي ماتىندەرگە بايلانىستى العاندا اۆتورلى جانە اۆتورسىز ماتىندەر بولادى. كوپتەگەن اندەر حالىق ءانى بولىپ سانالادى. دەمەك، اۆتورسىز ماتىندەرگە جاتادى. مۇنداي ەرەكشەلىك فولكلورلىق ماتىندەرگە ءتان.
ءماتىن تانۋ مەن ماتىنگە تىلدىك تالداۋ جۇرگىزۋگە بايلانىستى باستى ۇعىمدارى تۋرالى تۇسىنىكتەر بەرىلىپ، زەرتتەۋشىلەر ىزدەنىسى ارقاسىندا بالامالار ۇسىنىلۋدا، قازاق ءماتىن تانۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىلۋدا. ال شىعارما يەسى مەن ول دۇنيەگە اكەلگەن تۋىندىنىڭ تىلدىك سيپاتىن اشۋ دەگەن - تۇتاس ءبىر تاريحي كەزەڭگە ءتان تىلدىك، كوركەمدىك- ستيلدىك ەرەكشەلىكتەردى انىقتاۋمەن پارا- پار.
كونە ماتىندەر بۇگىنگى زامانىمىزعا جەتكەنگە دەيىن، اۆتور كوشىرۋشى، رەداكسيالاۋشى قىزمەتىن اتقارادى. سوندىقتان سوعان قاراي فاكسيمەلە، كانوندىق ءماتىن، نەگىزگى ءماتىن، ارحايكالىق ءماتىن دەگەن تۇرلەرى ايقىندالادى. كوشىرمە ءماتىننىڭ قايسى ساپالى، قايسى ءتۇپ نەگىزگە جاقىن ول ەڭ قۇندى ءتىزىم بولىپ ەسەپتەلەدى. كونە ماتىندەردىڭ كانوندىق ءماتىنىن تابۋ وزەكتى ماسەلە.
قازاق كونە ءماتىنىنىنىڭ تابيعاتى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، وزگە وزىق جۇرتتىڭ بۇل سالاداعى تاجىريبەسىنە كوڭىل قويساق، ولاردا حات مادەنيەتى ەرتە دامىعاندىقتان، ەڭ باستى ۇستانىم - جازبا نۇسقانىڭ (اۆتوگراف، تىزبە ت. ب. ) ساقتالۋى. ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى قۋعىن- سۇرگىنگە تۇسكەن قازاق زيالىلارىنىڭ دا كوبىنىڭ قولتاڭبالارى ساقتالماعان. فولكلورلىق مۇرا مەن اتى بۇگىنگە جەتكەن اقىن- جىراۋلارىمىزدىڭ نەگىزگى تۋىندىلارى ەل اۋزىنان ⅩⅨ عاسىردىڭ اياعى، ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا عانا جازىلىپ الىنعان، كىتاپ بولىپ تاسقا باسىلعانىنا كوپ ۋاقىت وتە قويعان جوق. وسى ورايدا قازاق فيلولوگياسىنا «اۋىزشا- جازباشا ءماتىن» دەگەن جاڭا ادىستەمەلىك باعىتتى ۇسىناتىن پىكىرلەر بار، سونى قولداعان ءجون. ارينە، وسى قوس ۇعىمدى اتاۋدىڭ سوڭعى «جازبا» سىڭارى كلاسسيكالىق ۇعىمداعى اۆتوگرافتار (قولجازبا، تىزبە نەمەسە ءتىزىم، كوشىرمە) ، ءار جىلدارى جارىق كورگەن باسىلىمدار. وسىلايشا قازىرگى كەزدە «شتامپ»، «قايتالاما» دەپ، ۇلكەن كۇمانمەن قاراپ كەلگەن تۇتاس شۋماقتارعا قازىرگى ءماتىن جانە ءماتىن تانۋ تۇرعىسىنان ەكى ءتۇرلى كوزقاراسپەن قاراپ، باعالاۋعا بولادى. مۇرا رەتىندەگى كونە ماتىندەردى تانۋ بارىسىندا اتالعان تۇتاس شۋماقتارعا اۆتوردىڭ وزىنە دەيىنگى تانىمال اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنان وزگەرىسسىز پايدالانعان «دايەك ءسوزى»، ءيا بولماسا «سىلتەمەسى» رەتىندە قاراۋ كەرەك بولسا، قازىرگى ماتىندەردەگى «شتامپ»، «ستاندارت»، «قايتالامالار» اۆتوردىڭ «ستيلدىك ەرەكشەلىگى» جانە قايتالامالاردان تاريحي ۇقساستىق بايقالسا، الدىڭعى داۋىرمەن ساباقتاستىق، داستۇرشىلدىك رەتىندە باعالانادى.
تاشكەنت ورتالىق كىتاپحاناسىندا ورتا تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ 25 مىڭعا جۋىق قورى بار. ەڭ نەگىزگى قورلار تۇركيانىڭ ىستانبۇل قالاسىندا. زەرتتەلۋ دەڭگەيى دە ايتارلىقتاي جوعارى. تەوريادان گورى، سوزدىكتەر قۇراستىرۋ، تەكستولوگيا جاساۋ جولعا قويىلعان. قازان قالاسىنا كونفەرەنسياعا بارعانىمدا تاتار ەلىندە قولجازبالار ۇقىپتى ساقتالعانىنا كوزىم جەتتى.
قولجازبالاردى زەرتتەۋگە بايلانىستى قالىپتاستىرعان عىلىمي مەكتەپتەرى بار. قىتايدى الساق، جازبا ءماتىن، ياعني، قولجازبالاردى ساقتاۋ جۇيەسى عاسىرلار بويى جولعا قويىلعان. سوندىقتان ولاردا ءماتىن تانۋ عىلىمى دامىعان دەۋگە بولادى. مەن جىل سايىن پەكين (بەيجىڭ) قالاسىنداعى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» پانىنەن ءدارىس وقيمىن. سوندا بايقاعانىم، ولار ءتىپتى اۋىزشا ادەبي ءتىل دەگەن ۇعىمعا اسا دەن قويمايدى. ءبىراق ءبىز قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تابيعاتى بولەكتىگىن، ونداي ۇعىم بار ەكەنىن، ونىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن اكادەميك ر. سىزدىقتى، سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ەسكى جازبا ادەبي ءتىلى تۋرالى تۇسىنىك بارىن ايتىپ جۇرەمىز. ولاردى ءبىزدىڭ ۇلكەن باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىز ەكەنىنە دە توقتالامىز. ويتكەنى ورتا تۇركى ەسكەرتكىشتەرىن وزبەك اعايىندار كەڭەستىك كەزدىڭ وزىندە- اق كونە وزبەك تىلىندە جازىلعان («پامياتنيكي ستاروۋزبەكسكوي پيسمەننوستي») دەپ، ال تاتارلار كونە جازبالاردىڭ دەنى كونە تاتار ءتىلى ەسكەرتكىشتەرى («پامياتنيكي ستاروتاتارسكوي پيسمەننوستي» ) دەپ يەمدەنىپ العانى بەلگىلى. ال جوعارىدا اتى اتالعان ق. ومىراليەۆ، ب. ساعىندىق ۇلى، ب. ءابىلقاسىموۆ، ت. ب. عالىمدار كەيبىر جازبا ەسكەركىشتەردەگى سوزدەردىڭ 60-70 پايىزعا دەيىن ماعىناسى جاعىنان قازاق سوزدەرىمەن ءدوپ ءتۇسىپ جاتاتىنىن دالەلدەپ، سوزدىكتەرىن شىعارىپ قويعانىن عىلىمي دالەل رەتىندە ۇسىنامىز.
قىتايدا قانداس عالىمدار تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستانعا كەلىپ، ءدارىس وقىپ، كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جاساپ جۇرگەن ەركىن اۋعالي، دۇيسەنالى ءاشىم ۇلى، ايدار مىركامال سىندى عالىمدار تاريحي ماتىندەردى تانۋدى ىلگەرىلەتەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ولار ءۇش- ءتورت ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن، حانزۋ، جاپون تىلدەرىن جانە ەسكى حانزۋ ءتىلىن بىلەتىن عالىمدار. بىزگە بەيمالىم قىتاي ارحيۆتەرىندە ساقتالعان قولجازبالاردى تانۋعا كومەكتەسەدى دەپ ويلايمىن.
2012 -جىلى ودەسسا قالاسىندا كونفەرەنسيادا بولدىم. قىرىم تۇبەگىنەن كەلگەن عالىمدار تاراپىنان «تۇركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە قازاقتاردا اۋىزشا ءماتىندى وزگەرتپەي، ءدال جەتكىزۋ كاسىبي دەڭگەيگە جەتكەن» دەگەندەرىن ەستىدىم. سونىمەن قوسا، قازاق حالقىندا بەلگىلى ادامداردىڭ ءسوزىن سىيلاۋ، سوزگە تۇرۋ، ايتقاندارىن وزگەرتپەي جەتكىزۋ دەگەن ۇعىمدار بار. وسىدان كەلىپ اۋىزشا ادەبي ءتىلدىڭ قۇقىعى ارتادى. حاندىق تۇسىندا حاننىڭ ءسوزىن وزگەرتپەي جەتكىزۋ ۇلكەن مارتەبە سانالعان. بىزگە نەگىزگى تىلدىك بىرلىكتەردىڭ وزگەرمەي، ءتۇپنۇسقا كۇيىندە جەتۋى دە سودان بولار. سىرتتان باقىلايتىن عالىمداردىڭ قازاقتىڭ وسىنداي قاسيەتىن بايقاپ، ايتىپ جۇرگەنى ءبىزدى قۋانتتى. ءبىزدىڭ ءماتىن تانۋدا جاساعان زەرتتەۋلەرىمىز وسى ۇستانىمدارعا نەگىزدەلسە قۇبا- قۇپ.
قازىر ءماتىن لينگۆيستيكاسى مەن ديسكۋرس دەگەن جاڭا لينگۆيستيكالىق باعىتتار دامۋدا. ديسكۋرستىڭ ەرەكشەلىگى اۋىزشا ماتىندەرگە جاقىن بولۋىندا. ءماتىن قاعازعا تۇسكەن ءونىم بولسا، ديسكۋرسقا قاراپايىم سىرلاسۋ مەن سۇحباتتى جاتقىزامىز. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ديسكۋرس ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە اسا قاجەت. سەبەبى سويلەۋشىنىڭ ەكپىنى، ينتوناتسياسى، داۋىس ىرعاعى اۋەزدىلىگىنىڭ وزگەرۋىنىڭ ءوزى ماتىندەردەگى سوزدەردىڭ ماعىناسىنا اسەر ەتەدى. بۇل ديسكۋرستىق تالداۋ نىسانىنا اينالادى.
«قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» كۋرسىن وقىتۋ بارىسىندا، كوپ جىلعى جيناقتالعان تاجىريبە نەگىزىندە «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» وقۋلىعى (2011 ج.) دۇنيەگە كەلدى. سوندا بايقاعانىمىز، قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىنداعى ءالى دە جەتە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ءبىر ماسەلە نوعايلى داۋىرىنە بايلانىستى.
ەكىنشى ماسەلە - ارميان- قىپشاق ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى ستۋدەنتتەردىڭ حابارىنىڭ ازدىعى. بۇل جازبالاردىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستانعا كەلۋىنە ارميان- قىپشاق جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىردەن- ءبىر مامانى سەيسەنباي قۇداسوۆ دەگەن زەرتتەۋشى ارىپتەسىمىز ءوز ۇلەسىن قوستى. ول: « ХVІ-ХVІІ ع ع. جەتكەن ارميان الىپبيىمەن جازىلعان قىپشاق تىلىندەگى جازبا مۇرالار ءتىلىن قازاق ادەبي ءتىلى تۇرعىسىنان زەرتتەۋ ماڭىزدى. ولار «كودەكس كۋمانيكۋس» ءتىلى مەن قازىرگى قىپشاق تىلدەرىن جالعاستىرىپ جاتىر، ولاردى تانىپ- ءبىلۋدىڭ تاريحي- گەنەتيكالىق ساباقتاستىقتى تانۋعا، ارەالدىق بەلگىلەرىن ايقىنداۋداعى ماڭىزى زور» دەپ بىلەدى. بەلگىلى دارەجەدە كوكجيەگى كورىنىپ تۇرعان تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىنى دە ءسوزسىز.
ءۇشىنشى ماسەلە - رەپرەسسياعا ۇشىراعان الاش ازاماتتارىنىڭ مۇرالارىن ءماتىن تانۋ تۇرعىسىنان دا، ءماتىن تالداۋ تۇرعىسىنان دا زەردەلەۋگە بايلانىستى. بۇل - قازاق ادەبي ءتىلى تاريحىن تۇتاس تانۋ ءۇشىن قاجەتتى قادام. قازاق ادەبي ءتىلى تاريحىنىڭ كەڭەستىك قۋعىن- سۇرگىنگە دەيىنگى كەزەڭى، قالاي دەسەك تە، الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ ەڭبەگى ارقىلى جاقسى زەرتتەلگەن، ال بىزگە ەڭ جاقىن رەپرەسسيا كەزەڭى «اقتاڭداعى» مول، از زەرتتەلگەن كەزەڭگە جاتادى. سول كەزدەردەگى گازەت- جۋرنالدار ءتىلى، جالپى ۇلتتىق «قازاق» گازەتىنىڭ لەكسيكا- گرامماتيكاسى، ونىڭ قازاقتىڭ جاڭا ءالىپبيىن، ەملەسىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن، شاكارىم مۇرالارىنىڭ ءتىلىن، العاشقى قازاق وقۋلىقتارىنىڭ، ادىستەمەلىك قۇرالدارىنىڭ ءتىلىن، اۋدارمانىڭ جاي- كۇيىن ت. ب. ماسەلەلەردى زەرتتەۋ كەرەك. مىنە، قورىتا كەلگەندە، ءماتىن تانۋ جانە ءماتىن تالداۋ قانشاما ماسەلەلەرمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. دەگەنمەن، ءماتىن لينگۆيستيكاسى ءماتىن تالداۋ مەن ديسكۋرس تۋرالى ايتار نارسە كوپ.
باعدان مومىنوۆا، ا. بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور
«انا ءتىلى» گازەتى
